“Μια μέρα, στο τέλος του 17ου αιώνα, στην Πάδοβα της βόρειας Ιταλίας, ένας ηλικιωμένος Κρητικός πήρε χαρτί και μελάνι και άρχισε να καταγράφει στα ιταλικά τις αναμνήσεις του από τον τόπο που μεγάλωσε.
Λόγω της προχωρημένης του ηλικίας ο Τζουάνες (Ιωάννης) Παπαδόπουλος είχε αποτραβηχτεί από την ενεργο ζωή και στις ώρες της αναγκαστικής αργίας του στοιχειώνανε το νου γλυκόπικρες αναμνήσεις: “πιο πρόθυμα θα δεχόμουν την τέχνη της λησμοσύνης παρά τη θύμηση της δυστυχισμένης πατρίδας”.
Αυτό το κείμενο επέλεξε ο μέγας Ελληνιστής Alfred Vincent να ξεκινήσει την εισαγωγή του βιβλίου του με τίτλο: Στον καιρό της σχόλης. Μία από τις πολλές και εξαιρετικές Πανεπιστημιακές εκδόσεις που σίγουρα θα ικανοποιήσει και με το παραπάνω τους φιλίστορες και τους ανήσυχους αναγνώστες. Και εδώ αξίζουν συγχαρητήρια στον ακάματο διευθυντή τους Στέφανο Τραχανά, στους άξιους συνεργάτες του που χρόνια τώρα μοχθούν και δημιουργούν, στον Alfred Vincent που έκανε την εισαγωγή και τα σχόλια της έκδοσης, καθώς και στη Ναταλία Δεληγιαννάκη που επιμελήθηκε και μετέφρασε τη συγκεκριμένη εργασία.
Ο Τζουάνες Παπαδόπουλος γεννήθηκε γύρω στα 1618 στον Χάνδακα, έζησε αφενός στην ήρεμη Βενετοκρατική περίοδο και αφετέρου βίωσε τη μακρόχρονη πολιορκία του Χάνδακα απ’ τους Τούρκους. Το 1669 έφυγε για τα Επτάνησα και τελικός του προορισμός ήταν η πόλη της Πάδοβας. Εκεί γράφει στα ιταλικά τις αναμνήσεις του από την Πατρίδα που άφησε! Και τι δε μας αναφέρει: Τα πελώρια και μοναδικά για τηνε ποχή τείχη, τις εκκλησίες του Χάνδακα, την κρήνη Μοροζίνι. Μας περιγράφει τις συνήθειες των κατοίκων, κάνει λόγο για τη διασκέδαση, για την ενδυμασία. Μιλάει για την οικονομική ζωή των κατοίκων, την ενασχόλησή τους με τις αγροτικές καλλιέργιες, με την κτηνοτροφία, με τις γιορτές, τα ήθη και έθιμα, τις παραδόσεις της “αγαπημένης του Πατρίδας”.
Μας δίνει “θάρρος” και “ελπίδα”! Χαρακτηριστικό είναι το κείμενο που ακολουθεί και δείχνει την κακοδιαχείριση των ευγενών της αποικίας, ποσότητα και ποιότητα των τεράστιων εισοδήματων τους, τους μπράβους, τις δίκες και τις καταδίκες και την ανάλωση των εξόδων τους:
“Ελάχιστοι ήταν οι Ευγενείς της Αποικίας πριν από τον πόλεμο που είχαν κάπου-κάπου στη διάθεσή τους έστω και μισή χιλιάδα ρεάλια σε μετρητά, παρόλο που ήταν πάμπλουτοι,τους ανήκαν δυο και τρία χωριά με πλουσιότατες σοδειές σε λάδι, κρασιά διαφόρων ειδών, στάρι και άλλα γεννήματα, τυριά, μαλλί, ζώα, μέλι, κερί, κρέατα, πουλερικά και κυνήγι καθημερινά, χώρια τα υπόλοιπα τρόφιμα κάθε λογής που γέμιζαν με αφθονία το σπίτι τους. Κι απ’ αυτές τις σοδειές πουλούσαν πάντα το μεγαλύτερο μέρος προκαταβολικά, θα μπορούσε να πει κανείς πριν καλά-καλά βλαστήσουν, στους Εβραίους ή άλλους εμπόρους σε καταστροφικά χαμηλές τιμές, για να καλύψουν τα έξοδα που έκαναν όλο το χρόνο για τα ρούχα των μπράβων τους και για τους υπόλοιπους του σπιτιού. Για δάνεια ελάχιστα πλήρωναν σε μετρητά αλλά πάντα σε είδος, σε υψηλές τιμές, και οι Εβραίοι τις πιο πολλές φορές είχαν κέρδος εκατό τοις εκατό και γινόταν πάμπλουτοι.
Πολλοί ήταν οι ευγενείς που είχαν στο σπίτι τους έξι και περισσότερους μπράβους, παλληκαράδες, φονιάδες όμως,που έπαιρναν ένα μισθό για να τους συνοδεύουν όταν έβγαιναν έξω από το σπίτι στην πόλη ή στα χωριά τους. Αυτοί ήταν η μεγαλύτερη επιβάρυνση απ’ όλα τ’ άλλα έξοδα του σπιτιού, με τις πληρωμές του κόστους για τις δίκες και τις καταδίκες όποτε διωκόταν για εγκλήματα που διέπρατταν με εντολή του αφέντη τους· παρόλο που και οι αφέντες ήταν υποχρεωμένοι να περάσουν από δίκη, δεν έλειπαν οι στρεψοδικίες και τα προσχήματα για να την αποφύγουν ή για να πάρουν προσωρινά
αναβολή ελλείψει στοιχείων ή και άλλη ευνοϊκότερη απόφαση, πράγμα που ζημίωνε και ταπείνωνε όποιον είχε κάνει την καταγγελία”.
Μας μιλάει για τη γιορτή του Πάσχα στον Χάνδακα. Πως οι πιστοί μαζεύονταν σ’ ένα σημείο της εκκλησίας, πλούσιοι και φτωχοί, χωρίς εξαίρεση και αλληλοασπαζόμενοι εύχονταν το “Χριστός Ανέστη” παίρνοντας την απάντηση “Αληθώς ο Κύριος”. Ακόμα και οι θανάσιμοι εχθροί που συναντιόντουσαν σ’ αυτές τις τελετουργίες έκαναν το ίδιο, αφού στη συνέχεια ακολούθούσε ανάμεσά τους παντοτινή ειρήνη. Αυτά γίνονταν με τους άνδρες. Ακολουθούσε ξεχωριστή τελετουργία για τις γυναίκες που στέκονταν χωριστά από τους άνδρες. Μετά από όλα αυτά ο καθένας πήγαινε στη δουλειά του, συνήθως στο σπίτι, χαιρετώντας όποιον συναντούσαν, οποιασδήποτε κοινωνικής θέσης με το “Χριστός Ανέστη” και φυσικά ασπασμό.
Στο σπίτι υπήρχε πλουσιοπάροχα στρωμένο τραπέζι με χάσικο ψωμί, αβγά, κατσικάκι, ψητό και ανθόγαλο και φυσικά καλό κρασί. Σε περίπτωση που κάποιος φτωχούλης χτυπούσε την πόρτα γιατί πεινούσε υπήρχε και γι αυτόν το μερίδιο του, ένα πλούσιο καλογεμισμένο καλάθι από τη νοικοκυρά.
Υστερα από το φαγητό οι αφέντες του σπιτιού πήγαιναν στην πλατεία και στα παλάτια για να ευχηθούν. Πόση χαρά είχαν οι πολίτες και η πολιτεία του Μεγάλου Κάστρου τις ημέρες του Πάσχα ύστερα από την περίοδο της νηστείας. Ειχαν νηστέψει, το δε Μεγαλοβδόμαδο η νηστεία ήταν αυστηρότατη. Δεν κάθονταν καν στο τραπέζι για να φάνε, ούτε τραπεζομάνδηλο δεν έβαζαν για φαγητό.
Εκείνο το διάστημα οι περισσότεροι ζούσαν μόνο με ψωμί, που το ζύμωναν και το έψηναν στο φούρνο με σταφίδες από μοσχάτο σταφύλι, που υπήρχαν άφθονες στην Κρήτη, και με αβγοτάραχο και καβούρια ψημένο στη χόβολη, που τα πουλούσαν σε ποσότητες στο Χάνδακα και τα ψάρευαν στα γλυκά νερά, δηλαδή σε ορισμένα ποταμάκια που είχαν πλατιές όχθες με πέτρες, και τα έβαζαν σε πίτουρο δεμένα - δυο - δυο με βούρλα - όλο άμμο ήταν. Κι όπως είχαν μπουχτίσει μ’ αυτό το φαΐ μετά από τόση νηστεία, δεν έβλεπαν την ώρα να τελειώσει η λειτουργία, που συνήθως το Πάσχα και τα Χριστούγεννα τελείωνε λίγο μετά το Ave Maria για να πάνε να προγευματίσουν έτσι όπως περιγράψαμε.
Ετσι περνούσε, όμορφα και απλά, η καθημερινή ζωή στο Μεγάλο Κάστρο. Οι σχόλες και οι καθημερινές, όπως αντλούνται όλα αυτά από την πλούσια και ενδιαφέρουσα δεξαμενή πληροφοριών του Παπαδόπουλου, προτού ο Χάνδακας παραδοθεί στους Τούρκους. Μια προσπάθεια μοναδική σε ιστορική και κοινωνική αξία των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων, του Διευθυντή τους, αγαπητού φίλου Στέφανο Τραχανά και των άξιων συνεργατών του! Είναι σίγουρα πολύ σημαντικό και πολύ ενδαφέρον το γεγονός να εκδίδονται παρόμοιες εργασίες που αναφέρονται και “φωτίζουν” το χθες ενός τόπου και των ανθρώπων του.
Και φυσικά αποτελούν χρήσιμο πεδίο γνώσεων και εμπειριών για εμάς αλλά και για τις επόμενες γενιές των ανθρώπων, αφού μπορούμε να αντλούμε πολλών λογιών ενδιαφέρουσες πληροφορίες που εμπλουτίζουν το σήμερα και το αύριο όλων μας κατά τον καλύτερο τρόπο!
