Για να ξεφύγομε λίγο από τα μόνιμα θέματα που απασχολούν σήμερα την επικαιρότητα και που έχουν να κάμουν με μνημόνια, μέτρα, λίστες καταλήψεις, κ. ά. σκέφτηκα να γράψω κάτι για μια παλιά συνήθεια, ίσως ξεχασμένη, που μπορεί να έχει και ευχάριστες αλλά και δυσάρεστες αναμνήσεις.
Πρόκειται για το έθιμο της καντάδας που στη δεκαετία του ’50 που συμπίπτει με τις δικές μου Μέσες και Ανώτατες σπουδές, ανθούσε στο Ηράκλειο και όχι μόνο. Την πρώτη νύχτα που κοιμήθηκα στη πόλη του Ηρακλείου, 12χρονος πια απόφοιτος του Δημοτικού, στην οποία ο πατέρας μου με έφερε για να συνεχίσω τις σπουδές μου, με ξύπνησε μια φωνή που τραγουδούσε το άγνωστο σ’ εμένα τραγούδι: Νυχτερίδες κι αράχνες γλυκιά μου έχουν χτίσει φωλιά...
Το πρωί, μου εξήγησαν ότι κάποιος έκανε καντάδα και ότι περνά ταχτικά και λέει το ίδιο πάντα τραγούδι. Σ’ εμένα αυτό το έθιμο ήταν άγνωστο γιατί άλλωστε και η μουσική που άκουγα στο χωριό ήταν περιορισμένη. Το ραδιόφωνο και το μαγνητόφωνο ήταν ξένα για μας. Από ένα γραμμόφωνο κουρντιστό που υπήρχε στο μικρό καφενεδάκι άκουγα κάποιους κρητικούς μισοχαλασμένους δίσκους. Στη Χώρα όμως, όπως λέγαμε το Ηράκλειο, όσο περνούσε ο καιρός έφταναν στ’ αυτιά μου από τα ραδιόφωνα τραγούδια λαϊκά και ελαφρά. Εντάχτηκα στα λεγόμενα ελαφρά παρασυρόμενος από την όμορφη μελωδία και τον υπέροχο στίχο τους. Στα ελαφρά, σε αντίθεση με τα λαϊκά, ήταν απαγορευμένο το μπουζούκι. Το έθιμο της καντάδας που ήταν πολύ συχνό στα στενά του Ηρακλείου άρχισε να με συγκινεί κι εμένα, όσο περνούσαν τα χρόνια. Εντωμεταξύ ένα μαντολίνο που έβλεπα κρεμασμένο στον τοίχο της σπιτονοικοκυράς μου, έγινε προσωρινά δικό μου. Στο χρόνο επάνω είχαν γίνει και οι νότες του κτήμα μου. Στις «κάμερες» των συμμαθητών πολλές φορές κάναμε «καντάδες» όχι όμως και στα στενά από το φόβο της αστυνομίας και του παιδονόμου. Με την είσοδό μας στην Ογδόη, μας είπαν ότι είμαστε πια ακαδημαϊκοί πολίτες και θεωρήσαμε ότι θα μπορούσαμε να εκφράζομε καθ’ οδόν τις μεταμεσονύχτιες ώρες εν χορδαίς και οργάνω τα ερωτικά μας, κυρίως συναισθήματα. Βλέπεις κινητά, αλλά ούτε και σταθερά τηλέφωνα υπήρχαν τότε για μας. Η επικοινωνία μας με το έτερον φύλο γινότανε με κάποιο σημείωμα (ραβασάκι το λέγανε) αν η υποψήφια…νύμφη δεν το απέρριπτε, όπως συνήθως συνέβαινε, όταν το αγόρι προήρχετο από χωριό, που ήταν και η πλειονότητα των μαθητών, και έφερε τον… υποτιμητικό τίτλο χωριατόπαιδο. Οι χωριατοπούλες μαθήτριες σπάνιζαν τότε και μόνο μετά το 1960 μπορούσαν να παρακολουθήσουν μαθήματα γυμνασίου στο Ηράκλειο. Η καντάδα μπορούσε να γίνει για κάποιο ορισμένο πρόσωπο οπότε το τραγούδι ή τα τραγούδια λεγότανε εν στάσει. Στην περίπτωση αυτή, υπήρχε πιθανότητα να ακολουθήσουν απρόσμενες συνέπειες, όπως προέβλεπε και μια στροφή από σχετικό τραγουδάκι:
Για μια κιθαρίτσα, ξαγρυπνάνε τα κορίτσια, για ν’ακούσουν της αγάπης τη φωνή που έχει γλύκα τόση, κι έχει κιόλας ξημερώσει και λαλήσανε κι οι πρώτοι πετεινοί.
Μείνανε ορφανά τα μαξιλάρια, αν ξυπνήσει ο γέρος, τι χαμπάρια;...
Η καντάδα εν στάσει ανάλογα με την περίσταση είχε και το ανάλογο τραγούδι. Χαρακτηριστική η περίπτωση του νέου που η αγαπημένη του τον έχει αφήσει κι εκείνος της λέει:
Έφυγα και μού ‘πες
δεν πειράζει.
Κι όμως στις νυχτιές
που τριγυρίζω,
ούτε και με ρώτησες
γιατί τον παλιό μας
τραγουδώ σκοπό,
η ψυχή κοιμάται
δε σε νοιάζει,
πάντοτε θαρρώ
πως σ’ αντικρίζω,
ίσως θά ‘χω ξεχαστεί
κι ένα βράδυ θα στον πω.
Refrain
Θά ’ρθω μια νύχτα
με φεγγάρι να σε ξυπνήσω
και την παλιά μας την αγάπη
να σου θυμίσω,
με μια κιθάρα σε μια νύχτα
σιγανά στο παραθύρι,
να σε δω να βγεις ξανά.
θά ‘ρθω μια νύχτα με φεγγάρι
να σου πω πως ακόμα
σ’ αγαπώ.
Υπήρχαν όμως καντάδες που γίνονταν εν κινήσει και όχι για ορισμένο λόγο. Οι κανταδόροι περνούσαν στο δρόμο τραγουδώντας διάφορα τραγούδια, όχι αποκλειστικώς ερωτικά, χωρίς παρεκτροπές και θορύβους.
Στην περίπτωση αυτή οι κανταδόροι γίνονταν αποδεκτοί από όσους ήταν ξυπνητοί ή ξυπνούσαν από την καντάδα ή και την τυχόν εμφάνιση της αστυνομίας. Δυστυχώς είχα την ατυχία να ζήσω τη δυσμενή κατάληξη μιας καντάδας κι εγώ, όταν τελειώσαμε το γυμνάσιο. Το βράδυ εκείνης της ημέρας στο σπίτι ενός συμμαθητή μας έγινε…. πάρτι με κρασί και τηγανιτές πατάτες. Συνεχίσαμε με καντάδα, αλλά με άναρχο και θορυβώδη τρόπο των υπό την επήρεια του οίνου ευρισκομένων συμμαθητών μου. Τούτο έγινε αντιληπτό από την αστυνομία που με την εμφάνισή της, εξαφανίστηκαν οι… κανταδόροι, χωρίς εγώ να καταλάβω τι συνέβαινε. Έτσι, με το μαντολίνο στα χέρια, συνελήφθην. Οδηγήθηκα στο Αστυνομικό Τμήμα, κάπου προς τον Πόρο αν θυμάμαι καλά και είχα την ελπίδα ότι θα έφευγα μετά. Όμως ο αξιωματικός υπηρεσίας μου είπε ότι αυτή είναι δουλειά του Διοικητή που θα ρθει το πρωί. Έτσι το υπόλοιπο της νύχτας το πέρασα στο κρατητήριο. Κατά τις δέκα το πρωί ήρθε ο Διοικητής και αφού εξακρίβωσε, τηλεφωνώντας στο γυμνάσιο, ότι τα στοιχεία που είχα δώσει ήταν αληθή, (δεν υπήρχε ταυτότητα) ύστερα από κάποιες συμβουλές και παραινέσεις, έμεινα ελεύθερος.
Με το πέρασμα του χρόνου το έθιμο της καντάδας έσβηνε πράγμα που παρατήρησε ο Νίκος Γούναρης τραγουδώντας το « ο κόσμος άλλαξε» από το οποίο παραθέτω μόνο το ρεφρέν:
Ο κόσμος άλλαξε,
αλλάξαν’ οι καιροί
πέρασαν, χάθηκαν
τα όμορφα τα χρόνια,
αγάπη γνήσια ζητάς
με το κερί
δεν τραγουδάνε τώρα
κάτω απ’ τα μπαλκόνια,
ο κόσμος άλλαξε,
αλλάξαν’ οι καιροί
είν ‘όλα ψεύτικα
κι ας φαίνονται αλήθεια
ο κόσμος άλλαξε,
αλλάξαν’ οι καιροί,
αγάπες βρίσκεις
μοναχά στα παραμύθια.
Ανέφερα κάποιους στίχους από τα τραγούδια εκείνης της εποχής και θέλω στο σημείο αυτό να συγχαρώ τον κύριο με το ψευδώνυμο «Περιπατητής» της εφημερίδας «Πατρίς» που με το δημοσίευμά του Η Ποίηση…. στα ξενυχτάδικα ανέδειξε την ένδεια, για να μην πω τίποτε άλλο, της σημερινής στιχουργικής ποίησης. Παραθέτω κι εγώ κάποιους στίχους από τραγούδι που άκουσα τελευταία:
….Πώς αηδίαζα,
όταν σ’ εκθείαζα,
σαν μια ξαδέρφη
σε παρουσίαζα
σε σιχαινόμουνα,
είχες το χάλι σου,
έτσι που μύριζε
η αμασχάλη σου.
Τα βράδια έτρωγες
κι ονειρευόσουνα,
δε με λυπόσουνα
κι όλο ρευόσουνα,
κι έτσι ναρκώθηκα
και σε φορτώθηκα,
μα μου ‘πες φτου ,
ξελευτερώθηκα.
Ρεφρέν:
Πόσο γουστάρω,
μα πόσο γουστάρω
που μου την έκανες
με τον κουμπάρο
...πολύ λυπήθηκα
με τον κουμπάρο,
μήπως να πήγαινε
μ’ ένα φαντάρο;
Από ποιητικής σκοπιάς αν κρίνομε το ποίημα βλέπομε ότι έχει μέτρο και ομοιοκαταληξία ,όπως το θέλει ο ποιητής .Αυτά όμως δεν είναι αρκετά για να χαρακτηριστεί ποιοτικό. Και βέβαια, δεν ισχυρίζομαι ότι αυτός είναι γενικός κανόνας.
Εν κατακλείδι, παρόλο που γνωρίζω ότι υπερβαίνω το χώρο της εφημερίδας, θα παραθέσω τους στίχους ενός τραγουδιού από το οποίο ο λαός λέει μόνο τον τίτλο του, αγνοώντας τα λόγια του: Πάμε στο άγνωστο με βάρκα την ελπίδα
Μες στη ζωή μας την πεζή,
ως πότε πια κανείς να ζει
ως πότε πια κανείς να ζει
μες στη ρουτίνα.
τα χρόνια ρίχνουν στα μαλλιά
μας την πλατίνα
και την ψυχή μας
τη γυρνάνε σιγά.
Ελα να φύγομε μαζί,
ακόμα τ’ όνειρό μας ζει,
έλα να φύγουμε
προτού κι αυτό πεθάνει,
πριν το κουράγιο
τη ζωή μας τη μαράνει
και πριν να πούμε
πως θα είναι αργά.
Ρεφρέν:
Πάμε στο άγνωστο
με βάρκα την ελπίδα,
πάμε να ζήσομε
σε κόσμους μακρινούς,
να βγούμε λίγο
απ’ της ζωής
την καταιγίδα,
και να γνωρίσουμε
καινούριους ουρανούς.
Χτες πρωταντίκρισα
την πρώτη μου ρυτίδα,
κι υπάρχουν τόσα
στη ζωή που δεν τα είδα.
Πάμε στο άγνωστο
με βάρκα την ελπίδα,
σε κάποια μέρη
που δεν ξέρει ούτε ο νους.
*Ο Γεώργιος Δημ. Φλουρής είναι εκπαιδευτικός
