Πάντοτε όταν μιλάμε για ήδη και έθιμα, για λαογραφικά στοιχεία, για παραδόσεις, το μυαλό μας πηγαίνει στον Γεώργιο Μέγα, καθηγητή της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, Διευθυντή του Λαογραφικού Αρχείου της Ακαδημίας Αθηνών, τακτικό καθηγητή της Λαογραφίας του Καπποδιστριακού Πανεπιστημίου και τακτικό μέλος της Ακαδημίας Αθηνών. Υπήρξε ακόμα και πρόεδρος της Ελληνικής Λαογραφικής Εταιρείας. Ο Γεώργιος Μέγας που γεννήθηκε στη Μεσημβρία της Ανατολικής Ρωμυλίας το 1893 και πέθανε στην Αθήνα το 1976 ξεκίνησε ως δάσκαλος, διορισμένος στη Σιάτιστα και αργότερα έγινε σχολάρης.
Σπούδασε φιλολογία στο Πανεπιστημίο Αθηνών χάρη στην υποτροφία του Αντωνίου Παπαδάκη. Ο Παπαδάκης ήταν αδελφός του Ισμαήλ πασά που τον απήγαγαν οι Τούρκοι από το Λασίθι το 1821, οδηγώντας τον στην Κωνσταντινούπολη. Από εκεί οι χριστιανοί τον φυγάδευσαν στην Οδησσό και απέκτησε μεγάλη περιουσία. Μέλος της Κεντρικής Επιτροπής των Κρητών, πεθαίνοντας άφησε ένα εκατομμύριο φράγκα στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.
Ο Γεώργιος Μέγας με το δικό του μοναδικό τρόπο μας παρουσιάζει τα αποκριάτικα έθιμα:
“Η Αποκριά όπως παντού, είναι και στην Ελλάδα περίοδος ευθυμίας και διασκεδάσσεων. Πριν εισέλθη εις το πέλαγος της Μεγάλης Σαρακοστής ο χριστιανός, που θα νηστεύση και θα πενθήση επτά ολοκλήρους εβδομάδας, αισθάνεται την ανάγκην να διασκεδάση, να κάμη κάθε είδους τρέλλαν. Η αρχή μάλιστα του Τριωδίου, εις πολλά μέρη, αναγγέλλεται είτε με πυροβολισμούς είτε με τον δημόσιον κήρυκα είτε με τύμπανα. Π.χ. εις την Ύδραν η Αποκριά μπαίνει με τα ταμπούρλα, την ημέραν του αγίου Αντωνίου (17 Ιανουαρίου) αρχίζουνε και βαράνε τα ταμπούρλα σ’ όλες τις γειτονιές και γίνεται ένας μεγάλος αλαλαγμός. Εις την Λάσταν της Γορτυνίας “ένας εφώναζε δυνατά, ότι πλησιάζουν οι απόκριες και όποιος δεν έχει θρεφτάρι, να αγοράση. Διότι Αποκριά θα ειπή φαγοπότι και πρώτη φροντίς πρέπει να είναι η προμήθεια του σφαχτού. Σφάζουν δέπρο πάντων χοίρον. Δι’ αυτό και η πρώτη εβδομάς, ότε αρχίζουν και σφάζουν τους σιτευτούς χοίρους, λέγεται προφωνή ή προφωμέσιμη, επειδή, όπως είπαμε, εις παλαιότερα χρόνια κάποιος από ένα μέρος υψηλόν προφωνούσε, δηλαδή διαλαλούσε ότι αρχίζουν οι απόκριες. Παροιμοία βυζαντινή λέγει: “Προσφωνούμε σοι, πτωχέ, (το σακκίν σου πώλησον) την εορτήν διάβασον”, δηλ. παραγγέλλει να εξοικονομήση τ’ απαιτούμενα χρήματα πωλών, εν ανάγκη, το σακκάκι του, δια να περάση και αυτός την εορτήν.
Η αρχή του Τριωδίου γίνεται, κυρίως, αισθητή την Πέμπτην της Κρεατινής, την λεγόμενην Τσικνοπέφτην. Είναι η ημέρα που καθένας, και ο πιο φτωχός, θα τσικνώση τη γωνιά του, όπως λένε, κάτι θα ψήση στη φωτιά κι η τσίκνα από το ψημένο κρέας, χοιρινό ή άλλο, θα μοσχοβολήση τον αέρα.
Εκείνο το βράδυ, καθώς και το Σάββατο βράδυ και την Κυριακή της Κρεατινής, οι συγγενείς τρώγουν όλοι μαζί. Άμα φάγουν και ποιούν γίνονται μασκαράδες, χορεύουν και τραγουδούν αποκριάτικα τραγούδια, τα οποία κατά το πλείστον είναι σατυρικά ή άσεμνα. Εκ τούτου και το Κρητικόν δίστιχον:
Τσοι Μεγάλες Αποκρές
κουζουλένονται κι οι γριές.
Η καθ’ αυτό Αποκριά με τα πολλά της έθιμα είναι η τελευταία Κυριακή η λεγόμενη της Τυροφάγου. Όταν φθάση η κυριακή αυτή εντείνονται εις το έπακρον η ευθυμία, οι αθυροστομίαι των μασκαράδων, οι κορδακισμοί και οι χοροί. Η ημέρα όλη περνά με την κίνκαν των μασκαράδων, με τας επισκέψεις και το φαγοπότι. Τον γενικόν θόρυβον επιτείνουν οι εκπυρσοκροτήσεις των κροτίδων και ρουκτών, τας οποίας εις πολλά μέρη ιδία της β. Ελλάδος, κατά παλαιόν συνήθειαν εκσφενδονίζουν εις τον αέρα.
Αλλά όταν ο ήλιος πλησιάζη εις την δύσιν του, όταν σημάνη η καμπάνα του Εσπερινού, τότε άνδρες και γυναίκες λαμβάνουν την άγουσαν προς την εκκλησίαν. Πρόκειται να διανύσουν το πέλαγος της νηστείας της Μεγάλης Σαρακοστής και θέλουν να εισέλθουν εις αυτόν απηλλαγμένοι από κάθε τι που ημπορεί να τους βαρύνη εις τας σχέσεις των με τους ιερείς και τους άλλους χριστιανούς.
Εκεί εις τον Εσπερινόν γίνεται η αμοιβαία συγχώρησις ιερέων και εκκλησιάσματος.
Οι εκκλησιαζόμενοι παρατάσσονται καθ’ ηλικίαν. Οι νεώτεροι προχωρούν προς τους γεροντοτέρους φιλούν το χέρι των και λέγουν: Συγχώρα με - Συγχωρεμένος να ‘σαι, είναι η απάντησις.
Μετά την απόλυσιν του Εσπερινού εις πολλά μέρη ακολουθεί χορός στην αυλή της εκκλησίας ή στο χοιροστάσι, την κεντρικήν πλατείαν του χωριού. Του χορού προεξέχει συνήθως ο ιερεύς.
Π.χ. στην Αρτοτίνα “πρωτοχορεύουν οι παπάδες” μετά όλοι οι γερόντοι με την αράδα τραγουδώντας: Ο δέντρος ήταν ο Χριστός κ’ η Παναγία η ρίζα κ.λπ.
Το βράδυ τρώγουν ομάδες συγγενικές αλλά με μακαρόνια και τυρικά και η διασκέδασις μαζύ με διάφορα παιχνίδια και χορούς - πώς το τρίβουν το πιπέρι και άλλα - συνεχίζεται ως το πρωί”.
Ας έρθουμε όμως στα δικά μας.
Με ιδιαίτερο και ξεχωριστό τρόπο, γιορτάζουν ειδικότερα κατά τη δεκαετία του πενήντα οι Απόκριες στο παλιό Ηράκλειο. Η περίοδος του Τριωδίου ήταν περίοδος χαράς, κεφιού, αγάπης και συνανθρωπιάς! Μέχρι και επιτροπή αρμόδια υπήρχε για τις καστρινές εκδηλώσεις, η περίφημη Κ.Ε.Κ.Τ.Ε. (Κεντρική Επιτροπή Καστρινών Τουριστικών Εορτών).
Ενα δημοσίευμα της τοπικής ηρακλειώτικης εφημερίδας “Η ΔΡΑΣΙΣ” αρχές Μαρτίου του 1954 μας παρουσιάζει το πρόγραμμα εορτών της Κ.Ε.Κ.Τ.Ε.
“Το πρόγραμμα εορτών της Κ.Ε.Κ.Τ.Ε.
6-7 Μαρτίου 1954
6 Μαρτίου 1954. Ημέρα Σάββατο.
Ωρα 11-12 το πρωί.
ΤΡΙΤΗ ΓΙΟΡΤΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ
Πάλι στα Εστιατρόρια της πόλης.
Την ίδια μέρα. Από το πρωί ως το βράδυ.
ΛΑΪΚΟ ΠΑΝΗΓΥΡΙ
Στην Πλατεία Ελευθερίας.
-Καμμιά επιτήδευση εδώ.
- Όποιος θέλει να πάρη το μπάγκο του και νάρθη.
-Δεν πρέπει να λείψη τίποτα απ’ όσα αποτελούν το καύχημα της πλούσιας Γεωργικής μας παραγωγής.
-Πορτοκάλια, μανταρίνια, μπανάνες, σε πλούσια προσφορά στους αγοραστές.
-Το καπρικό, τα ζαχαρωτά, ο μπασουμάς όλη η ζωή της υπαίθρου στη καρδιά του Κάστρου.
-Ελάτε με τη πραμάτια σας, ελάτοι όλοι που θέλετε.
7 Μαρτίου 1954. Ημέρα Κυριακή.
Η ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΠΑΡΕΛΑΣΗ ΤΩΝ ΑΡΜΑΤΩΝ
Διαδρομή και ώρα όπως και στις 28 του Φλεβάρη·
Διάταξη η ίδια”.
Σήμερα βιώνουμε μια κρίση, κρίση γενική, και όχι μόνο οικονομική όπως κάποιοι προβάλλουν. Έχουμε χάσει το γέλιο, την όρεξη για ζωή, μας διακατέχουν σύνδρομα κατάθλιψης, έχουμε κλειστεί στον εαυτό μας, έχουμε διαγράψει κάθε έννοια αγάπης, ανθρωπιάς, αλληλεγγύης.
Ας γίνει αιτία και αφετηρία αυτή η γιορταστική περίοδος της Αποκριάς να βρούμε έστω και λιγάκι τον εαυτό μας. Να πλησιάσουμε τους συνανθρώπους μας, να διασκεδάσουμε και να περάσουν για λίγο από κοντά μας εκείνες οι μνήμες και οι θύμησες του παλιού καστρινού καρναβαλιού!
