Ο καιρός, γλυκός, δροσερός, φθινοπωρινός. Ο ουρανός ανέφελος, με τη μαρμαρυγή των άστρων να σβήνει μπροστά στην ανταύγεια των λαμπτήρων με το “Νέον”, παρακολουθεί και εποπτεύει με αγέλαστη σοφία τις συμφορές, τη βία, τον εξανδραποδισμό, τη γέννηση, το θάνατο και τις αναπαραστάσεις του θανάτου, την αέναη συνέχιση της ζωής μέσα από τον Έρωτα. Έτσι, όπως το έκανε πάντα. Ούτε φίλος, ούτε εχθρός.
Ο χώρος επιβλητικός της περιόδου της Ενετοκρατίας, φροντισμένος με επιμέλεια από τους σύγχρονους. Περνώντας από την εσωτερική θολοσκεπή στρατιωτική πύλη των Ενετικών τειχών μπαίνουμε στο χώρο των κανονιοθυρίδων της Δυτικής πύλης του Προμαχώνα (Πύλη του Ιησού). Ο χώρος αυτός διαμορφώθηκε, πριν από τριάντα χρόνια (Μουσικός Αύγουστος), σε μικρό κηποθέατρο και ονομάστηκε “Μάνος Χατζιδάκις”. Ιδανικός για την παρουσίαση ενός θεατρικού έργου, που γράφτηκε από τον Ρεθύμνιο ποιητή και δραματουργό Γεώργιο Χορτάτζη (σύγχρονο του Σαίξπηρ), την περίοδο της Ενετικής κατοχής της Κρήτης (1595 ή 1600). Τότε ο ρόλος του αμυντικός, σήμερα πολιτιστικός!
Το θεατρικό σκηνικό με διαστάσεις ανθρώπινες, μικρό, λιτό, εντελώς δωρικό. Το χρώμα, που κυριαρχεί είναι το μαύρο, το γκρίζο και μια πινελιά κόκκινου (άλικου). Σε προϊδεάζει για κάτι άσχημο. Τέσσερις μάσκες τοποθετημένες πάνω σ' ένα τραπέζι θυμίζουν θέατρο (υποκριτική, ανάκληση προσώπων στη ζωή). Ο φωτισμός επιτρέπει να ελέγχεις μόνο τη σκοτεινή πλευρά των αθρώπινων φιγούρων. Μαύρο στο μαύρο και ένας τόνος γκρι, αλλά εκείνο το άλικο της φωτιάς και του αίματος αποσπά το βλέμμα σου, ακόμη και μέσα στο σκοτάδι!
Η μουσική, μονότονα απειλητική, προοιωνίζει την επερχόμενη απειλή (πάντα περιμένουμε κάτι κακό). Κυριολεκτικά δεμένη με το έργο.
Ο λόγος, σκόπιμα και έξυπνα περιορισμένος, απελευθερώνει την έκφραση του σώματος. Η δεδομένη, περιορισμένη πάντως, μουσικότητα του έμμετρου, καταιγιστικού λόγου (δημοτικού ή αναγεννησιακού) υποχρεώνει τον ηθοποιό να επικοινωνήσει με το κοινό (καταπιέζοντας το σώμα) από μια ορισμένη στάση, θέση.
Πρωταγωνιστές είναι τα τρία καλά της μοίρας μας. Ο Έρωτας, η Ζωή και ο Θάνατος, με μάσκες ή χωρίς. Η Εξουσία, που νομίζει πως τα πάντα διαφεντεύει, ενώ μονίμως αφυδατώνει και καταστρέφει τη ζωή μη γνωρίζοντας (ή και γι' αυτό) ότι τη δυναμώνει.
Tρεις ηθοποιοί (γυναίκες), για επτά ρόλους (τρεις πρώτους και τέσσερις δεύτερους), προορίζονται να σηκώσουν όλο το βάρος της παράστασης.
Το έργο, η τραγωδία “Ερωφίλη” του Γ.Χορτάτζη (1600; την ίδια χρονιά γράφτηκε ο Αμλετ.) από το θέατρο Χώρος σε σκηνοθεσία Σίμου Κακάλα και μουσική Ι.Βελιώτη.
Στιγμές πριν αρχίσει η παράσταση, ψίθυρος στο αυτί από το διπλανό μου: Θα είναι καταθλιπτικό το έργο; Όχι, απάντησα χωρίς να το σκεφτώ.
Η παράσταση αρχίζει, αθόρυβα σχεδόν, γύρω από ένα τραπέζι (όπου όλα παίζονται).
Από την πρώτη στιγμή φάνηκε η σπουδαιότητα και η σημασία της πλαστικής κίνησης του σώματος των ηθοποιών.
Με μια μάσκα όρνεου απλή όσο και απειλητική και φιλική συγχρόνως, μια και μοιράζεται σπουδαία μυστικά μαζί μας, ο Χάρων, μας προετοιμάζει για τα κρυφά και τα φανερά που συνθέτουν την τραγωδία, που θα παρακολουθήσουμε, και για το ρόλο του σ' αυτήν. Υπενθυμίζει την αδιαμφισβήτητη παντοδυναμία του και τη ματαιότητα των επίγειων (υλικών αγαθών και δόξας). Η ηθοποιός, που τον υποδύεται, με την πλάτη της στραμένη στο κοινό, γυμνή και έντονα φωτισμένη, το ράμφος της μάσκας πάνω απ' το ινίο (πίσω μέρος της κεφαλής), με τα χέρια να μοιάζουν εξαρθρωμένα προς τα πίσω και να χειρονομούν, ωσάν στη θέση τους, μας αντιμετωπίζει κατά πρόσωπο. Δεν υπάρχει αμφιβολία. Έχουμε μπροστά μας ένα εξωανθρώπινο ον με αντίστοιχες (εξωανθρώπινες) ικανότητες. Οι συσπάσεις των μυών της ράχης, οι κινήσεις των χεριών και της κεφαλής-ράμφους μας “καλωσορίζουν” στην τραγωδία. Περιθώρια να ξεφύγουμε ή να αδιαφορήσουμε δεν υπήρχαν! Από εδώ ο σκηνοθέτης ξεκινά το παιχνίδι των εκπληκτικών πλαστικών κινήσεων (διαγράφονταν και υπηρετούσαν έντονα το λόγο οι συσπάσεις των μυών της ράχης) συμπληρωμένων από το λόγο.
Η μεγάλη οικονομία του λόγου (θεατρική αδεία) αναπληρώθηκε από την ποιητικότατη πλαστική των σωμάτων. Ο πόθος και το πάθος εκφράστηκε απόλυτα με πέντε αργές κινήσεις των σωμάτων. Με άλλες τόσες ο φόβος, ο θρήνος και ο κοπετός, η οργή, το μίσος, η αλαζονεία, η αδικία και ο θάνατος! Και η ελάχιστη, ανεπαίσθητη, κίνηση κάθε μέλους του σώματος αποτυπώνεται (ενδεχομένως επιτείνεται) στο ένδυμα, τη σκιά του, καθώς και στο έντονα φωτισμένο λευκό φόντο και αφηγείται μέρος της ιστορίας, που παρακολουθούμε, με τρόπο απίστευτα εκφραστικό και πειστικό.
Η Εξουσία έχει απέναντί της τον Έρωτα και τη χαρά. Καθώς η Ύβρις είναι συχνό της καταφύγιο και τώρα σ' αυτήν καταλήγει (καταφεύγει) για να επιβληθεί. Αγνοεί την “καρδιά” του συναισθήματος, ερωτικού και γονεϊκού και επιτίθεται ανελέητα. Στο τέλος καταστρέφεται το όργανο της εξουσίας, ως η μόνη Λύση-Κάθαρση. Η Ύβρις γαρ!
Ο Έρωτας, εξουσία ο ίδιος, είναι σφόδρα ανατρεπτικός, αντιεξουσιαστικός, για τα ανθρώπινα μέτρα. Κι αν είναι απάτη, όπως είχε πει ο Όσκαρ Ουάϊλντ, τέχνασμα, πλάνη; Ποιος δαίμονας τον θεωρεί Αλήθεια και Θεό;
Οι ηθοποιοί αιωρούνται εξουθενωμένοι ανάμεσα στην εξονυχιστικά μελετημένη κίνηση και τον ελάχιστο λόγο, για να μας δώσουν ένα θαυμάσιο έργο. Τα σκηνικά, τα κοστούμια, η μουσική, οι φωτισμοί, μα πάνω απ' όλα οι ερμηνείες των ηθοποιών δεν αφήνουν περιθώρια για τίποτα άλλο από την έκφραση συγχαρητηρίων προς όλους τους συντελεστές της παράστασης και τις ευχές μας για μια καλή πορεία στη ζωή και την τέχνη. Τον σκηνοθέτη, μεγάλο επόπτη και υπεύθυνο της παράστασης, θερμά ευχαριστούμε και συγχαίρουμε. Συνιστούμε δε στους σοβαρά ασχολούμενους με την τέχνη του θεάτρου να τον προσέξουν και εμείς να τον θυμόμαστε.
Η Τέχνη, λένε, αξίζει γιατί στοχεύει και κυνηγά την ομορφιά και προς εκείνη τείνει κι όχι γιατί μπορεί να ανεβάσει σε υψηλά επίπεδα την ηθική (όχι της εποχής) αγγίζοντας και αναστατώνοντας, με δαιμονικό τρόπο, το συναισθηματικό υπόβαθρο του ανθρώπου, την ψυχή του δηλαδή. Έτσι ή αλλιώς μέσα από την τέχνη κάθε μορφής ανασαίνουμε και παίρνουμε κουράγιο γιατί διαπιστώνουμε πως δεν είμαστε μόνοι.
* Ο Μανόλης Ευκλ. Χρονάκης είναι παιδίατρος
