Ζούμε την εποχή των πολέμων, της βίας, της εγκληματικότητας, της διαφθοράς, της λιμοκτονίας, της κοινωνικής αδικίας. Ο ευδαιμονισμός και το εύκολο οικονομικό κέρδος έγιναν πανανθρώπινες αξίες, θρησκεία, νόημα ζωής.
Δημιουργήασμε υπερδυνάμεις για να εξασφανίσουμε τους μικρούς. Οικονομικούς κολοσσούς για να εξουσιάζουμε τους λαούς και να κερδοσκοπούμε εις βάρος τους, ελέγχοντας τα κρατικά νομισματικά συστήματα.
Πλησιάσαμε το όραμα του υπερανθρώπου που ονειρεύτηκε ο Νίτσε και επιχείρησε να πραγματοποιήσει ο Χίτλερ με την Αρία φυλή.
Υστερα απ’ όλ αυτά, δεν υπάρχει χώρος για την ηθική. Ομως, χωρίς αυτή φθάσαμε σε κοινωνικά και ατομικά αδιέξοδα. Γιγαντώθηκε η κοινή συνείδηση της ανάγκης ενός καθολικού κώδικα συμπεριφοράς, μια κοσμική ηθική. Αυτό που απαιτείται τώρα είναι μια βαθύτερη υπαρξιακή μεταλλαγή του σύγχρονου ανθρώπου και η επαναφορά του στον ανθρωπισμό. “Πάντων χρημάτων μέτρον ο άνθρωπος”. Αυτό γίνεται μόνο με την παιδεία. Διαβάζω στον ημερήσιο Τύπο ότι ο υπουργός Παιδείας της σοσιαλιστικής γαλλικής κυβέρνησης Βινσέντ Πεγιόν, αναγγέλλει την απόφαση με την οποία από το προσεχές σχολικό έτος εισάγει από την πρώτη τάξη δημοτικού μέχρι την τελευταία λυκείου το μάθημα της Κοσμικής Ηθικής στη θέση της Αγωγής του Πολίτη.
Και ερμηνεύει ο ίδιος: “Κοσμική ηθική θεωρώ την ικανότητα κάποιου να αντιλαμβάνεται το δίκαιο, να διακρίνει το καλό από το κακό και να πιστεύει σε αξίες”.
Ερχεται στη σκέψη μου ο αντίστοιχος μύθος του Πρωταγόρα. Ο Δίας για να σώσει το ανθρώπινο είδος που κινδύνευε με αφανισμό, όπως και σήμερα περίπου, έστειλε τον Ερμή να φέρει στους ανθρώπους δύο θεϊκά δώρα. Τη δικαιοσύνη και την αιδώ.
Μαζί με τα δώρα έφερε και μια εντολή τού Δία: να ψηφιστεί άμεσα νόμος της αυστηρής εφαρμογής των δώρων και ο παραβάτης να θανατώνεται ως αρρώστια της κοινωνίας. Ο μύθος απλά μας λέει ότι αν ο άνθρωπος δεν έχει μέσα του το αίσθημα της ντροπής και το αίσθημα του δικαίου, οποιαδήποτε μορφή κοινωνικής συμβίωσης είναι αδύνατη. Μοναχός, χωρίς όπλα στη ζούγκλα, είναι καταδικασμένος σε αφανισμό.
Ο Κάντιος αργότερα συνεχίζοντας, θα μιλήσει για την a priori ηθική συνείδηση που μας δίνει κατηγορικές επιταγές. Διαταγές “άνευ όρων” με χαρακτηριστικό παράδειγμα τον εργάτη του ασβεστοκάμινου.
Κατέβηκε στο καμίνι να διορθώσει κάτι και από τις αναθυμιάσεις πέφτει λιπόθυμος. Τρέχει ο δεύτερος να τον βοηθήσει, λιποθυμά και πέφτει δίπλα του. Το ίδιο συνέβη και με τον τρίτο. Τρέχει και ο τελευταίος αλλά τον συγκρατούν περαστικοί και σώθηκε. Αργότερα, στην ανάκριση, ο δικαστής ανέλαβε να του αποδείξει το παράλογο της συμπεριφοράς του.
“Οι σύντροφοί μου πέθαιναν, έπρεπε να τους ακολουθήσω”. Επρεπε διότι έπρεπε. Οι ηθικές εντολές εμφανίζονται ως εντολές μιας υπέρτατης δύναμης που δεν ερμηνεύονται λογικά.
Με την ηθική ασχολήθηκαν πολλές επιστήμες κυρίως όμως υπήρξε αντικείμενο της φιλοσοφίας. Κλάδος της φιλοσοφίας που ασχολείται με τη θεωρητική θεμελίωση των πράξεων του ανθρώπου, τόσο για τον εαυτό του όσο και για τους άλλους. Δεν θα μπω σ’ αυτόν τον απέραντο χώρο που δεν γνωρίζω. Απλά θα πω ότι για την πηγή της ηθικότητας έχουν διατυπωθεί δύο θεωρίες. Η έμφυτη θεωρία κατά την οποία ο άνθρωπος έχει έμφυτη την ικανότητα να διακρίνει το καλό από το κακό. Η εμπειρική θεωρία κατά την οποία η ηθικότητα είναι επιγέννημα της εμπειρίας διαμορφώνεται εξελικτικά με την επίδραση του περιβάλλοντος. Η χριστιανική άποψη συνδυάζει και τις δύο. Αφού ο άνθρωπος είναι “κατ’ εικόνα Θεού”, έχει τη δυνατότητα με την αγωγή να πετύχει τη θεία χάρη και την ηθική τελείωση. Με απλά λόγια, ηθική είναι η συμμόρφωση σε επιταγές αξιολογικής κλίμακας που διαμορφώνεται στην κοινωνική διεργασία από την φυσική τάση του ανθρώπου να προσεγγίσει το ωραίο, το δίκαιο, το ορθό.
Η συμμόρφωση αυτή, για να είναι ηθική πράξη, πρέπει να ξεκινά από προσωπική ελευθερία. Η βάση της ηθικής είναι η ελεύθερη επιλογή.
Για την εκδήλωση της ηθικότητας απαιτείται καταρχήν μια αξιολογική κλίμακα. Αποκτάται από την αλληλοεπίδραση του παιδιού με το περιβάλλον του. Η οικογένεια πρωτοστατεί και επιβάλλει την δική της κλίμακα. Σημαντικός είναι ο ρόλος της θρησείας που προβάλλεται αθόρυβα μέσω της οικογένειας. Στην παιδική ηλική, η ηθική είναι ετερώνυμη. Γρήγορα ανεξαρτοποιείται το παιδί και αποκτά ανάλογα με την αγωγή που πήρε, δική του αξιολογική κλίμακα. Αλλο στοιχείο είναι η ηθική συνείδηση. Η ικανότητα εκτίμησης της αξίας ή απαξίας των πράξεων. Αγρυπνεί και ελέγχει και αξιολογεί. Ακολουθεί το ηθικό συναίσθημα. Η ανάλογη θυμική διάθεση σαν πληρωμή ή τιμωρία.
Δεν είναι πάντα εύκολη υπόθεση η ηθική πράξη. Πραγματοποιείται σε κλίμα πάλης που απαιτεί κάποτε προσωπικές θυσίες και ισχυρή προσωπικότητα. Σ’ αυτές τις περιτπώσεις η ηθική πράξη είναι ηρωισμός.
Υπόδειγμα απόλυτης ηθικής τελείωσης έμεινε ο Σωκράτης που θυσίασε τη ζωή του για να μην παραβεί τον ηθικό νόμο.
Σήμερα, ο μικρός ηθικός κόσμος εξαρθρώνεται. Χάνει τους άξονές του και το ελαφρό οικοδόμημα κλονίζεται. Η οικογένεια διαλύθηκε. Από τη στιγμή που η μητέρα εγκατέλειψε το σπίτι, η ευεργετική επίδραση της οικογένειας μειώθηκε. Το βρέφος αναλαμβάνει η baby sitter, ο βρεφονηπιακός σταθμός, το νηπιαγωγείο, το σχολείο στο εξωτερικό μετανάστης, χωρίς κανένα σημείο αναφοράς. Η εκκλησία πάντοτε βοηθούσε την ηθική και κάπου ταυτίστηκε με αυτή. Ιδιαίτερα ο χριστιανισμός, υψηλού επιπέδου, θρησκεία, υιοθέτησε και επέβαλε τις αιώνιες πανανθρώπινες ηθικές αξίες της δικαιοσύνης σταχιολογώντας και αρκετά στοιχεία του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού.
Μπροστά στον χείμαρρο του ορθολογισμού και την έξαρση του πολεμικού μένους και της βίας, η θρησκευτική πίστη ήταν φυσικό να λυγίσει. Ενόχλησε και η αλαζονική συμπεριφορά της Εκκλησίας το Μεσαίωνα που θεωρήθηκε αιτία της πολιτιστικής καθήλωσης. Ο Γερμανός φιλόσοφος Νίτσε χλευάζει την χριστιανική ηθική και την ονομάζει ηθική των δούλων. Επειδή λέει δεν μπορούν να πραγματοποιήσουν ορισμένες αξίες τις κηρύσσουν απαξίες και προβάλλουν ως αξίες τις δικές τους αδυναμίες.
Η ηθική διαχωρίζεται από τη θρησκεία οπότε έχουμε κοσμική ηθική και χριστιανική.
Ο διαχωρισμός θεωρήθηκε η πρώτη αιτία της ηθικής κρίσης του 20ού αιώνα στη δυτική κοινωνία.
Θλιβερό το κοινωνικό περιβάλλον από άποψη αρχών και αξιών. Οση περισσότερη δύναμη αποκτά ο άνθρωπος να υποτάσσει τους νομούς των πραγμάτων στις επιθυμίες του, τόσο περισσότερο βουλιάζει στην ανηθικότητα. Χάνει τις ανθρώπινες ιδιότητες και γίνεται στη συμπεριφορά του θηριώδης. Τεράστιο αξιοκρατικό κενό. Αν για την κάλυψή του δεν ενδιαφερθεί η Δημοκρατία και μέσα από την δική της οπτική γωνία να προσδιοριστεί το δίκαιο και το άδικο, οι αρετές και τα ελαττώματα, κάποιοι άλλοι θα τα κάνουν και το κάνουν ήδη.
Ζούμε σε εποχή φοβερών ηθικών αντιφάσεων ανάμεσα στα λόγια και στις πράξεις, ανάμεσα στους λογισμούς και τις ενέργειες. Η ηθική συνείδηση, όπου λειτουργεί ακόμη, καθημερινά δοκιμάζεται, βαθμιαία εξασθενεί, λασκάρει και τέλος σπα. Μέσα σε μια αλλοπρόσαλλη κοινωνία αντιμετωπίζει συνεχώς διλήμματα.
Να πληρώσω από το υστέρημά μου το χαράτσι. Βοηθώ έτσι το σύνολο ή εκτρέφω διαφθορά και ανηθικότητα; Να βοηθήσω μια κυρία που κάθεται στη μέση του δρόμου με δύο παιδιά και ζητά βοήθεια. Ομως εκπληρώνω την ηθική εντολή της αλληλεγγύης ή ενισχύω ένα διεστραμμένο παρασιτικό επαγγελματικό δρόμο; Μέχρι πότε θα αντέξει αυτή η συνείδηση ή ηθική να αντιμετωπίζει το απατηλό προσωπείο της κοινωνίας.
Το ελληνικό σχολείο έχει προσφέρει πολλά στην ηθική διαπαιδαγώγηση των Ελλήνων. Από την ίδρυσή του διαμορφώθηκε κλειστό ελληνοχριστιανικό.
Αποκόπηκε από τα σύγχρονα ρεύματα, χαρακτηρίστηκε φρονιματιστικό και κατηγορήθηκε γι’ αυτό. Ολα τα μαθήματα και η οργάνωση της σχολικής ζωής στόχευαν στην ελληνοχριστιανική ηθική. Δεν υπήρχε μάθημα ξεχωριστό σε όλες τις τάξεις.
Η Δημοκρατική Γαλλία με το παράδειγμά της να εισάγει στις τάξεις ξεχωριστό μάθημα Κοσμικής Ηθικής, γι’ άλλη μια φορά πρωτοστατεί στην αναβίωση των αξιών του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού.
* Ο Στέλιος Μανουσέλης είναι εκπαιδευτικός
