Η εποποιία της Μάχης της Κρήτης δεν είναι μόνο ένα ηρωικό γεγονός καθώς συνηθίζεται να αποκαλείται στις επετείους, έχοντας συγκλονίσει την εποχή του, αλλά δημιούργησε και ένα νέο διεθνές δίκαιο.
Είναι σεβαστή η θυσία των Συμμάχων στρατιωτών, Βρετανών, Νεοζηλανδών Αυστραλών και Μαορί, που προσέφεραν τα νιάτα τους και τη ζωή τους στην Κρήτη, ασχέτως σν μετέφεραν εντός τους την ήττα που είχαν υποστεί στο μέτωπο της βορείου Ελλάδας και ουσιαστικά γι αυτούς η Κρήτη ήταν ενδιάμεσος σταθμός για το πέρασμα τους στην Αφρική.
Εκείνο που δημιούργησε νέο διεθνές δίκαιο είναι ο ενωμένος ελληνικός στρατός και λαός στην Κρήτη, η εθνική λαϊκή ενότητα με την οποία πίστεψαν οι άτακτοι ελεύθεροι σκοπευτές ότι θα κερδηθεί ο αγώνας.
Ο Ελληνικός στρατός που βρέθηκε στο νησί, αποτελούμενος από ανεκπαίδευτους νεοσύλλεκτους, διέφερε του στρατού του αλβανικού μετώπου και ως προς την ηγεσία και ιεραρχία.
Η V Μεραρχία Κρητών δυστυχώς από κακού ή άλλου εξεταστέου χειρισμού της ηγεσίας δεν έφθασε ως γνωστόν στο νησί.
Από τους τρείς τομείς την Μάχης, Ηρακλείου, Ρεθύμου και Χανίων θα ξεπηδήσουν οι λαϊκές ηγετικές μορφές της Μάχης και στη συνέχεια της Εθνικής Αντίστασης που ακολούθησε, του Καπετάν Μπαντουβά, του Πετρακογιώργη, του Ποδιά, του Δραμουντάνη και του Αντ. Γρηγοράκη.
Ο τομέας Ηρακλείου όμως, έχει και μια επιπλέον ιδιαιτερότητα, σε σύγκριση με τους δύο άλλους τομείς και ιδιαιτέρως του Μάλεμε, όπου η μάχη χάθηκε από ολιγωρία ή κακούς χειρισμούς της Συμμαχικής ηγεσίας.
Στον Ανατολικό τομέα και συγκεκριμένα στον Κοψά, οι Γεμανοί αλεξιπτωτιστές θα αποτύχουν του αντικειμενικού τους στόχου που ήταν το αεροδρόμιο Ηρακλείου, το οποίο διοικούσαν οι Συμμαχικές δυνάμεις κι αυτό λόγω του ενωμένου ελληνικού στρατού και του σχεδόν άοπλου λαού που πολεμούσε από τις 20 έως τις 29 Μαίου. Θα υποστούν, δηλαδή, την πρώτη τους ουσιαστική ήττα.
Αρκετά έχει περιγράψει τη μάχη του Κοψά ο διοικητήτς του ενός από τους δύο λόχους των στρατιωτών της περιοχής, ο ηρωικός Θόδωρος Καλλίνος. Διοικητής του άλλου λόχου που έλαβε μέρος στη μάχη ήταν ο επίσης ηρωικός Κώστας Γαλενιανός, στον οποίο αξίζουν τα ίδια εύσημα με τον Καλλίνο.
Αναλυτική είναι η περιγραφή της μάχης του Κοψά ως την παραλία, από τον τότε Λοχία και αργότερα καπετάνιο του ΕΛΑΣ Μιχάλη Σαμαρίτη όπως μου την αφηγήθηκε και εμπεριέχεται στα υπό έκδοση απομνημονεύματα του.
Ο Σαμαρίτης, λοιπόν, αφηγείται ότι: «ο μεν πρώτος λόχος με λοχαγό τον Καλλίνο, αυτός δεν ήτανε Κρητικός, είχενε προχωρήσει ανατολικά από του Κοκκίνη, πάνω στα υψώματα και ο λόχος του Γαλενιανού εντάχθηκενε από τον ασύρματο στο Κακό Όρος, μέσα στη χαράδρα, μέχρι τον ασύρματο που ήτανε στην κορυφή».
Οι πρώτοι αλεξιπτωτιστές, επτά τον αριθμό, αφηγείται ο Σαμαρίτης, έπεσαν στην κορυφή του Κακού Όρους για να καταστρέψουν τον ασύρματο. Μια ομάδα του Γαλενιανού, στην οποία συμμετείχε και ο Σαμαρίτης εξόντωσε τους τρείς και συνέλαβε τους τέσσερις. Ένα ενδιαφέρον απόσπασμα από τις μάχες που ακολούθησαν θα παραθέσουμε, σε αφήγηση Σαμαρίτη:
«τη νύχτα, κατά τις δέκα η ώρα, από τον αμαξωτό δρόμο από του Κοκκίνη, ακούστηκε θόρυβος. Περνώντας από τον δρόμο και από το κριθάρι, το κριθάρι έκανε θόρυβο κι αυτό μας έδωσενε να καταλάβουμε ότι περνούσαν άνθρωποι από το δρόμο και από την πάνω μεριά, απ’ το κριθάρι. Των φωνάξαμενε «αλτ». Αυτοί για απάντηση μας επυροβόλησαν. Άρχισαν να μας βάνουν ριπές με αυτόματα οπότε κι εμείς αναγκαστήκαμε, επιάσαμε θέση μάχης και κάναμε μια συμπλοκή νυχτερινή και μόνο από τα πυρά, μόνο δηλαδή από τα βλήματα, που έβγαιναν από τα στόματα των όπλων, βλέπαμε περίπου τη θέση, την οποία κατείχαν οι αλεξιπτωτιστές.
Η συμπλοκή αυτή συνεχίστηκε μια, μιάμιση ώρα.
Εντωμεταξύ, μια ομάδα από το λόχο του Γαλενιανού, που ήτανε πάνω από το δρόμο, ακούγοντας τους πυροβολισμούς, τη μάχη δηλαδή, που γινότανε κάτω, από το λόχο, εχτύπησεν από τα πλάγια κι αναγκαστήκανε οι Γερμανοί να συμπτυχθούνε βορείως από τον αμαξωτό δρόμο, εκεί που ήτανε τότε μια μικρή λίμνη, είχε βρουλιές και διάφορα άλλα, οπότε, τρόπον τινά, ένα σα λιβάδι. Επέρασαν την κάτω μεριά από τη λίμνη αυτή. Ήταν μια αμμουδιά κι από κει περίπου άρχισαν να μας βάζουν με ένα όλμο. Οπωσδήποτε ήτανε ατομικός όλμος, δεν ήταν μεγάλης ακτίνος. Δεν μπόρεσαν, όμως, να περάσουν απ’ τον δρόμο, ο δρόμος ήτανε κλεισμένος και από την ομάδα τη δική μου, αλλά και από την ομάδα που κατέβηκεν προς ενίσχυση, του Κώστα Γαλενιανού.
Κατά τις τέσσερις με πέντε τις πρωινές ώρες τα πυρά εσταματήσανε κι απ’ τους Γερμανούς κι από μας. Όταν χάραξεν καλά η μέρα, αντιληφτήκαμε δίπλα εις τη λίμνη και πάνω από τη λίμνη, σε ένα ύψωμα, περίπου εικοσπέντε, τριάντα, δεν μπορούσαμε να υπολογίσομεν ακριβώς τον αριθμό, Γερμανοί αλεξιπτωτιστές. Τους κύκλωσαν από πάνω μια διμοιρία του δευτέρου λόχου, η ομάδα η δικιά μας από κάτω, οι πέντε εμείς, που ήμασταν στον ασύρματο. Κράτησεν η μάχη περίπου μιάμιση ώρα. Όσοι γλίτωσαν, τράβηξαν προς του Κοκκίνη μέσα, προς τα υψώματα που είναι νοτίως από τα τότε υπάρχοντα σπίθια του Κοκκίνη».
Σε ένα άλλο σημείο της μαρτυρίας του ο Σαμαρίτης αναφέρει ότι «αυτό όμως στο οποίο μου έκαμεν αίσθηση και από το οποίο θα πρέπει να γραφτεί εις την ιστορία και να παραμείνει, ήταν η βοήθεια που εδώσανε οι πολίτες όλω τω χωριώ της περιφέρειας εκεί. Ήρθανε, φέρανε νερό, φέρανε τροφές προπαντός στο λόχο του Καλλίνου, ο οποίος ήτανε και εις την πρώτη γραμμή. Τον εφοδιάσανε με ό,τι τρόφιμα χρειαζόταν κι όχι μόνο αυτό, αλλά επολέμησαν δίπλα με τους στρατιώτες, πραγματικά σαν αγωνιστές. Και ήταν μερικοί σκοτωμένοι πολίτες από κεί, από την Ανώπολη, από τη Βάθεια, από τα γύρω χωριά. Επίσης τραυματίστηκενε και ένας από του Κοκκίνη, Χατζή τον λένε, ετραυματίστηκεν εις αυτή τη μάχη».
Σημειωτέον ότι σ’ αυτή τη μάχη πολεμώντας ο Χερσονιώτης και συγχωριανός του Δημάρχου Χερσονήσου κ. Ζαχαρία Δοξαστάκη, ο Εμμ. Ιωαν. Μαραγκάκης αν και αδειούχος τραυματίας της Αλβανίας.
Μπορεί να έχει ονομασθεί η Μάχη στον Ανατολικό τομέα ως Μάχη του Κοψά, όμως πρέπει να τονισθεί ότι η μάχη είχε ένα ευρύτερο μέτωπο. Ξεκίνησε από την Ανατολική όχθη του Αποσελέμη και έφθανε ως τον Καρτερό. Και είχαν κατέβει και πολέμησαν πολίτες από τις Ποταμιές, τη Χερσόνησο, τις Γούβες, τη Βάθεια, την Ανώπολη, την Επισκοπή και τα άλλα χωριά της περιοχής όπως περιγράφεται στη μαρτυρία του Ποταμιανού Γιάννη Δανασάκη, που δεκαπεντάχρονος πήρες μέρος στη μάχη.
Αργότερα έλαβε μέρος στην Αντίσταση ως αντάρτης του ΕΛΑΣ, κατέγραψα τη μαρτυρία του που εκδόθηκε από τον Δήμο Χερσονήσου το 2004, με τίτλο «Στη Μάχη της Κρήτης και στον ΕΛΑΣ».
Δεκαοχτάχρονος ήταν τότε και ο Γιώργης Δαφέρμος από την Επισκοπή, αργότερα ομαδάρχης του ΕΛΑΣ που περιγράφει και εκείνος σε καταγραφή από τον ομιλούντα της μαρτυρίας , η οποία εκδόθηκε σε βιβλίο το 1993 με τον τίτλο «Τα λημέρια του ΕΛΑΣ».
Ο Δαφέρμος αναφέρεται, επίσης, στη μάχη του ανατολικού τομέα και ειδικά στη συμμετοχή του λαϊκού στοιχείου και ιδίως των γυναικών.
Αφηγείται, λοιπόν, κατά λέξη: «Στον Κοψά, που λένε, στον Καρτερό, εκεί είναι, πραγματικά, παιδιά που πρώτη φορά παίρνανε το βάπτισμα του πυρός, καλά καλά να μην ξέρει να χειρίζεται το όπλο και μ’ όλα αυτά εσκοτωθήκανε πάρα πολλοί Γερμανοί εκεί», γιατί όπως λέει η μάχη γινόταν «μπέτη με μπέτη» στήθος με στήθος.
Ο Δαφέρμος, ένας ηρωικός, αλλά ταυτόχρονα ζεστός, ωραίος άνθρωπος και αγωνιστής, αναφέρεται ιδιαίτερα στη συμμετοχή των γυναικών στη μάχη της περιοχής.
Αφηγείται λοιπόν: «Ο ρόλος των γυναικώ ήτανε πολύ σοβαρότερος. Πρώτα πρώτα δεν εμποδίζανε τον άντρα τους να πάει στον πόλεμο, δεν του λέγανε «μην πας».
Δεύτερο, αυτές ζυμώνανε και τροφοδοτούσαν το στρατό που υπήρχε εκεί. Δεν είναι μικρό πράγμα, δηλαδή. Και πολλές φορές και αρρωστημένες ακόμα γυναίκες αφήνανε τα παιδιά-ν-τος για να ζυμώσουμε και να δώσουνε ψωμί, να μαγειρέψουνε, προπάντων κρέατα για να μην έχουνε ζουμιά τα φαγητά, μόνο, έτσι, κρέας βραστό. Χρεισιμοποιούντανε και ως νοσοκόμες.
Γυναίκες, που ούτε ξέρανε καν τι θα πεί περίθαλψη, και καταφέρνανε περίφημα το ρόλο του νοσοκόμου».
Σε ερώτηση αν κατέβηκαν γυναίκες ένοπλες, ο Δαφέρμος είπε: «Να σου πω, εκεί δεν ήτανε, δεν είχα δει, αλλά πρέπει να ήτανε σ άλλη περιοχή. Αλλά οι γυναίκες, αυτές τα πάντα κατευθύνανε. Λέγοντας τα πάντα, όταν δεν εμποδίζεις το παιδί σου ή δεν εμποδίζεις τον άντρα σου να πάει να πολεμήσει, κι όταν πας εκεί, πλύνεις ρούχα ματωμένα, γιατί ήτανε πιο καθαριότητα παρά να βρισκότανε στο καλύτερο νοσοκομείο. Ήτανε ένα σχολείο, το ‘χαν αδειάσει και το ‘χανε βάλει όλο κρεβάθια. Των παιδιών τους τα κρεβάθια, για τσ’ αρρώστους και τω Γερμανώ».
Αυτό το τελευταίο του Δαφέρμου «για τα’ αρρώστους και τω Γερμανώ» δείχνει το ήθος και τις αξίες των προγόνων μας, διαχρονικά.
Αυτό το ήθος και τις αξίες, τον πόθο για λευτεριά και εθνική ανεξαρτησία, την εθελοθυσία, την κοινωνία των προσώπων, ανδρών και γυναικών, αλλά και των νέων παιδιών, έχει ανάγκη ξανά ο τόπος μας για να βγει από τη σημερινή οικονομική και εθνική κρίση.
Και είμαστε βέβαιοι ότι, όπως και τότε, στη Μάχη της Κρήτης και του Κοψά, έτσι και τώρα θα τα καταφέρουμε.
Υ.Γ. Το άρθρο βασίζεται στην ομιλία του συγγραφέα στην εκδήλωση των Πολιτιστικών Συλλόγων: ΑΝΩΠΟΛΕΩΣ και ΓΟΥΡΝΩΝ σε συνεργασία με την ΕΝΟΡΙΑ ΤΑΞΙΑΡΧΩΝ ΑΝΩΠΟΛΕΩΣ υπό την αιγίδα του Δήμου Χερσονήσου στις 20 Μαΐου 2013
*Ο Αντώνης Σανουδάκης-Σανούδος είναι καθηγητής ιστορίας, συγγραφέας
