Το υφάδι της παράδοσης που ξεκινά από τη Μινωική εποχή και φτάνει στις μέρες μας ξετυλίγεται μέσα από το βιβλίο - λεύκωμα της Μαρίας Χλειουνάκη - Μαστρογιωργάκη “Ξομπλιάζοντας τις Μνήμες”.
Με επιμονή και υπομονή η συγγραφέας αντέγραψε στον δικό της αργαλειό αυτό τον πολύτιμο θησαυρό, που κατάφεραν να μας κληροδοτήσουν οι γυναίκες του χθες.
“Με σεβασμό και δέος”, σημειώνει η ίδια, “προσπάθησα ώστε να ανοίξουν οι κασέλες και οι ρούμπες του τόπου μου και να ανασύρω ό,τι είχε απομείνει από την καταστροφική μανία των ναζιστικών στρατευμάτων κατοχής, τη φθορά του χρόνου κι ακόμη από το θλιβερό ξεπούλημά τους στους λογής-λογής επιτήδειους αρχαιοκάπηλους. Τα υφαντά που συνέλεξα με ενθουσίασαν, με συγκίνησαν, με ταξίδεψαν. Είναι υφαντά του 19ου και 20ού αιώνα με απίστευτη χειροτεχνική τελειότητα. Ανάμεσα τους υπάρχουν και δύο είδη, όπως τα κιλίμια και οι χασιλαμάδες (“hachama” τούρκικα σημαίνει “εξαιρετική ποιότητα”), που δυστυχώς δεν κατάφερα να μάθω τον τρόπο ύφανσής τους και το χρόνο δημιουργίας τους.
Ούτε η προσέγγισή μου σε πολύ μεγαλύτερες γυναίκες έδωσε τις πληροφορίες που θα προσδιόριζαν τα δύο αυτά στοιχεία, δηλαδή τρόπο και χρόνο ύφανσης. Η αναπαραγωγή αυτών των έργων δεν μπορούσε παρά να δώσει απαντήσεις σε πολλά ερωτηματικά μου· έτσι ένιωσα την ανάγκη να καθήσω συνειδητά και με πείσμα στον δικό μου αργαλειό και να αναπαραγάγω όσα περισσότερα δείγματα αυτής της λαϊκής τέχνης μπορούσα.
Είχα την τύχη να ζήσω την ακμή αυτής της τέχνης λίγο πριν τον πόλεμο του 1940, αλλά και μεταπολεμικά. Μεγάλωσα με τους ήχους της καλαντάρας, του άδραχτου και του πετάλου και πόνεσα αργότερα όταν είδα αυτή την προαιώνια τέχνη να αφανίζεται στην λαίλαπα της σύγχρονης παραγωγικής τεχνολογίας. Πονούσα πολύ όταν έβλεπα τα σύγχρονα κακόγουστα προϊόντα να διεκδικούν και να πετυχαίνουν την μονοπώληση στη ζωή του ανθρώπου.
Μέσα σ' αυτήν την γενική ισοπέδωση της εποχής μου, στη μαζική παραγωγή με τα ξενόφερτα προϊόντα που μας απομακρύνουν όλο και πιο πολύ από τον λαϊκό μας πολιτισμό, προσπάθησα να αντισταθώ καί είχα μόνο αυτόν τον τρόπο.
Μια ζωή όμως δεν φτάνει για να αναβιώσω τόσο υλικό.
Οσα δεν μπόρεσα να αντιγράψω το φωτογράφησα και με ευλάβεια τα έκλεισα σʼ ένα άλμπουμ που δεν χορταίνω να θαυμάζω και να καμαρώνω... Να καμαρώνω, να θαυμάζω κι ύστερα;
Μέσα μου πίκριζε αυτός ο καημός... Τι θα απογίνει αυτή η συλλογή ύστερα;
Ώσπου βρέθηκε το λιμάνι γιʼ αυτόν τον λαογραφικό πλούτο. Το λιμάνι το βρήκε ένας άνθρωπος που αξιολόγησε και θαύμασε αυτό το υλικό όσο λίγοι... Ο κ. Δημήτρης Σάββας διευθυντής της Βικελαίας Βιβλιοθήκης Ηρακλείου.
Έτσι, γίνεται η έκδοση αυτού του λευκώματος με την βοήθεια ενός ανθρώπου χουβαρντά σε συναίσθημα και ευαισθησία και τον ευχαριστώ από καρδιάς. Ακόμη, ευχαριστώ όλες τις γυναίκες της περιοχής της Βιάννου που μου εμπιστεύτηκαν πρόθυμα τα δικά τους κειμήλια, δίνοντάς μου την ευκαιρία να βάλω κι εγώ την δική μου σφραγίδα σ' αυτήν την τέχνη.
Ευχαριστώ τις γυναίκες που τα δημιούργησαν, που μου ενέπνευσαν τρόπους και τεχνικές και που προσδιόρισαν την ποιότητα της ζωής μου, γνωρίζοντας ή προσπαθώντας να γνωρίσω την ψυχοσύνθεσή τους μέσα από το έργο τους.
Τέλος, θα πω ένα μεγάλο ευχαριστώ στον δικό μου άνθρωπο, τον σύντροφο της ζωής μου που με βοήθησε με την ενθάρρυνση και κατανόησή του”.
Θωρακίζουν την παράδοση
Ο διευθυντής της Βικελαίας κ. Δημήτρης Σάββας τονίζει ότι τα έργα της Μαρίας Μαστρογιωργάκη ενισχύουν τη μνήμη μας, θωρακίζουν την παράδοση του νησιού μας βάζοντας γερά θεμέλια για το μέλλον.
“Η κυρία Μαρία”, αναφέρει, “έχοντας μέσα της την αγωνία για την τύχη μιας βαριάς πολιτιστικής κληρονομιάς που ολοένα και χάνεται, μου μίλησε για την δουλειά της, για τα μοναδικά και ξεχωριστά δημιουργήματά της από την ενασχόλησή της με τον αργαλειό. Αλήθεια....
Εκείνη η φυσιογνωμία του χθες με την ρομαντικότητα και την ανεξάντλητη πολιτιστική δύναμη, με την περίσσια ευαισθησία και αγάπη, με την πολλαπλή και πολύτιμη διδαχή· μήπως άραγε σήμερα θεωρούνται έννοιες καταδικασμένες;
Μήπως η σημερινή \ βιομηχανική παραγωγή και κυρίως οι ξενόφερτες ασιατικές “δημιουργίες” έχουν βάλει σε δεύτερη μοίρα ή ακόμα και στα αζήτητα την λαϊκή μας οικιακή χειροτεχνική εργασία; Και αν πραγματικά είναι έτσι, μιλάμε για μία ολοκληρωτική αποτυχία, μία αποτυχία όμως που μπορεί να διδάξει, όσο δύσκολο και αν μας φαίνεται αυτό.
Τα έργα της Μαρίας Μαστρογιωργάκη, κληροδοτούν διδάγματα, αξίες, ενισχύοντας την νοσταλγική μας διάθεση.
Μπορεί ο αυτοματισμός των απρόσωπων και παγερών ηλεκτροκίνητων αργαλειών μ' εκείνα τα περίεργα χρυσά κεντήματα που ενισχύουν την κακογουστιά να κερδίζει έδαφος στη σημερινή αγορά, όμως... οι δημιουργίες της κυρίας Μαρίας σίγουρα θωρακίζουν την πολιτιστική μας κληρονομιά, σκορπίζοντας μηνύματα αισιοδοξίας!
Ίσως να χάσαμε τον παράδεισο σαν άνθρωποι, όπως μερικοί ισχυρίζονται, όμως διαρκώς μας τον φέρνουν στη σκέψη και στο μυαλό τα υφάδια της δημιουργού μας. Έντονα χρώματα, ζωηρά φυτά και δέντρα, όμορφα και καμαρωτά ζώα, γαλήνιες όψεις με φυσικότητα και ενεργητικότητα θυμίζουν πραγματικούς χαμένους θησαυρούς, όχι όμως και απλησίαστους”.
“Μια ενδιαφέρουσα συμβολή στην κρητική υφαντική τέχνη αποτελεί το βιβλίο της Μαρίας Μαστρογιωργάκη”, σημειώνει η φιλόλογος Αναστασία Δαγαλάκη - Σιγανού και προσθέτει:
“Από το βιβλίο της Μαρίας Μαστρογιωργάκη, αναπηδά πλούσια και πολύχρωμη η φύση της Κρήτης με λουλούδια, δέντρα, φυτά και ζώα, Όλα σε ζωντανά και ζεστά χρώματα.
Με το έργο της αυτό, η συγγραφέας στόχο έχει να διασώσει τον πολιτισμό του αργαλειού και να αφήσει παρακαταθήκη τη γνώση της και το μεράκι της για τις επόμενες υφάντριες.
Παίζει με τα σχέδια, με τη διαύγεια και την αρμονία των χρωμάτων, δημιουργεί, αφήνοντας μοναδικά αριστουργήματα στο πέρασμα των χρόνων και αποδεικνύοντας ότι η σχέση του κρητικού ανθρώπου με τα πράγματα που κατασκευάζει δεν είναι μόνο πρακτική, είναι και σχέση ψυχική που καταλήγει να γίνεται σχέση μαγική”.
“Υπηρετείς
την παράδοση”
“Με το άλμπουμ τούτο”, αναφέρει η φιλόλογος Νίτσα Σαπουντζάκη - Ραπτάκη, “Μαρία μου, ανασταίνει και ζωντανεύει το λαϊκό σπίτι, πριν την πλημμύρα της βιομηχανίας, σαν κήπο ολάνθιστο, σαν παράδεισο γεμάτο ζωή, χρώμα και φως, έτσι όπως ακριβώς είναι η πεντάμορφη φύση του νησιού μας, η φύση που λατρεύτηκε και θεοποιήθηκε από τότε που η μινωίτισσα σαν τωρινή υφάντρα ύφαινε και ζωγράφιζε πέρδικες, κρίνα, ίριδες, δελφίνια και κοπέλες με υφαντά και πλουμιστά φορέματα.
Όμως στους τωρινούς ταραγμένους καιρούς, Μαρία μου, τα παραδοσιακά υφαντά, τα υφαντά που με πολύ κόπο και χρόνο και αγάπη ποιήθηκαν, τα υφαντά μας που σκέπασαν, που ζέσταναν, που έντυσαν αγαπημένους, που στόλισαν σπίτια, τα έσπρωξαν τα βιομηχανικά αγαθά και η παραζάλη από τη λάμψη ψεύτικων και απατηλών πραγμάτων στα μπαούλα και στα συρτάρια ως ιερά κειμήλια και το κυνήγι του κέρδους κρέμασε τις απομιμήσεις τους στα τουριστικά μαγαζιά για σουβενίρ.
Αυτόν τον καιρό της παραζάλης προσφέρεις, Μαρία, το άλμπουμ τούτο για να προβάλεις και νʼ απαθανατίσεις αριστουργήματα του τόπου σου και έτσι να υπηρετήσεις και πάλι την παράδοση και το λαϊκό πολιτισμό της Βιάννου, του αγαπημένου σου χωριού, όηως τον πολυτισμό αυτό τον υπηρέτησες πιστά σε όλη σου τη ζωή και στο χώρο της μουσικής παράδοσης τραγουδώντας με την υπέροχη φωνή σου μαντινάδες βιαννίτικες στις παρέες με τους βιαννίτικους σκοπούς”.
“Μια όασις χειροποίητης εργασίας”
“Το βιβλίο”, αναφέρει η λαογράφος Ροδούλα Σταθάκη - Κούμαρη, “είναι μια όασις χειροποίητης εργασίας μέσα στην ερημιά της άψυχης μηχανοποιημένης ομοιομορφίας της μαζικής παραγωγής που είναι χωρίς συναίσθημα και προσωπικότητα”.
