Του Νίκου Ι. Κωστάρα

Και στης ζωής τους πιο βαριούς χειμώνες αλκυονίδες μέρες καρτερώ.

(Ι. Δροσύνης)

Ο «παγωμένος» μήνας του χρόνου ξεχωρίζει με τις θερμές αλκυονίδες ημέρες. Στην καρδιά του χειμώνα ξεπροβάλλουν κάποιες ανοιξιάτικες ημέρες, που μας ξεθαρρεύουν ότι πέρασε ο χειμώνας. Είναι οι αλκυονίδες ημέρες, που το όνομά τους το πήραν από την Αλκυόνη, κόρη του Αιόλου, θεού των ανέμων και της Αιγιάλης ή της Εναρέτης. Παντρεύτηκε η πανέμορφη Αλκυόνη τον Κύηκα, βασιλιά της Τραχίνας στη Φωκίδα, γιο του Αυγερινού. Ένα ευτυχισμένο ζευγάρι, που τόλμησαν να παραβάλουν τους εαυτούς τους με το θεϊκό ζευγάρι του Ολύμπου, την Ήρα και τον Δία. Με την αλαζονεία τους προκάλεσαν την οργή των θεών, που τους τιμώρησε μεταμορφώνοντάς τους σε πουλιά, εκείνη σε αλκυόνη, εκείνον σε κήρυλο ή γλάρο, που τους όρισαν να ζουν χωρισμένοι.

Σύμφωνα με άλλη παράδοση ο θεός έστειλε τον κεραυνό του στο καράβι με το οποίο ταξίδευε ο Κύηκας για να πάρει την συμβουλή του Μαντείου. Το καράβι βυθίστηκε και ο ίδιος πνίγηκε. Το φάντασμά του εμφανίστηκε στην Αλκυόνη, που απελπισμένη έπεσε στη θάλασσα και μεταμορφώθηκε σε πουλί αλκυόνη. Και η Αλκυών έχει τόση και τέτοια αγάπη προς το σύζυγό της, που όχι μόνο δεν τον αποχωρίζεται ποτέ μέχρι το θάνατό της, αλλά αν αυτός τύχει ν’ αρρωστήσει και να γίνει ανίκανος να πετάει, από αρρώστια ή από γεράματα, τον παίρνει στους ώμους και τον σέρνει πάντοτε μαζί τους, φροντίζοντάς τον για κάθε τι. Όπως περιγράφει ο Πλούταρχος: «Ούτως εστί φίλανδρος ώστε, όταν δια γήρας ασθενή ο άρρην γέννηται, συνέπεσθαι και βαρύς, υπολαβούσα γηροφορεί και γηροτροφεί μηδαμού προϊεμένη μηδέ καταλιπούσα χωρίς. Αλλά τους ώμους εκείνον αναθεμένη, κομίζει πανταχόθεν και θεραπεύει και σύνεστιν άχρι τελευτής».

Κάθε χειμώνα η Αλκυόνη με θρήνους μετέφερε τον νεκρό σύζυγό της στην ταφή. Ύστερα τοποθετούσε τα αυγά της στην ακροθαλασσιά, που τα παρέσυραν όμως τα κύματα και τα κατέστρεφαν, ώσπου τέλος, την λυπήθηκαν οι θεοί και στην καρδιά του χειμώνα, την περίοδο ακριβώς που επώαζε τα αυγά της ο Αίολος συγκρατούσε τους ανέμους και ο Δίας έστελνε 14 ημέρες καλοκαιρίας, που ονομάζονται αλκυονίδες ημέρες.

Το φαινόμενο παρατηρείται στην Ελλάδα και γενικότερα στην Ανατολική Μεσόγειο συνήθως το δεύτερο δεκαπενθήμερο του Ιανουαρίου. Από την αρχαιότητα είχε απασχολήσει τους Έλληνες, που απέδιδαν το φαινόμενο στην συμπόνια του Δία προς την Αλκυόνη. Συγκινημένος από τους ατελείωτους θρήνους της, ο Δίας έπαυε τους ανέμους και ηρεμούσε η θάλασσα, όσο διάστημα χρειαζόταν για να επωάσει τα αυγά της. Έτσι όπως γράφει ο Αιλιανός στο έργο του «Περί ζώων ιδιότητες» τα εξής: «κυούσης της αλκυόνος ίστανται τα πελάγη, ειρήνην δε και φιλίαν άγουσι οι άνεμοι. Κύει δε άρα Χειμώνος μεσούντος, και όμως η του αέρος γαλήνη δίδωσι σωτηρίας αλκυονείας τηνικάδε της ώρας άγειν ημέρας». Ο Αριστοτέλης αναφέρει ότι οι ημέρες αυτές εμφανίζονται εφτά ημέρες πριν και εφτά ημέρες μετά τη χειμερινή τροπή. Αλλά τονίζει «περί μεν ουν τους ενταύθα τόπους ουκ αιεί συμβαίνει γίγνεσθαι αλκυονίδας ημέρας». Ενώ ο αριθμός των ημερών αυτών ποικίλλει.

Ο ναύαρχος Σ. Ε. Λυκούδης υποστηρίζει πως οι αρχαίες αλκυονίδες ημέρες πρέπει να συμπίπτουν με τις «Μποννάτος του Αι-Θύμιου» των Βυζαντινών, που τοποθετούσαν τις αλκυονίδες ημέρες ακόμη ενωρίτερα από τον Αριστοτέλη.

Οι νεότεροι Έλληνες ναυτικοί είχαν παρατηρήσει δύο περιόδους θαλασσινής γαλήνης: Η μία συμπίπτει με το βυζαντινό «μικρόν καλοκαίριον» και λέγεται «Αη-Δημητριάτικο καλοκαιράκι» κι άλλο «Μποννάτος του Αι Θύμιου» (τότε γιορτάζεται και η μνήμη του Άγιου Ευθυμίου – 20 Ιανουαρίου).

Από την καλοκαιρία όμως επωφελούνται περισσότερο από την αλκυόνη οι ναυτικοί και γενικότερα οι θαλασσινοί, οι οποίοι ήταν κλεισμένοι στα σπίτια εξαιτίας της κακοκαιρίας σχεδόν από τα τέλη Νοεμβρίου. Έτσι μετά τα Φώτα και τον αγιασμό των νερών η θάλασσα καταλάγιαζε και οι ναυτικοί επιχειρούσαν τα πρώτα ταξίδια της νέας χρονιάς.

Στο ανατολικό άκρο του Κορινθιακού κόλπου υπάρχει η Αλκυονίδα Θάλασσα ή Αλκυονικός Κόλπος και μέσα σ’ αυτόν υπάρχουν οι Αλκυονίδες Νήσοι. Τα νησιά αυτά ονομάστηκαν Αλκυονίδες γιατί στα βράχια τους ζουν χιλιάδες αλκυόνες.

Στη νεώτερη Ελλάδα, στα παράλια και ιδιαίτερα στα νησιά του Αιγαίου, επέζησε μέσα από τους αιώνες η αρχαία παράδοση, που σχέτιζε τις καλές αυτές ημέρες του χειμώνα με τα πουλιά. Μια γραπτή μαρτυρία του περασμένου αιώνα από την Πάτμο τις ονομάζει «μέρες των πουλιών» και διηγείται πως τα γλαρόνια στην περιοχή αυτή ονομάζονται αλκυόνες και παρακάλεσαν κάποτε τον Θεό να προστατέψει τις φωλιές τους από την τρικυμία, ο Θεός άκουσε τις παρακλήσεις τους και από τότε, μέσα στο χειμώνα, χαρίζει λίγες ημέρες καλοσύνης μέχρι να επωάσουν τα αυγά τους.