Τα τελευταία χρόνια, ολοένα και περισσότερο, η μείωση του διατιθεμένου χώρου για κριτικές βιβλίων που απευθύνονται σε γενικούς αναγνώστες, έχει φτάσει σε κρίσιμες αναλογίες και επίπεδα.
Αυτό σημαίνει ότι η δημοσίευση κριτικών βιβλίων για το ευρύ κοινό είναι σε δεινή κατάσταση, κυρίως επειδή οι ίδιες οι εφημερίδες και τα περιοδικά βρίσκονται κάτω από συνεχόμενη και αφόρητη πίεση ειδικά από το διαδίκτυο όπου έχει μεταναστεύσει ένα μεγάλο μέρος της διαφήμισης, από ιδιοκτήτες εταιρειών και τους μετόχους τους οι οποίοι, όπως είναι ευνόητο, αναμένουν καλύτερη απόδοση των επενδύσεών τους, καθώς και από τους εκδότες, αρχισυντάκτες και δημοσιογράφους οι οποίοι αισθάνονται πως τα βιβλία έχουν γίνει εξειδικευμένο και εξεζητημένο θέμα, με τελικό αποτέλεσμα οι κριτικές βιβλίων να οδηγούνται πλέον σε οριακή μορφή δημοσιογραφίας. Ξένοι έγκριτοι δημοσιογράφοι, ειδικά στην αντίπερα όχθη του Ατλαντικού, θίγουν το γεγονός ότι πολλοί άνθρωποι που κάποτε έδιναν μεγάλη προσοχή σε στήλες βιβλίων, σήμερα ασχολούνται, όπως λένε οι στατιστικές τους σε πανεθνικό επίπεδο, με την κριτικογραφία κινηματογραφικών ταινιών. Τα βιβλία εξακολουθούν φυσικά να διαβάζονται και να απολαμβάνονται από τους μόνιμους και περιστασιακούς αναγνώστες, αλλά φαίνεται ότι η ευχαρίστηση αυτή βρίσκεται εις βάρος της ανάλυσης και κριτικής στα σοβαρά λογοτεχνικά έντυπα. Αναμφίβολα ο χώρος άλλων μορφών επιχειρήσεων της τέχνης, όπως για παράδειγμα το Χόλυγουντ, έχουν την απαιτούμενη, και ίσως περισσότερη, οικονομική δύναμη για να αγοράσουν μεγαλύτερο διαφημιστικό χώρο. Άλλωστε η λογοτεχνική δημοσιογραφία ήταν πάντοτε στο στόχαστρο όλων των άλλων μορφών δημοσιογραφίας, με τα συνήθη πολιτικά, οικονομικά, αστυνομικά και καλλιτεχνικά θέματα σε πρώτη επιλογή και ζήτηση.
Οι συντάκτες των βιβλιοπαρουσιάσεων, συχνά έχουν δυσκολία να πείσουν τους εκδότες τους ότι τα νέα του βιβλίου αφορούν αυτά καθαυτά τα βιβλία και το περιεχόμενό τους, και όχι τα συμβόλαια, τους συγγραφείς, τα κέρδη, τα προφίλ και βιογραφικά των ήδη γνωστών ή ανερχόμενων και υπό εκκόλαψη συγγραφέων. Οι πραγματικά ευσυνείδητοι κριτικοί βιβλίου όμως, φαίνεται πως δεν είναι αγαπημένη ομάδα σε πολλές άλλες. Στους συγγραφείς, ας πούμε, που διάκεινται δυσμενώς απέναντι στην κριτική, στους εκδότες οι οποίοι θα ήθελαν άλλα επικερδέστερα κείμενα και ακόμα στους ακαδημαϊκούς κύκλους οι οποίοι σπάνια αρέσκονται στη συγγραφή ή την ανάγνωση κειμένων με στόχο το ευρύτερο κοινό και όχι κάποια άλλη εστιασμένη ομάδα μελετητών. Ωστόσο, δεν παραβλέπουμε το γεγονός ότι η κριτική του βιβλίου είναι ένα πεδίο όπου αρχίζουν συχνά την καριέρα τους κάποιοι ταλαντούχοι νέοι συγγραφείς και δημοσιογράφοι, αφού αυτό τους κρατάει σε στενή επαφή με τα επιτεύγματα της σύγχρονης γραφής και τους αναγκάζει να γράφουν και να βάζουν την προσωπική τους σφραγίδα σε κάποια γραπτά, αποφεύγοντας την αφηρημένη φρασεολογία των άλλων επαγγελματιών του συγκεκριμένου χώρου και συμβάλλοντας με τον τρόπο τους στο πολιτιστικό γίγνεσθαι το οποίο κυριαρχείται σε μεγάλο βαθμό από ζωντανές τηλεοπτικές εκπομπές, κινηματογραφικές ταινίες και το συνηθέστερο όλων, από τους τρόπους και έξεις του ζην γνωστών προσωπικοτήτων άλλων μορφών τέχνης.
Οι κριτικοί των βιβλίων όμως, είναι ζωτικής σημασίας για να προσελκύσουν το ιδιαίτερο ενδιαφέρον των αναγνωστών και για την εις βάθος ανάγνωση και αφομοίωση των λογοτεχνικών έργων, η οποία δεν μπορεί να εξαρτηθεί από πολυποίκιλους άλλους παράγοντες. Σε κάθε χώρα υπάρχει μια αναγνωρισμένη ομάδα λογοτεχνών οι οποίοι έχουν μεγάλη επίδραση και εκτόπισμα στην κοινωνία, πολύ περισσότερο κάποιες φορές από άλλες προσωπικότητες του τόπου, οι οποίοι όχι μόνο βοήθησαν τους κριτικούς στο έργο τους, αλλά και βοηθήθηκαν κάποια στιγμή από αυτούς. Εύλογο συνεπώς το ερώτημα που θα οδηγηθούμε τελικά στις επόμενες γενιές με την πτώση της αρθρογραφίας και κριτικής των βιβλίων, αφού η ύπαρξη των κριτικών είναι ουσιώδους σημασίας όχι για να επιβάλει κάποια εσωτερική ιεραρχία στα μέλη των λογοτεχνικών κύκλων, αλλά για να υποδεχτεί τη φαντασία, τη μυθοπλασία, τη συναρπαστική γραφή και τόσα άλλα που περιέχονται στα έργα των ταλαντούχων συγγραφέων. Η λογοτεχνική κριτική βέβαια, όπως και κάθε μορφή γραφής άλλωστε, είναι απαιτητική τέχνη, και πολλές κριτικές και σχόλια σε εφημερίδες και περιοδικά δεν συνοδεύονται ούτε στηρίζονται σε αντικειμενικές αποδείξεις. Το 1891 ο Χένρυ Τζαίημς ενοχλημένος από κάποιες ρηχές, επιπόλαιες, ανέκφραστες και ακατανόητες κριτικές, περιέγραψε τη λογοτεχνική δημοσιογραφία και κριτικογραφία, ως συνήθη περιοδική κοινοτοπία και ασχετοσύνη, προσθέτοντας ότι δεν έχει τίποτα το κοινό με την τέχνη της κριτικής. Ακόμα κι έτσι όμως να ήταν, αυτό σίγουρα βοηθούσε στη δημιουργία συζήτησης γύρω από το επίμαχο θέμα των νέων και σημαντικών εκδόσεων. Ωστόσο όμως για να είμαστε απόλυτα ακριβείς, και ο ίδιος είχε γράψει σειρά κριτικών οι οποίες αποτελούν καταπληκτικό και ενδιαφέρον τμήμα της παρακαταθήκης που μας κληροδό- τησε.
Πολλοί βεβαίως είναι αυτοί που σήμερα επισκέπτονται τα διάφορα blogs, ως υποκατάστατο στις τυπωμένες λογοτεχνικές κριτικές και σχόλια, και υποστηρίζουν ότι το διαδίκτυο αν και έχει υπονομεύσει πολλές έντυπες κριτικές, προσφέρει εν τούτοις διαθέσιμες περισσότερες σχετικές πληροφορίες στους ανθρώπους που κινούνται στο χώρο του βιβλίου. Τα περισσότερα διαδικτυακά περιοδικά και εφημερίδες σήμερα, όλο και περισσότερο, μοιάζουν με τα αντίστοιχα γνωστά λογοτεχνικά έντυπα. Το διαδίκτυο φυσικά είναι ωραίο ως διαδραστικό μέσο μεταξύ αυτού που γράφει και δημοσιεύει και των αναγνωστών του, αλλά δυστυχώς η σοβαρότητα της αντίδρασης και των γραπτών σχολίων ή γνωμών των τελευταίων, συχνά ανώνυμα ή με ψευδώνυμα, υπολείπεται κατά πολύ αυτών που υπήρχαν ή υπάρχουν στη έντυπη μορφή βιβλιοκριτικής, γιατί οι κριτικές των βιβλίων για να έχουν οποιαδήποτε αξία, πέρα από τα συνήθη και τετριμμένα, απαιτούν μόρφωση, παιδεία, εκπαίδευση, ευαισθησία και πραγματική ικανότητα κριτικής.
Αν και δημιουργήθηκε και λειτουργεί πάνω στην ανάγνωση και τη γραφή, το διαδίκτυο θεωρείται γενικώς ως εχθρός της λογοτεχνίας και ότι τελικά και μακροπρόθεσμα σκάβει τον τάφο του έντυπου βιβλίου. Αλλά ακριβώς όπως οι υπολογιστές διευκόλυναν την υπόθεση της γραφής στην πράξη, έτσι και το διαδίκτυο έκανε πραγματική επανάσταση στην έρευνα της λογοτεχνίας, επιτρέποντας την άμεση πρόσβαση σε τεράστιο όγκο πληροφοριών που μέχρι πρότινος θα απαιτούσε σκληρή, χρονοβόρα και επώδυνη εργασία και έρευνα. Ενίσχυσε παράλληλα τα μέγιστα την εμβέλεια των έντυπων εκδόσεων που τελευταία πλήττονται από την οικονομική κρίση, με το να γίνει ένας πρώτος φορέας του γραπτού λόγου, δημιουργώντας ταυτόχρονα ένα παγκόσμιο αναγνωστικό κοινό για τις δημοσιεύσεις, μεγάλες και μικρές, γενικού ή εστιασμένου ενδιαφέροντος, τοπικές και διεθνείς.
Ο χρόνος όμως θα δείξει οριστικά την παραπέρα συμβολή και τη γενικότερη πορεία του διαδικτύου στην υπόθεση κριτικής της λογοτεχνίας και την επίδρασή του στις έντυπες εκδόσεις που εμπεριέχουν στήλες κριτικής των βιβλίων.
* Ο Γεώργιος Νικ. Σχορετσανίτης είναι δ/ντής Χειρ/κής στο Παν/κό Νοσ. Ηρακλείου
