Καθημερινά τα αφτιά μας γίνονται αποδέκτες μιας ακατάσχετης φλυαρίας και επιχειρηματολογίας, στο πλαίσιο ενός διαλόγου που αφορά τα πράγματα και την πραγματικότητα που ζούμε σήμερα. Αυτό αφορά τη χρήση της γλώσσας, είτε στις καθημερινές μας συναναστροφές, είτε στον διάλογο που επιχειρείται στα μέσα μαζικής ενημέρωσης. Να σταθούμε λίγο στο δεύτερο και ιδιαίτερα στο διάλογο που επιχειρείται δήθεν για να φωτιστούν τα κοινά.
Οι περισσότεροι από τους ομιλητές είναι μορφωμένοι.
Τόσο μορφωμένοι που χρησιμοποιούν με μεγάλη ευχέρεια και ελαφρότητα ένα σωρό εντυπωσιακές λέξεις, προκειμένου να πείσουν, δείχνοντας πόσο σπουδασμένοι είναι γα τα πράγματα για τα οποία ομιλούν. Τέτοιες λέξεις π.χ. “Δημοκρατία”, “Αξιοκρατία”, “Αξιοπιστία”, “Αλήθεια”, “Ορθός λόγος”, “Ορθολογισμός”, “Δικαιοσύνη”, “Νόμος”, “Ομορφιά”, “Τέχνη”, “Γνώση”, “Ελευθερία”, “Παιδεία” και άλλες.
Αλλά μόλις σταματήσουμε ένα ομιλητή που εκφέρει αυτές τις λέξεις, και τον ρωτήσομε: Καλά τι σημαίνει Αξιοκρατία και τι Αξιοπιστία; Τί σημαίνει Δημοκρατία; Τι είναι η Αλήθεια; Τι είναι η Δικαιοσύνη; Τότε αρχίζουν τα δύσκολα.
Δύσκολα και για τον ομιλητή που έφερε ενώπιον μας τη λέξη, και για μας που κάνουμε πως καταλαβαίνουμε τι δηλώνει αυτή στην ουσία της. Πρέπει λοιπόν να σταθούμε και να το ξεκαθαρίσουμε. Να αποσαφηνίσουμε δηλαδή τι θα πει π.χ. η λέξη “Αξιοκρατία”. Και αφού δεν το’ χουμε ξεκαθαρίσει, τι κουβεντιάζουμε τόση ώρα. Για να περάσει η ώρα; Ή για να ξεγελιόμαστε έναντι των πραγμάτων;
Δεν ομιλούμε ή ακούμε για να περάσει η ώρα, γιατί αυτή περνά και όταν δεν μιλάμε, αλλά μάλλον για να ξεγελιόμαστε με τη φλυαρία μας.
Μπορεί να σιωπά μόνο όποιος έχει κάτι να πει. Ο φλύαρος δεν έχει κανένα λόγο να σιωπά. Η φλυαρία όμως δεν εμπερικλείει μόνο το χαρακτηριστικό της βλακείας και της ανοησίας, αλλά κυρίως το χαρακτηριστικό της κάλυψης της ουσίας των πραγμάτων.
Αλλά ας γυρίσουμε πίσω στις λέξεις αυτές, που παρ’ όλα αυτά συνεχίζουν να υπάρχουν και μάλιστα σαν θεμελιώδεις έννοιες πάλλονται στην ενεργό πραγματικότητα της γλώσσας και μας δεσμεύουν περισσότερο ή λιγότερο.
Μας δεσμεύουν από τη στιγμή που λέμε ότι είμαστε άνθρωποι, έχουμε και παράγουμε πολιτισμό και είμαστε σταθερά προσανατολισμένοι στις ουσιώδεις συνάφειες που δηλώνονται με τέτοιες θεμελιώδεις έννοιες.
Δεν γίνεται δηλαδή να θέλουμε να θεμελιώσουμε ένα τόπο πάνω στον οποίο θα σταθούμε, χωρίς να είμαστε προσανατολισμένοι στις ουσιώδεις συνάφειες που δηλώνονται με τέτοιες θεμελιώδεις έννοιες, όπως είναι η Δικαιοσύνη, η Δημοκρατία, η Αγάπη, η Αξιοκρατία, η Γνώση, η Τέχνη, η Αλήθεια, ο Ορθός Λόγος και άλλα.
Για κάτσε τότε, θα μου πει κάποιος: Τα πράγματα είναι απλά, αρκεί να βρούμε ένα ορισμό για κάθε θεμελιώδη έννοια. Να αποσαφηνίσουμε αυτό τον ορισμό, να ορίσουμε τη σημασία και το πεδίο του, να είμαστε προσανατολισμένοι και να δεσμευτούμε από αυτό που δηλώνει και το πρόβλημα λύθηκε. Καλό ακούγεται αυτό. Καλό και σχετικά εύκολο. Μα είναι καλό και σχετικά εύκολο μόνο για μια οικία χρήση. Να κάτσουμε σε ένα σπίτι, να ορίσουμε τι είναι π.χ. Δικαιοσύνη, να πιούμε ένα κρασί ακόμη και μετά να πάμε να κοιμηθούμε τον ύπνο του δικαίου. Οταν όμως ξυπνήσουμε και ρίξουμε μια ματιά στον κόσμο, θα δούμε ότι ο πόλεμος, η διαμάχη, η δύναμη και σε συνδυασμό με τα όρια και τις δεσμεύσεις που βάζει κάθε φορά μια κυρίαρχη αντίληψη περί δικαιοσύνης είναι αυτά που μοιράζουν, νέμουν και κατανέμουν, αυτά που δικάζουν και απονέμουν δικαιοσύνη.
Αναφέρομαι στο παραπάνω μόνο και μόνο για να δείξω πόσο αυτονόητα δεν είναι αυτά που θεωρούμε και λέμε αυτονόητα, παρότι η αστόχαστη συνήθεια μοιάζει να συνηγορεί υπέρ αυτής της άποψης.
Αν θέλουμε όμως να σκεφτούμε πραγματικά, αν θέλουμε να δούμε τα πράγματα και όχι να τα κρύβουμε και να κρυβόμαστε από αυτά πρέπει πρωτίστως να γνωρίζουμε τί δηλώνουν αυτες οι θεμελιώδεις έννοιες σε κάθε ιστορική εποχή. Ποια σημασία έχουν δηλαδή κάθε φορά, ποια ερμηνεία έχει τον κυρίαρχο ρόλο και ποιο θεμελιωτικό ρόλο έχουν από ιστορική άποψη. Τι όρια βάζουν και πόσο δυνατά ή χαλαρά είναι αυτά τα όρια, γι’ αυτά τα οποία δηλώνουν. Οι θεμελιώδεις ένοιες είναι ιστορικές· αυτό σημαίνει ότι κάθε φορά έχουν διαφορετικές σημασίες για εμάς και ανάλογα με το αν η γνώση διατηρείται και βρίσκεται κοντά ή μακριά με αυτό που δηλώνεται με τέτοιους όρους το περιεχόμενο και η δεσμευτική δύναμη τους είναι κάθε φορά διαφορετική.
Τα παραπάνω δεν γράφονται για να δείξουν ότι γίνεται κακή χρήση των λέξεων. Δεν είναι θέμα αισθητικό. Η γλώσσα δεν είναι μια συσσώρευση σημείων και λέξεων με στόχο τη συνεννόηση.
Οταν ομιλούμε ή ακούμε, αυτό μας τοποθετεί στον κόσμο μας και μας δένει με αυτόν. Και ο στοχασμός γύρω από τη γλώσσα και τη βαρύτητα της έχει να κάμει με εμάς τους ίδιους. Αυτός ο στοχασμός δείχνει τι είμαστε και πού πάμε.
Συνεπώς το να ξέρουμε τι λέμε και να χρησιμοποιούμε με αυστηρότητα και μέτρο τις έννοιες, δεν είναι κάποιο αισθητικό παιχνίδι, αλλά αφορά την ίδια μας την ύπαρξη, την ιστορία μας και το μέλλον μας.
Στην εποχή μας όλοι ή σχεδόν όλοι έχουν γνώμη για τα πράγματα. Αρκεί να μπορείς να μιλήσεις και αυτό είναι αρκετό για να εκφέρεις γνώμη και άποψη.
Μετά από τόσους αιώνες πολιτισμού και μετά από δύο αιώνες διαφωτισμού ποιος μας πιάνει. Η εξυπνάδα μας είναι αξιολάτρευτη. Και εάν κάτι δεν καταλαβαίνουμε, έχουμε τώρα και τους ειδικούς που θα μας εξηγήσουν για να καταλάβουμε. Έγκριτοι πολιτικοί αναλυτές, κοινωνιολόγοι, οικονομολόγοι, άνθρωποι οικονομικά επιτυχημένοι και σοβαροί δημοσιογράφοι.
Τεχνοκράτες όλοι, που ξέρουν τα κοινά και αναφέρονται σ’ αυτά. Κήρυκες τις αλήθειας και της διαφάνειας, αδιάφθοροι και βέβαια δημοκράτες. Οχι μονο θα μας εξηγήσουν, αλλά και θα μας πουν ποιο είναι το σωστό και το λάθος και τι πρέπει να κάνουμε για να σωθούμε.
Και παρόλα αυτά τώρα ακριβώς είναι που δεν καταλαβαίνουμε τίποτα. Έχουμε χάσει την μπάλλα.
Ο διαφωτισμένος άνθρωπος του 21ου αιώνα είναι διπλά συσκοτισμένος. Αλλά οι τεχνοκράτες αυτοί δεν μας λένε ποιο Θεό έχουν. Ποια ακριβώς τέχνη γνωρίζουν, πέρα από την τέχνη να υπηρετούν τους εαυτούς τους και τα αφεντικά τους και να βρίσκουν αυτοεπιβεβαίωση στις τρέχουσες διαδεδομένες αντιλήψεις. Το ωραίο σε αυτούς είναι όταν κατηγορούν άλλους για ξύλινη γλώσσα. Δηλαδή η δική τους γλώσσα τι είναι; Πλαστική ή μεταλλική; Αλλά για να μην κάνουν τον κόπο να σκεφτούν, πράγμα δύσκολο και κοπιώδες γι’ αυτούς, θα τους πω εγώ τι γλώσσα έχουν· γλώσσα ψεκαστήρα για να ψεκάζουν με διάφορες αποχρώσεις πάνω στο γυαλί που περικλείει τα ρήματα και τις έννοιες, προκειμένου να κρύψουν αυτό ακριβώς που δηλώνουν. Και κρύβοντας το περιεχόμενο να φαίνεται η δική τους εικόνα πάνω στο γυαλί. Αυτοί τώρα είναι η Αλήθεια, η Δημοκρατία, η Διαφάνεια, η Αξιοκρατία και η Αξιοπιστία. Η παιδεία αλλά και η κοινή λογική και το αυτονόητο. Δεν έχει σημασία αν λένε άλλα τη μια φορά και άλλα την άλλη, ή αν ή πραγματικότητα δεν τους επαληθεύει. Αν διυλίζουν τον κώνωπα και καταπίνουν την κάμηλον. Αυτοί έχουν ανά χείρας ένα σωρό εξηγήσεις, και εξάλλου άνθρωποι είναι και κάνουν πού και πού κανένα λάθος. Έτσι κι αλλιώς όμως αυτοί είναι οι σοβαροί. Έχουν επίσημη σφραγίδα σοβαρότητας και βρίσκουν έρισμα στην αδυναμία ή απροθυμία που έχουν οι περισσότεροι άνθρωποι στην ουσιαστική σκέψη. Και στο κάτω κάτω μπορεί να μην υπάρχει Θεός, υπάρχει όμως το χρήμα που εκτελεί χρέη Θεού, και σε αυτό πρέπει να είμαστε πλήρως αξιόπιστοι.
Το χρηματοπιστωτικό κατεστημένο τώρα βαπτίζεται και ονομάζεται αγορές. Η αμερικανοποίηση ονομάζεται παγκοσμιοποίηση. Ο αυξανόμενος ολοκληρωτισμός του καπιταλισμού ονομάζεται νεοφιλελευθερισμός.
Η βίαιη προσαρμογή σε αυτόν τον ολοκληρωτισμό και η νομοθετική θεσμοθέτηση του ονομάζεται εκσυγχρονισμός, ορθολογισμός και μεταρρυθμίσεις. Η κυριαρχία του μεγάλου κεφαλαίου πάνω στη μικρομεσαία τάξη και τους επαγγελματίες ονομάζεται απελευθέρωση της αγοράς και υγιής ανταγωνισμός. Η υποτίμηση της εργασίας ονομάζεται ανταγωνιστικότητα. Η ανυπακοή και η αντίδραση ονομάζεται ανομία. Η πίστη στην κυρίαρχη ιδεολογία και η προπαγάνδισή της ως η μόνο ρεαλιστική βαπτίζεται αξιοκρατία και αξιοπιστία. Η λήθη, δηλαδή ή κάλυψη, ονομάζεται αλήθεια.
Ο στοχασμός πάνω στη γλώσσα δείχνει την απαξίωση των αξιών. Εμφατικά είναι τα σημάδια του μηδενισμού εδώ αλλά και παντού γύρω μας. Ο μηδενισμός δεν είναι μια αντίληψη. Είναι μια κατάσταση που μηδενίζει, απαξιώνει όλες τις αξίες, και αυτό είναι το κυρίαρχο γεγονός της εποχής μας. Ο άνθρωπος δεν δείχνει να το καταλαβαίνει. Δεν δείχνει να αντιλαμβάνεται τη μοίρα του.
Ο άνθρωπος έχει ξεχάσει· έχει ξεχάσει τη φωταγώγηση και τη φωτεινότητα του τόπου που έδειξε η πρώτη απαρχή της σκέψης. Ξέχασε ποια πρέπει να είναι η ουσία του ανθρώπου. Μια ουσία που πήγε να φωτισθεί από τους αρχαίους Έλληνες· αλλά το φως και το τοπίο που εφώτισε περιέπεσαν στη λήθη.
Ο άνθρωπος ξέχασε. Αλλά ξέχασε επίσης ότι ξέχασε και βυθισμένος στη λήθη πορεύεται. Αλλά όπως είπε ο Ηράκλειτος “Πώς αν τις λάθη από το μη δύνον”. Πώς και για πόσο μπορεί κανείς να συνεχίσει να πορεύεται, κρυμμένος από τη φύση των πραγμάτων. Η ρήση ερωτά αλλά και συγχρόνως απαντά ότι αυτό δεν γίνεται.
