“Τα πάντα ρει”, έλεγε, υποστήριζε και αποδείκνυε ο σοφός, αρχαίος μας Ηράκλειτος. Ολα ρέχουν, τρέχουν, φεύγουν, χάνονται, ξεχνιούνται. Ο χρόνος ευθύνεται. Τα γύρω μας, τα έξω και τα μέσα μας, ο χρόνος τα εξατμίζει, τα εξαφανίζει... Η τεχνολογική εξέλιξη, η επιστημονική πρόοδος κι εφευρετικότητα, πολλά διαφοροποιούν. Από τον αδήριτο αυτό νόμο συμπαρασύρθηκαν και τα παραδοσιακά αλλοτεσινά επαγγέλματα (τα παλαιινά). Για να μην απολησμονηθούν αλλά και για να γνωρίσουν εποπτικά οι νεότερες γενιές του κάθε τόπου δημιουργήθησαν τα εθνολογικά, λαογραφικά μουσεία. Αυτά φιλοξενούν και διατηρούν με επιμέλεια και φροντίδα “τα σορδίνα”, εξαρτήματα του κάθε παραδοσιακού επαγγέλματος.
Μανδαλάκης Αντώνης
Οσο και αν η πλημμυρίδα του εκσυγχρονισμού μάς έχει υποχρεώσει σε νέους ορίζοντες, σε νέα μέτρα προσαρμογής και επιβίωσης, υπάρχουν - πολύ συχνά μάλιστα- περιπτώσεις που αναγκαζόμαστε να προσφύγουμε στο μακρινό ακόμη παρελθόν μας για να αναζητήσουμε κάποια λύση ή να αντλήσουμε κάποιο δίδαγμα. Δεν είναι η πρώτη φορά που προσφεύγω σε συγγράμματα άλλων για κάποια ενημέρωση σε σκηνικό περασμένων εποχών.
Καθιερωμένη διέξοδος όπως τούτη τη φορά που χρειάστηκα για μια έρευνά μου στοιχεία από τη διαδικασία, τον τρόπο διεξαγωγής και τα ωφελιμιστικά αποτελέσματα πανάρχαιων επαγγελμάτων. “Τύχη αγαθή” η εκ μέρους φίλων και γνωστών υπόδειξη και επίπονη σύσταση του βιβλίου “Παραδοσιακά Αλλοτεσινά Επαγγέλματα” του απόστρατου εκπαιδευτικού Μανδαλάκη Αντώνη.
Σανίδα σωτηρίας στη προσπάθειά μου, το πόνημα αυτό, μια ακριβοθεωρημένη συλλογή, καταγραφή και διεξοδική αναπαράσταση των επαγγελμάτων των προπατόρων μας για το μεροκάματο και το... ψωμί της φαμέλιας. Σπάνιο και ανυπολόγιστο σε άξια σύγγραμμα που αξίζει τον κόπο να ξεφυλλίσσουν όσοι θέλουν να γνωρίσουν τον αγώνα επιβίωσης στα παλιά χρόνια. Μαγνήτης για τους παλιούς, μιας και αναζωπυρώνται μνήμες από τα περασμένα, τα πρώτα παιδικά τους χρόνια, και για τους τους νεότερους μια ευκαιρία για τον τρόπο ζωής πάνω στο οποίο θεμελιώθηκε ο τωρινός πολιτισμός μας.
Το σκοπό και αποστολή του πονήματος διευκρινίζει ο συγγραφέας στον πρόλογό του:
“Καταγράφω αυτές τις ξεχασμένες ή και άγνωστες εργασίες για να τις γνωρίσουν οι νεότεροι. Για να τις ξαναθυμηθούν όσοι τις ζήσανε και πασχίσανε μαζί τους πριν από 60 και πλέον χρόνια! Για να μην τα ρουφήξει και αυτά η χοάνη της παγκοσμιοποίησης, σπεύδει, όσο μπορεί, να προλάβει τούτη μου η συγκεντρωτική εργασία”.
Σοφή - πάνσοφη μάλλον - η πρωτοβουλία του Μανδαλάκη Αντώνη να περιλάβει ανθολογημένα σε μια και μόνη συλλογή τα σχετικά με τα παραδοσιακά επαγγέλματα δημοσεύματά του, κατά καιρούς, σε εφημερίδες και περιοδικά ώστε να έχουμε τώρα τρισδιάστατο τον καθρέφτη των παμπάλαιων μεθόδων βιοπορισμού ένα “κτήμα ες αεί” της ελληνικής βιβλιογραφίας.
Ο καμβάς, το περίγραμμα του περιεχομένου συνοψίζεται σε δύο επίκαιρα σημεία: τη για πρώτη φορά αποκάλυψη άγνωστων και εντυπωσιακών λεπτομερειών και της χιουμουριστικής πλευράς τους, στο πλαίσιο του καθημερινού αγώνα για το ψωμί της ημέρας. Και για του λόγου του αληθές:
Γνωρίζετε ότι:
• Οι νοικοκυράδες δίνανε κάθε χρόνο στο γνωστό τους γυρολόγο τα κατακάθια του λαδιού, τα φετσολάδα, τα τηγανόλαδα, τα τυρόλαδα που είχανε μαζέψει και περνάνε μια - δυο ή και περισσότερες πλάκες πράσινο, μυρωδάτο και υγιεινό σαπούνι...
• Ο τερζής, δηλαδή ο ράφτης, ήταν ο πρωτεργάτης της κρητικής ενδυμασίας. Τα υφάσματα των βρακοφόρων Κρητών ήταν εγχώρια όπως: η ράσα, η τσόχα, οι μεταξοκλωστές, το αργαστηριόπανο κ.τλ.
• Ο κατσουνάς ήταν αρμόδιος για να φτιάχνει ξύλινες πάντα κατσούνες, μαγκούρες, μπαστούνες, βέργες ή και γκλίτσες.
• Ο μουνουχιστής, δηλαδή ο ευνούχος, φορούσε μόνιμα στο κεφάλι του μια δερμάτινη τραγιάσκα. Το ανυπόφορο μουνούχισμα υπόφεραν πειθαναγκαστικά τα αρσενικά ζώα που έπρεπε να υποστούν στείρωση και ήταν ανίκανα για επιβήτορες...
• Ο διακονιάρης δεν ήταν επάγγελμα αλλά αίτημα για οικονομική βοήθεια. Οι πονηρότεροι μηχανεύονταν ποικίλες αναπηρίες και ασθένειες για να κάνουν διάφορες κομπίνες!
• Ο ψευδομάρτυρας πληρωνόταν για να πει ψέματα και να παραπλανήσει το δικαστήριο. Μερικές φορές δεν ένιωθε ίχνος ντροπής και ψευδομαρτυρώντας καταδικαζόταν.
• Ο ξεφτίλας ήταν γυρολόγος και μ’ ένα χτένι - τσατσάρα, ξέφτιζε τα παλιά ρούχα και τους έδινε καινούργια όψη.
Πικάντικα και γαργαλιστικά
• Τα ζωηρά χωριατόπουλα περνούσαν από τα αλώνια ψάχνοντας για πουλίτσες - φωλιές πουλιών - και φώναζαν για τα βόδια: Εβγα μύγια από βώλο κι έμπα στου βουγιού τον κώλο”.
• Μέσα στον αχεργιώνα, κρυφά και με προφύλαξη από το μάτι του καταδότη, πόσα και πόσα απαγορευμένα τότε βιβλία δεν διαβάζονταν με το αμυδρό φως του λυχναριού! Μέσα στον αχεργιώνα πόσοι και πόσοι δεν χωστήκανε μέσα στα άχερα για να μην τους βρει ο μελανοχιτωνάς Γερμαναράς όταν κάνανε συλλήψεις και εκτελέσει με το παραμικρό;
• Ηταν δυσάρεστη και ανθιυγιεινή η εργασία το ξεκόπρισμα αλλά αναγκαίο αφού θα ξεβρόμιζε ο τόπος από βούτσες, καβαλίνες, προβατσουλιές και βερβελίδες. Τουαλέτα της εποχής ο στάβλος!
Από τους πιο γνωστούς στη Βιάννο ντελάληδες / διαλαλητές ήταν ο Μπεγιρονικολής. Σ’ ένα ντελάλισμά του έλεγε: “Απόψε λυχνανάμματα στο ντουκιάνι του Φτυλά θα παίξει Καραγκιόζης το έργο: “Ο Αλί - Πασάς και η κερά Φροσύνη” μόνο να κρατάτε τσι καρέκλες σας. Ακούσετέ το χωριανοιοιοί”!
• Οσοι ασχολούνται με ασήμαντα πράγματα λέμε ότι είναι “τρίχες”... Ομως για τις τρίχες της κεφαλής και του προσώπου ενδιαφέρονταν πολλοί ανδρες και γυναίκες γι’ αυτό πλήθυναν τα κομμωτήρια και λιγόστεψαν τα παραδοσιακά κουρεία...
Αρκετά από τα επαγγέλματα είναι πρωτόγνωρα για τους πολλούς όπως “ο αραμπατζής” (κραγωγέας), ο φενερτζής, οι μοιρολοΐστρες, ο μουλαράς, πεταλωτζής, ο χοχλιδολόγος, ο αμανιτάς, ο καμπανάς κ.ά.
Κάθε επάγγελμα εκτός από τη γνήσια φωτογραφία, είναι εξοπλισμένο και με τα ανάλογα σκίτσα, περιγραφή λεπτομερή και αναφορά στα άλλα συναφή συγγράμματα στα οποία ο Μανδαλάκης Αντώνης αναζήτησε καταφύγιο και συνδρομή για τη βαθιά τομή που πραγματοποίησε στο πλέον επίμαχο παραδοσιακό χώρο μας.
Ο Πετροκεφαλιανός γιατρός και λόγιος Μπαμιονιτάκης Ανδρέας, από τους πιο αξιόλογους διανοούμενους της Μεσαράς, σε σχετικό κείμενό του χαρακτηρίζει τον συγγραφέα Μανδαλάκη Αντώνη σαν “τον κατ’ εξοχή ευπατρίδη δάσκαλο με αρκετά πλούσια τα δρώμενα στον παραδοσιακό χώρο της Κρήτης”. Χαρακτηρισμός δίκαιος και εύστοχος μιας και ο Μοιριανός βάρδος εκτός από το βεβαρημένος σε συγγραφή ενεργητικό του, έχει ανασηκώσει με την επιδεξιότητά του το πέπλο που κάλυπτε καιρούς και ζαμάνια τώρα αρκετά σκηνικά από τον περασμένο ορίζοντα νοοτροπίας και αντίληψης των προπατόρων μας.
Με το ξεφύλλισμα του βιβλίου έρχεται στη μνήμη μου μια παλιά αλλά ιστορική κουβέντα που συνήθιζε να λέει στους συντάκτες του ο συνάδελφός μου στο ΔΟΛ (Δημοσιογραφικός Οργανισμός ΛΑΜΠΡΑΚΗ) άλλοτε διευθυντής στα “ΝΕΑ” κ. Κώστας Νίτσος: “Τα όσπρια να ‘ναι βραστερά και τα γραφτά διαβαστερά”. Αραγε, στη συμβουλή αυτή του παλαίμαχου συναδέλφου υπήκουσε ο Μανδαλάκη Αντώνη και μας έδωσε “Τα Παραδοσιακά Αλλοτεσινά Επαγγέλματα”, σύγγραμμα που διαβάζεται και... ξαναδιαβάζεται με κέφι...
Πετροκεφάλι, Οκτώβρης 2012
