Οχι! Δεν με έχουν επηρεάσει οι δύο επίκαιρες μαντινάδες από το Κρητικό Γλωσσάρι του αγαπητού φίλου Μαρίνου Ιδομενέως, μια από τις πολλές εκδόσεις της Βικελαίας Βιβλιοθήκης!
“Χίλια καρίκια* σουλτανί κι εξήντα λειανολίδια
γυρεύγω για να παντρευτώ για να ‘χουμε τα ίδια” και
“σαν καωμένο σουλτανί δα σε αλουσουδιάσω
και στα σκοινιά του οψιγιά ογρή δα σε κρεμάσω”.
Ούτε όμως... και τα λεγόμενα παλιών σταφιδοπαραγωγών, ότι πριν κάποιες δεκαετίες η σουλτανίνα ήταν σαν το χρυσάφι. Για παράδειγμα κάποτε μ’ ένα κιλό σταφίδα ο αγρότης έτρωγε μια μπριζόλα και έπινε και μια κούπα κρασί ή, ανάλογα τις ορέξεις τού καθένα, μια μερίδα βραστό και μια λάμπα*.
Δεν συζητάμε βέβαια τι γινόταν όταν οι νοικοκυραίοι πωλούσαν το εμπόρευμά τους. Εχτιζαν, εξόπλιζαν, πάντρευαν, αγόραζαν, ζούσαν άνετα, έκαναν έξοδα. Η πώληση της σταφίδας τους προσέδιδε δύναμη να σπουδάσουν τα παιδιά τους. Ασχετα σήμερα ποια είναι η τύχη αυτού του πάλαι πότε ισχυρού προϊόντος για την οικονομία του τόπου μας. Πολλοί θα θυμούνται από το μήνα Αύγουστο μέχρι και τον Οκτώβρη τη διαρκή κίνηση από την περιοχή της Χανιόπορτας μέχρι και κάτω χαμηλά την Αρχιεπισκόπου Μακαρίου. Ντανιασμένοι σωροί σακιών με σταφίδες, πολλοί κοιμούνταν και πάνω σ’ αυτά περιμένοντας τον έμπορα ή τον ειδικό τέλος πάντων για να πάρει το δείγμα μήπως και πετύχουν την καλύτερη δυνατή τιμή. Χαρακτηριστικά τα λόγια του φίλου μου Παναγιώτη Βασιλάκη ο οποίος καθημερινά τούτες τις μέρες ζούσε αυτό το θέαμα!
“Ο παπούς μου ο Μανόλης ο Βασιλάκης, ο Μπαγκόλες είχε το γραφείο του πάνω από το καφενείο του Λουλουδάκη, “Μπόρσα” το έλεγαν που στα ρουμάνικα θα πει χρηματιστήριο. Εκεί δειγμάτιζε και έβγαζε τις τιμές για τη σταφίδα”. Σήμερα αυτό το καφενείο δεν υπάρχει πια. Στη θέση του είναι το κατάστημα αθλητικών υποδημάτων του Βερτούδου, απέναντι ακριβώς από τον φούρνο του Σαβοϊδάκη στην περιοχή της Χανιόπορτας.
Το παρακάτω κείμενο που ακολουθεί είναι αντιγραφή, δεν είναι δικό μου. Το έχει γράψει ο αείμνηστος Κωστής Φραγκούλης, τέτοιες μέρες, την εποχή του τρύγου, όταν ένας αμπελουργός και φίλος του, ο Μιχαλάκης, έψαχνε προκειμένου να βρει εργάτες για να τρυγήσει. Εξ ου και η φράση: “όποιος έχει αμπέλια ας βάλει εργάτες...”. Εκείνο τον καιρό δεν υπήρχε η σημερινή πληθώρα των οικονομικών μεταναστών προκειμένου να εργαστούν. Η εύρεση εργατικού δυναμικού ήταν πραγματικός πονοκέφαλος για τα αφεντικά. Την λύση στο πρόβλημα του Μιχαλάκη την έδωσαν τρεις τουρίστριες από τη Σουηδία, η Ιρεν, η Ιγκερ και η Ελεν. Θεού πέψιμο, θα λέγαμε σήμερα, αφού χάρη στην εργατικότητά τους το αμπέλι δεν έμεινε ατρύγητο. Ας δώσουμε όμως το λόγο στον Κωστή Φραγκούλη να μας πει πώς αυτές βρέθηκαν στο αμπέλι. Το κείμενό του αυτό έχει δημοσιευθεί στην εφημερίδα “Πατρίς” και συγκεκριμένα στις 18 Αυγούστου 1968.
Απόσπασμα αυτού του κειμένου σας παρουσιάζω:
“- Τυχαία περνούσαν από το Μετόχι μια μέρα. Διψούσαν και ζήτησαν ένα ποτήρι νερό. Την ώρα που τους το πήγα, τις ρώτησα: Μήπως πεινάτε κιόλας; Δεν απάντησαν αλλά κυττάχτηκαν μεταξύ τους. Εξω το τσικάλι έβραζε κι άχνιζε πάνω στην πέτρινη πυροστιά σκορπώντας μια γαργαλιστική μυρωδιά στιφάδου.
-Ναι, είπε με δισταγμό η πιο μεγάλη, η Ίρεν, δεν έχουμε όμως αρκετά χρήματα να πληρώσωμε.
-Μπορούμε όμως να σας δουλέψωμε στο αμπέλι, πρότεινε η Ελεν.
- Μα δεν ξαίρετε τη δουλειά.
- Θα μας δείξετε σεις, και θα τη μάθωμε!
- Καλά, φάτε πρώτα και βλέπουμε ύστερα είπα, και τους παρεκάλεσα ν’ αποθέσουν τα λίγα πράγματα που κρατούσαν στην πλάτη τους. Και χωρίς άλλες διατυπώσεις κάθισαν κατάχαμα ένα γύρω. Ηταν και οι τρεις ψηλές με γαλανά μάτια με τα μαλλιά τους σαν το σπαθισμένο λινάρι, ξανθές ηλιοψημμένες, χεροδύναμες. Η πιο μικρή μάλιστα η Ελεν, φαινότανε σαν αθλήτρια, δυνατή κι όμορφη. - Πού κάνετε το λουτρό σας; μ’ ερώτησε η Ιρεν που φαινόταν σαν αρχηγός τους.
- Λουτρό; Δεν υπήρχε τέτοια πολυτέλεια στο μετόχι. Το πηγάδι μου όμως είχε άφθονο και κρύο νερό και τους το ‘δειξα. Δεν άργησαν να καταλάβουν τι έπρεπε να κάνουν. Πήραν τον κουβά, τον γέμισαν, πήγαν σε μια παράμερη γωνιά, και η μια έχυνε το νερό και πλενόταν η άλλη. Τους έβαλα ύστερα κι έφαγαν, τους έφερα σταφύλια, τους έκοψα σύκα και κάθε τόσο ξεφώνιζαν κι έλεγαν:
- Τι ωραία, τι θαυμάσια που είναι εδώ!
Είχε βραδυάσει εν τω μεταξύ και δεν μπορούσαν να φύγουν. Δεν ήταν σωστό να τις αφήσω να νυχτοπορούν.
Είπα να πλαγιάσουν στο σπίτι που έχω. Αυτές όμως επροτίμησαν έξω στο ύπαιθρο.
- Να βλέπωμε τ’ άστρα, τον ουρανό, το φεγγάρι, ν’ ακούμε τα νυχτοπούλια. Νομίζετε ότι τα ‘χομε αυτά στην πατρίδα μας; Περνούν μήνες για να δούμε μια φορά μόνο και για λίγα λεπτά τον ήλιο. Γι’ αυτά ήρθαμε στην Ελλάδα..
Εμείς αυτά εδώ κάτω τα λέμε ρωμαντισμό. Για τους Βόρειους όμως είναι ένας θαυμαστός κόσμος, ένα θέαμα μομοναδικό που ξυπνά στην ψυχή τους τα αισθήματα του παιδιού που το πάνε στην εκκλησία και βλέπει τη φαντασμαγορία και τη λάμψη των κεριών. Εξω σε μιαν αλώνα κοιμώνταν κι όλες τις μέρες που έμειναν στο μετόχι.
Και την άλλη μέρα, όταν θαύμασαν τον ανατολή του ήλιου από το υψωματάκι που είναι πιο πάνω από το Μετόχι μου, μπήκαν στ’ αμπέλι και μου είπαν να τους δείξω πώς να τρυγούν και ν’ απλώνουν τη σταφίδα. Δεν πίστευα βέβαια ότι θα μπορούσαν να με βοηθήσουν στα σοβαρά και νόμιζα πως μου το ζητούσαν για σπορ. Βγήκα όμως γελασμένος. Γιατί και οι τρεις τους, άρχισαν να δουλεύουν και τόσο τέλεια σαν να έκαναν χρόνια την ίδια δουλειά.
- Οταν βαρεθείτε και δεν θέλετε άλλο να φύγετε, τους έλεγα.
- Θα μείνωμε μέχρι τέλους, μου απαντούσαν. Είναι ωραία εδώ...
Ετσι έμειναν μαζί μου ένα μήνα και το σιωπηλό και σκυθρωπό μετόχι πήρε αέρα και φως κι έμοιαζε σαν άντρο που το κατοικούσαν αρχαίες νύμφες.
- Και πόσο τις πλήρωσες όταν έφυγαν;
- Θα σου φανεί παράξενο αλλά δεν ήθελαν πληρωμή!
- Περάσαμε τόσο καλά και ωραία μαζί σου που δεν θα το ξεχάσωμε ποτέ, είπαν και οι τρεις τους.
- Κι εκεί τελείωσε το νιτερέσσο;
- Οχι βέβαια. Τις πλήρωσα, πήραν τα λεφτά με το ζόρι κι έφυγαν.
- Θα έρθωμε πάλι τον άλλο χρόνο αν μας θέλεις! είπαν και μου έσφιξαν το χέρι.
- Θα σας περιμένω, είπα, χωρίς να πιστεύω διόλου ότι θα τις ξανάβλεπα ποτέ. Είχαν κατηφορίσει καμμιά εκατοστή μέτρα και ύστερα γύρισαν κι οι τρεις.
- Δεν κάναμε καλό αποχαιρετισμό είπε η Ελεν που αν και μικρότερη ήταν πιο ζωηρή και χαδιάρικο πλάσμα.
Πρέπει να σε φιλήσωμε! Και προτού συνέλθω από την έκπληξη ώρμησαν η μια ύστερ’ από την άλλη και με φίλησαν.
Τι αθώα πλάσματα που είναι αυτές οι κοπέλες! Θαύμασα την απλότητά τους, την απονήρευτη συμπεριφορά τους, την καρδιά τους. Ποτέ δεν έβαλαν στο νου τους κακό.
Φαντάσου ότι μια μέρα που η Ελεν ήθελε να κάνει ντους και οι άλλες είχαν κατέβη για μια μέρα στο Ηράκλειο, με υποχρέωσε να χύνω εγώ νερό που χρειαζόταν για να πλυθεί!
- Και δεν σ’ έπιασε η καρεδιά σου; Νομίζω πως σε κούραρε ο Νικολούδης!
- Ηταν η μεγαλύτερη δοκιμασία της ζωής μου, είπε ο κυρ Μιχάλης. Για να μην πάθω ζημιά γύρισα τα μάτια μου αλλού!
- Και καλά, η γυναίκα σου πού ήταν όλες αυτές τις μέρες; Δεν την είχες μαζί σου;
- Στην Ικαρία για λουτρά. Εχει τα χάλια της κι αυτή και ήταν ανάγκη να πάει για επιδιόρθωση. Ο γιατρός δεν την άφησε παραπίσω. Θα στενοχωρηθείς στον τρύγο μοναχός είπε αλλά μια και δεν παίρνει αναβολή το πράμα... Και πήγε.
- Κι έμαθε τη “στενοχώρια” που σου ‘δωσαν οι Σουηδέζες;
- Την έμαθε, μα δεν νοιαζετ’ εκείνη για αυτά. Ξαίρει πως είμαι βράχος. Και ξανάφυγε πάλι προχθές ήσυχη για την Ικαρία...
- Βράχος; Δε λες καλύτερα πως εξόφλησες με τη ζωή...
- Γιατί; απόρησε.
- Για να λες πως η Ελεν σε υποχρέωσε να τις ρίχνεις νερό να κάμει ντους και συ κύτταζες αλλού αντί να τη βοηθήσεις να πλυθεί, σημαίνει πως δεν είσαι πια του απάνω κόσμου.
- Ηταν ένα ηρωικό γύμνασμα φίλε μου, είπε ο Μιχάλης κι όχι εκεί που το πας. Η Ελεν ήταν ένα έργο τέχνης για μένα και ποτέ δεν μου πέρασε βέβηλη σκέψη γι’ αυτή.
Αλλωστε κι οι κοπέλες έμειναν μαζί μου γιατί τους άρεσε η αγροτική ζωή, ο ήλιος, το φως την ημέρα, τ’ άστρα τη νύχτα, το φεγγάρι , τα νυχτοπούλια κι οι φωνές των γρύλλων. Κι όχι για τίποτες άλλο...
Δεν υπάρχει ώρα για περισσότερη συζήτηση. Ο καφές είχε τελειώσει γι’ αυτό κι έφυγα αφήνοντας το Μιχαλάκη στην ευδαιμονία της αναμονής των τριών Σουηδέζων της Ιρεν, της Ιγκερ και της Ελεν... Λαχείο...”.
Σήμερα συνεχίζουν να έρχονται τουρίστριες όχι μόνο Σουηδέζες αλλά και Ρωσίδες, Πολωνέζες, Λιθουανές και κάθε καρυδιάς καρύδι αλλά... τι να τρυγίσουν... Τα αμπέλια ξεπατώθηκαν, σταφίδα δεν υπάρχει, τίποτα στην ουσία δεν παράγουμε. Εχουμε εναποθέσει τις ελπίδες σε κάθε τι εισαγόμενο, δίνοντας μ’ αυτό τον τρόπο μια ώθηση φυσικά προς τα κάτω στην κακή οικονομία της χώρας μας δίνοντας την ευκαιρία στον κάθε ένα να μας φέρνει οτιδήποτε προϊόν, ακόμα κι αν είναι ακατάλληλο, πανάκριβο και φυσικά ασύμφορο.
Αλλά και εκείνα που παράγουμε μόνοι μας τα προϊόντα δεν έχουν καμία τύχη. Τι να φταίει άραγε;
* καρίκια: σειρές φυτών
* λάμπα: νεροπότηρο γεμάτο κρασί.
