Του Εμμαν. Μπελιβάνη*

Κρήτη τις γαία έστι μέσω ενί οίνοπι πόντω

καλή και πίειρα περίρρυτος εν δ’ ανθρώποις

πολλά απειρέσιοι και ενενήκοντα πόληες.

Ομήρου Οδύσσεια στ. 173

Η Κρήτη, όπως μας μαρτυρεί και ο Όμηρος, ήταν από αρχαιοτάτης εποχής ένα νησί πλούσιο (καλή και πίειρα), πυκνοκατοικημένο, όμορφο κι απέραντο (απειρέσιο), αναρίθμητο με 90 πόλεις, όπως αναφέρει στην Οδύσσειά του ή 100, όπως αναφέρει στην Ιλιάδα του. Η πυκνοκατοίκησή του αποδεικνύεται από τις μινωικές πόλεις, που ήλθαν στο φως μετά τις ανασκαφές. Όπως π.χ. τη Λατώ Καμάρα, που βρισκόταν κοντά στην Ολούντα. Την Ολούντα, που βρισκόταν κοντά στη Μίλητο. Τη Μίλητο, που βρισκόταν κοντά στα Μάλια. Την Κνωσό, που βρισκόταν κοντά στην Τύλισο κ.λπ. Έτσι δικαιολογείται και η άποψη πως η Κρήτη είχε τότε ένα ή ενάμισι εκατομμύριο κατοίκους. Αυτό οφείλουμε να το δεχτούμε αρκεί να σκεφτούμε πως, σύμφωνα με τις αντιλήψεις, που επικρατούσαν από τότε, κάθε οικογένεια έκανε πολλά παιδιά. Έμενε σε ξεχωριστό σπίτι κι ακόμη όταν οι Μινωίτες κατάλαβαν πως δεν χωρούσαν στο νησί άρχισαν να φεύγουν και να ιδρύουν αποικίες σε πολλά νησιά του Αιγαίου Πελάγους και στα παράλια της Μεσόγειας θάλασσας και να μένουν μονίμως σ’ αυτές.

Ο Όμηρος στις περιγραφές του αναφέρει πως η Κρήτη διέθετε άφθονο φυσικό πλούτο (καλή και πίειρα και περίρρυτο την αποκαλεί). Σ’ αυτό συμφωνεί και ο ιστορικός Βυζάντιος Στέφανος (11ος μ.Χ. αιώνας).

“Ευδαίμων γαρ η χώρα και ωραίων καρπών και χυμών ιδέαις επιεικώς περιβρύθουσα, εύωτος και εύμηλος (γόνιμη και εύτροφος).

Η εύφορος και παχιά αυτή γη με το εύκρατο και υγιεινό κλίμα, το οποίο θεωρείται ένας σημαντικός συντελεστής της ποσοτικής και ποιοτικής παραγωγής, έδωσε στους Μινωίτες το δικαίωμα και την ευχέρεια να παράγουν τόσα αγαθά, ώστε να έχουν πάντοτε περισσεύματα και να τα εξάγουν στα εμπορικά κέντρα των παραλίων της Μεσογείου και στην Αίγυπτο. Πολλά λοιπόν τα γαθά της Κρήτης την εποχή εκείνη, κάτι που συνέβαινε μόνο εκεί παγκόσμια και να σκεφθεί κανείς πως οι υπόλοιποι λαοί του κόσμου ζούσαν ακόμη σε πρωτόγονη κατάσταση μέσα σε σπηλιές και τρώγλες και τρεφόταν με άψητες τροφές. Η παραγωγικότητα αυτή και η διάθεση των αγαθών συνετέλεσαν ώστε να δημιουργηθεί μια μεγάλη ναυσιπλοΐα και ένας πολιτισμός ξεχωριστός, ο Μινωικός.

Τα κυριότερα προϊόντα της Κρήτης κατά τα μινωικά χρόνια

Αρχαίοι συγγραφείς αναφέρουν πως οι κάτοικοι της Μεσοποταμίας ήσαν οι πρώτοι στον κόσμο που ασχολήθηκαν με τη γεωργία. Απ’ εκεί μεταδόθηκε στη Συρία και μετά στην Κρήτη. Ας μην ξεχνούμε πως οι Κρήτες θαλασσοπόροι και έμποροι και περισσότερο της ανατολικής Κρήτης έρχονταν σε τακτική επικοινωνία με τη Μεσοποταμία και τη Συρία για εξαγωγές και εισαγωγές προϊόντων για ιδέες και πολιτισμό.

Οι Κρητικοί καλλιεργούσαν στάρι-κριθάρι, τα οποία άλεθαν σε χειρόμυλους κι έκαναν αλεύρι και ψωμί. Αδιάσειστος μάρτυρας αυτών ήσαν οι απανθρακωμένοι σπόροι σιτηρών, που βρέθηκαν σε πιθάρια της Κνωσού. Καλλιεργούσαν επίσης όσπρια (φασόλια, κουκιά, φακές), λαχανικά (κολοκύθια, μαρούλια), οπωρικά (κυδώνια, σύκα, δαμάσκηνα).

Μεγάλη ήταν η συμβολή στην οικονομία της Κρήτης του λαδιού.

Η Κρήτη τα μινωικά χρόνια ήταν αυτάρκης σε λάδι κι έκανε και εξαγωγή ή ανταλλαγή με είδη που δεν παράγονταν στην Κρήτη. Τα περισσεύματα των τροφίμων, σε λάδι, κρασί, σιτηρά κ.λπ. όσα δεν γίνονταν εξαγωγές, τα συγκέντρωναν σε αποθήκες των ανακτόρων και τα φύλασαν σε τεράστια πιθάρια. Κατά τις ανασκαφές του αρχαιολόγου Αρθρούρου Έβανς στην Κνωσό βρέθηκαν πίσω από το δωμάτιο του θρόνου 22 μακρόστενες αποθήκες με μεγάλα πιθάρια χωρητικότητας 220 τόνων, όπου αποθήκευαν οι βασιλιάδες της δυναστείας των Μινωιτών τα τρόφιμα. Κοντά στις αποθήκες αυτές υπήρχαν γραφεία κρατικών υπαλλήλων, οι οποίοι κατέγραφαν πάνω σε πήλινες πινακίδες τις ποσότητες των τροφίμων των αποθηκών κι έτσι παρακολουθούσαν την κίνησή τους. Εδώ πρέπει ν’ αναφέρομε πως ένα μεγάλο μέρος των τροφίμων αυτών τα αγόραζε και τα αποθήκευε ο αρχιεπιχειρηματίας ο βασιλιάς Μίνωας. Έτσι στις αποθήκες των ανακτόρων της Κνωσού υπήρχαν πάντοτε τεράστια αποθέματα τροφίμων που τα προόριζαν για δωρεάν διανομή στους υπηκόους τους σε εποχές αφορίας και φτώχειας.

Η καλλιέργεια της ελιάς γινόταν στην Κρήτη από τα χρόνια των Μινωιτών σε μεγάλη έκταση. Οι Μινωίτες τη διδάκτηκαν από τους Σύριους. Από την Κρήτη μεταδόθηκε σε λαούς της Μεσογείου.

Μεγάλο μέρος της οικονομίας της Μινωικής Κρήτης προερχόταν από το κρασί. Η καλλιέργεια του αμπελιού πήρε μεγάλες διαστάσεις σ’ όλο το νησί. Απόδειξη τούτου είναι το κτιστό σταφυλοπιεστήριο, που βρέθηκε κατά τις ανασκαφές στη Ζάκρο Σητείας ως και τα πήλινα δοχεία τεράστιων διαστάσεων, όπου εκθλίβονταν τα σταφύλια και μ’ ένα σύστημα σωληνώσεων συγκεντρωνόταν ο μούστος στα πιθάρια. Παρόμοιο σταφυλοπιεστήριο ανακαλύφθηκε από τον αρχαιολόγο Μαρινάτο στο Μέγαρο Βαθυπέτρου Ηρακλείου, το οποίο τοποθετείται την περίοδο 1800-1700 π.Χ.

Η παραγωγή του κρασιού τα χρόνια εκείνα ήταν τόση, ώστε παρά τη μεγάλη κατανάλωσή του από τους Μινωίτες, περίσσευαν μεγάλες ποσότητες για εξαγωγή. Να σημειωθεί πως κατά την ακμή των 100 πόλεων η Κρήτη έφθανε στο ένα ή ενάμισι εκατομμύριο κατοίκους που κατανάλωναν πολύ κρασί, γιατί άλλα οινοπνευματώδη ποτά δεν υπήρχαν, αν εξαιρέσουμε ένα είδος μπύρας που έφτιαχναν μόνοι τους από κριθάρι, μα είχε μικρή κατανάλωση.

Μεγάλα πλούτη έφερνε και η κτηνοτροφία. Μεγάλες αγέλες βοοειδών και αιγοπροβάτων σε αγρία κατάσταση έβοσκαν στους κάμπους και στις πλαγιές των λόφων, τα οποία με την πάροδο του χρόνου εξημερώθκαν.

Εκτός όμως από τη γεωργία και την κτηνοτροφία, που αποτελούσαν τη βάση της οικονομίας, άλλες πηγές πλούτου υπήρξαν:

Οι τέχνες Απ’ αυτές η κεραμική θεωρείται η παλαιότερη στον κόσμο. Λέγεται δε πως οι Κρητικοί την έμαθαν από τους Σουμέριους, οι οποίοι πρώτοι χρησιμοποίησαν τον πηλό και άφηναν τα μορφώματά τους να ξεραθούν στον ήλιο. Πάντως μαζική παραγωγή παρουσιάζεται όταν ανακαλύφθηκε ο ποδοκίνητος τροχός. Από τα προϊόντα της αγγειοπλαστικής περίφημα ήσαν τα καμαραϊκά αγγεία της Κνωσού και της Φαιστού με τις πολύχρωμες διακοσμήσεις τους.

Η λιθοτεχνία, η μεταλλοτεχνία, η κοσμηματική (χρυσοχοΐα, αργυροχρυσοχοΐα, χαλκοτεχνία), η υλοτομία, η ναυπηγική, η υφαντουργία έδωσαν σπουδαία έργα τέχνης την εποχή εκείνη και μεγάλα πλούτη.

Μεγάλες ποσότητες Κέδρων υλοτομούνταν στο φαράγγι της Σαμαριάς και στέλνονταν στην Αίγυπτο για χρήση στη ναυπηγική.

Το εισαγωγικό και εξαγωγικό εμπόριο της Κνωσού γινόταν από το επίνειό της τον όρμο του Κατσαμπά Ηρακλείου, όπου υπήρχε και ναυπηγείο για την κατασκευή καραβιών ή επισκευή των υπαρχόντων. Οι εισαγωγές-εξαγωγές της ανατολικής Κρήτης γίνονταν από το λιμάνι της Κάτω Ζάκρου Σητείας. Το εμπόριο ανήκε στον εκάστοτε βασιλιά Μίνωα, ο οποίος ήταν μεγαλοεπιχειρηματίας, (ανώτατος άρχοντας σε ρόλο μεγάλου Αρχιερέα, αλλά και κεντρικού διαχειριστή και γενικού διευθυντή του κρατικού εμπορίου).

Τα κέρδη του εμπορίου και η φορολογία του βασιλιά στους κατοίκους του νησιού ήσαν τεράστια. Λέγεται ότι τεράστια υπόγεια του ανακτόρου της Κνωσού ξεχείλιζαν από χρυσάφι, ασήμι και πολύτιμους λίθους.

Ο βασιλιάς Μίνωας ήταν παντοδύναμος. Τα υψηλα΄θρησκευτικά του καθήκοντα τον έκαναν να νιώθει σα Θεός. Παρά τα πλούτη του και τη δύναμή του δεν ήταν αποκρουστικός, γιατί ήταν μετριόφρονας, καταδεκτικός, φιλολαϊκός και δίκαιος. Ποτέ δεν δέχτηκε να του φτιάξουν αγάλματα, γλυπτά ομοιώματα ή μεγαλοπρεπή μνημεία. Καμία δύναμη εκτός Κρήτης δεν μπορούσε να τα βάλει μαζί του. Οι Κρήτες έδειχναν και ήσαν ασφαλείς γι’ αυτό και όλες οι πόλεις της Κρήτης έμαναν αφύλακτες, χωρίς τείχη. Η ειρήνη που επικράτησε ήταν διαρκής για πολλούς αιώνες. Έτσι μόνο οι πόλεις προόδευαν.

Ο Μίνωας απεδείχθη όχι μόνο δίκαιος και ανώτατος κριτής ακόμη και του Άδη, αλλά και σοφός νομοθέτης. Σύμφωνα με τη μυθολογία ο Μίνωας συναντούσε τον πατέρα του Δία κάθε 9 χρόνια μέσα στον τόπο της γέννησής του “ΤΟ ΔΙΚΤΑΙΟ ΑΝΤΡΟ” και του ανέφερε τον τρόπο με τον οποίο κυβέρνησε το λαό του τα 9 προηγούμενα χρόνια και έπαιρνε σουμβουλές για τα 9 επόμενα. Οι νόμοι του επομένως ήσαν δίκαιοι, αφού είχαν τη σφραγίδα του Θεού ΔΙΑ. Με τη συνεχή επικοινωνία των Μινωιτών μ’ άλλους λαούς η Κρήτη αποδείχθηκε το σταυροδρόμι των πολιτισμών από τους οποίους προήλθε ο θαυμάσιος “Μινωικός”.

Όλες οι παραπάνω πηγές πλούτου, ενώ φαίνονται σήμερα κοινές και αστείες για την εποχή των 4000 χιλιάδων χρόνων πριν από σήμερα, είχαν μεγάλη σημασία αφού εφαρμοζόταν από ένα λαό πολύ προοδευμένο και πολιτισμένο σε σύγκριση με τους άλλους λαούς, που βρισκόταν ακόμη σε ημιαγρία κατάσταση, ζούσαν μέσα σε σπήλαια ή τρώγλες και τρέφονταν με άψητες και ζωικές τροφές.

* Ο Εμμαν. Μπελιβάνης είναι συνταξιούχος δάσκαλος