Αυτοψία στη μινωική διαδρομή πραγματοποιήθηκε, έπειτα από έρευνες ετών, υπό την επίβλεψη της ΚΓ΄ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασσικών Αρχαιοτήτων Ηρακλείου Κρήτης. Στη διαδρομή αυτή συμμετείχαν δύο αρχαιολόγοι της ΚΓ΄ Εφορείας.
Όπως εξηγεί ο Πρόεδρος του ΔΙΑΣ (Διεθνές Ίδρυμα Ακαδημαϊκών Σπουδών), δρ Γιάννης Νάθενας, οι έρευνες άρχισαν προ εικοσαετίας όταν σχεδιάζοντας με τις αρμόδιες υπηρεσίες του ΥΠΕΧΩΔΕ και της Περιφέρειας Κρήτης, για τη χάραξη ενός Κεντρικού οδικού Άξονα Κρήτης ανευρέθηκαν τα ίχνη των αρχαίων διαδρόμων. Πιστοποιήθηκε η πορεία του Αρχαίου Άξονα από Κνωσσό στην Αξό (διαδρομή Κνωσσός – Γάζι – Τύλισσος – Σωρός – Σκλαβόκαμπος – Κυλιστός Όαξος Ποταμός κάτω από τα Ανώγεια – Αξός).
Την περασμένη εβδομάδα και επί τρεις ημέρες, ομάδα ερευνητών με τον Δρ. Γιάννη Νάθενα και τους αρχαιολόγους Ν. Παναγιωτάκη και Κ. Γεωργακόπουλο εντεταλμένων από την διευθύντρια της ΚΓ΄ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασσικών Αρχαιοτήτων Κάντα Αθανασία, ερεύνησαν συστηματικά τις ενδεικνυόμενες πορείες. Την χαρτογράφηση της πορείας ανέλαβε ο Μιχάλης Σπυριδάκης ψηφιακός χαρτογράφος με τα τελειότερα συστήματα GPS και συνεργεία φωτογράφησης και βιντεοσκόπησης (Βασίλης Φλουρής). Ζωντανή περιγραφή των ιστορικών δεδομένων της πορείας έδωσαν από την Τύλισσο παλαιοί κάτοικοι ο Ν. Σκουτέλης και ο Μ. Μαματζάκης και της περιοχής Σωρού οι Βασίλης Μιχαλάκης και Σωκράτης Φθενός, ενώ για το οροπέδιο Πενταχέρη ο Βαγγέλης Παντερής.
Την υποστήριξη της ομάδας είχαν επιμεληθεί ο πρόεδρος του πολιτιστικού συλλόγου Γωνιών Μαλεβιζίου, Νίκος Μαρκατάντος και τα μέλη Δημήτρης Παντερής και ο πρόεδρος του χωριού Γιάννης Παντερής.
Η κίνηση έγινε από τη Γαζανή Καμάρα. Στο Γάζι υπήρχε το αρχαίο επίνειον της Τυλίσσου. Ο αρχαίος δρόμος περνούσε κάτω από του Κουμπέδες προς Τύλισσο από τη θέση ελιά της Καραβιτένας προς τη θέση Άγιος Μάμας ΒΔ της αρχαίας Τυλίσσου. Εκεί υπήρχε παλιό χάνι και οικισμός πανδοχείου με κυπαρίσσια και πηγές από όπου εποτίζοντο η αρχαία Τύλισσος.
Στη συνέχεια ο δρόμος ανέβαινε από το Σκασολίβαδο στην οροσειρά Σωρός, όπου ο αρχαίος δρόμος βρέθηκε λιθόστρωτος και κατά τόπους πλάτους 4 μέτρων. Συνέχιζε πλακόστρωτος μέχρι Σκλαβόκαμπο-Παλιόμυλο-Ανεβάζεμα και Αρχοντικά Γωνιών.
Από Γωνιές ανηφόριζε προς Κόλυβο ως το οροπέδιο Πενταχέρη και από εκεί στην Ξερολίμνη Ζώμινθο Ιδαίον Άνδρον.
Χαρακτηριστικά της αρχαίας διαδρομής είναι ότι καθ’ όδον της αποκαλυφθείσας αρχαίας διαδρομής είναι ότι καθ’ όλη τη διαδρομή, ακόμη και πάνω στα βουνά ο δρόμος είναι λιθόστρωτος, ότι είναι πλατύς, ότι η ανοδική του πορεία είναι επικλινής και άνετη, ότι διέρχεται από αρχαίους οικισμούς με τελευταία τα Αρχοντικά Γωνιών, όπου το 1995 ο αρχαιολόγος Νικόλαος Πλάτων βρήκε στα θεμέλια της οικίας Μανώλη Αθανασάκη ή Τσουρούνη, μεγάλο αριθμό αντικειμένων, λίθινους πέλεκεις, λυχνίες, πίθους, αρχαίο χάλκινο εγχειρίδιο. Τα χρονολόγησε στη Νεολιθική εποχή, στην Μεσομινωική (18ος αι. πΧ) μέχρι και τη Ρωμαϊκή εποχή. Τα ευρήματα αυτά αναζητούσαμε επί χρόνια και μόλις προχθές ανεβρέθησαν στο Μουσείο Ηρακλείου, πιστοποιώντας την προηγούμενη ιστορία.
Ο δρόμος διέρχεται κοντά από Φρυκτωρίες, Συρούς, Χάνια, αρχαίους οικισμούς, δάση και ψηλά δέντρα, κυπαρίσσια, δρύες, πρίνους και πηγές όπως περιγράφει ο Πλάτων.
Η ανέλπιστη ανακάλυψη έφερε στο φως δίπλα από τη διαδρομή ΟΔΟΔΕΙΚΤΕΣ, όπως τους χαρακτήρισε ο αρχαιολόγος Νίκος Παναγιωτάκης, οι οποίοι θα μελετηθούν. Τέσσερεις τέτοιοι οδοδείκτες ευρέθησαν, οι οποίοι είναι λαξευμένοι υψηλοί λίθοι με κάθισμα παρατηρητού στημ κορυφή (στις εξής θέσεις: Άγιος Μάμας – Μικρό Σωρός – Αναβόλεμα Γωνιών – Δρακόνα Γωνιών).
Ο δρόμος υποστηρίζεται παντού από δεσιές λίθινων τοιχίων. Στη διαδρομή υπάρχουν ιερά κορυφής, όπως της Φιλιόρημος Γωνιών και Κεριάς Πενταχέρη. Η έρευνα θα συνεχιστεί και όταν ανασκαφούν και τα αρχαία στα Αρχοντικά Γωνιών. Θα υπάρξουν μεγάλες εκπλήξεις διότι είναι ο πλησιέστερος αρχαίος οικισμός πριν τη Ζώμινθο.
