
Το 1910, ο Πέτρος Ψηλορείτης κερδίζει το Λασάνειο Δραματικό Αγώνα των Αθηνών με την τραγωδία του «Η θυσία» (ή «Ο Πρωτομάστορας»). Το έπαθλο του νικητή είναι χίλιες δραχμές και το έργο είναι αφιερωμένο στον εκ των πρωτοστατών του Μακεδονικού Αγώνα στις αρχές του 20ου αι. Ίωνα Δραγούμη ή Ίδα.
Η «Θυσία» είναι ένα δίπραχτο δράμα. Πυρήνας του έργου είναι το περιλάλητο και ξακουσμένο δημοτικό τραγούδι για το Γιοφύρι της Άρτας. Ένας πρωτομάστορας χτίζει ένα γεφύρι, μα κείνο, αφού έχει ήδη καταρρεύσει μια – δυο φορές, απαιτεί, για να σταθεί όρθιο και να μην κιντυνεύουν οι περαστικοί, να εντοιχιστεί στα θεμέλια του η γυναίκα με την οποία έχει, χωρίς να έχουν παντρευτεί, ερωτικό δεσμό ο πρωτομάστορας. Η γυναίκα αυτή είναι η κόρη του άρχοντα της περιοχής, ο οποίος θέλει στην αρχή ν’ ανταμείψει τον πρωτομάστορα για το χτίσιμο του γεφυριού και κατόπιν διεξάγει έρευνα για το ποια είναι η κοπέλα που εκείνος αγαπά και η θυσία της οποίας θα στεριώσει το γεφύρι.
Ο Πέτρος Ψηλορείτης, στη «Θυσία», μας δίνει ένα πραγματικό δράμα, χάρη στις λέξεις και στις εκφράσεις που μεταχειρίζεται, χάρη στον τρόπο που πετυχημένα βάζει τους, ήσσονες και μείζονες, ήρωες της τραγωδίας ν’ αγωνίζονται υπέρ όλων όσα έχει ο καθένας στην καρδιά και στο νου του και όσα κάνει. Οι εναλλαγές των συναισθημάτων των αναγνωστών/ θεατών είναι διαρκείς και τα ίδια τα συναισθήματα είναι μεγάλα και έντονα και ταυτίζονται με των ηρώων του έργου. Ενδεικτικά, νιώθουμε να μας συγκλονίζουν τρόμος και οργή για το γεφύρι που γκρεμοχτίζεται, απογοήτευση για το μάταιο κόπο των μαστόρων, αγωνία μέχρι να μιλήσει η Μάνα για την αιτία που το γεφύρι δεν παραμένει όρθιο και μετά έως ότου βρεθεί και ομολογήσει η «ένοχος», πόνος την ώρα του εντοιχισμού της κοπέλας, ανακούφιση μετά το χτίσιμό της για το στέριωμα του γεφυριού.
Γράψαμε νωρίτερα ότι ο Πέτρος Ψηλορείτης έλαβε ως πυρήνα της τραγωδίας του το δημοτικό τραγούδι του Γιοφυριού της Άρτας. Προ αυτού, είχαν γραφεί και άλλα δράματα με την ίδια έμπνευση. Εντούτοις, ο Π. Ψηλορείτης προσέθεσε ρόλους στο θρυλικό τραγούδι και έτσι τόνωσε το δραματικό του στοιχείο. Σημασία χωρίς αμφιβολία ότι ο δραματουργός προβάλλει πώς ο Πρωτομάστορας και η Σμαράγδα, η αγαπημένη του, μπορεί στο τέλος να ηττήθηκαν από το Θάνατο, αλλά ήσαν οι πραγματικοί νικητές όταν ο έξω από τις κοινωνικές συμβάσεις και τους καθωσπρεπισμούς έρωτάς τους εκλήθη ν’ αντιμετωπίσει την κοινωνική μικροψυχία. Πέραν τούτου, ο συγγραφέας έβαλε και ένα ιντερμέδιο, το οποίο συνδέει τις δυο πράξεις του έργου μεταξύ τους και μας θυμίζει και το κρητικό και το δυτικοευρωπαϊκό θέατρο από τον 16ο αι.
Ο δραματουργός, όμως, έχει διαβάσει – πέρα από το δημοτικό τραγούδι γενικότερα, κάτι που μαρτυρείται και από το λεξιλόγιό του – και αρχαία τραγωδία. Ειδικότερα, Σοφοκλή, και συγκεκριμένα, τον «Οιδίποδα Τύραννο» και την «Αντιγόνη». Και ως προς τον «Οιδίποδα», είναι πασίδηλο σε πολλά σημεία του έργου, και στην ικετευτική παράκληση των παραβρισκομένων προς τη Μάνα να μιλήσει αφού αυτή ξέρει την αιτία που σωριάζεται το γεφύρι, αλλά και στα γριφώδη λόγια της ίδιας της Μάνας για το λόγο του κακού, και στην έρευνα του Άρχοντα για την εξεύρεση της κοπέλας που εξαιτίας της σωριάζεται το γεφύρι. Σε ό,τι αφορά την «Αντιγόνη», έρχεται στο νου μας ο Σοφοκλής και μάλιστα ο κομμός της ηρωίδας, το θρηνητικό δηλαδή τραγούδι της, όταν ο βασιλιάς Κρέων για να την τιμωρήσει για την ασέβειά της στις διαταγές του προστάζει να τη θάψουν ζωντανή.
Έχει, όμως, ο Π. Ψηλορείτης δεχτεί επιρροές και από το θεατρικό έργο του Κωστή Παλαμά, «Τρισεύγενη». Το διακρίνουμε από τον τρόπο που μιλά και κινείται η Σμαράγδα, η κόρη του Άρχοντα και ερωμένη του Πρωτομάστορα.
Κάποιοι θα μπορούσαν να ισχυριστούν ότι η παρούσα τραγωδία θα ήταν πιο προσιτή εάν είχε γραφεί σε ποιητικό λόγο και όχι σε πεζό. Δε χάνει, όμως, με την τωρινή μορφή της, τη ζωντάνια και την αμεσότητά της. Κάποιες λέξεις επαναλαμβάνονται, ίσως μερικοί αναγνώστες/ θεατές να το θεωρούν πλεονασμό, αλλά εφόσον οι λέξεις ή εκφράσεις αυτές αποτυπώνουν και ορίζουν ό,τι ακριβώς ήθελε ο δραματουργός ας θεωρηθεί πετυχημένη η χρήση τους.
Αφού κυκλοφόρησε στο 20ο τεύχος (15-30.06.1910, σελ. 131 – 144) του εν Αθήναις περιοδικού «Παναθήναια» και σε αυτοτελή έκδοση από το ίδιο περιοδικό τον ίδιο χρόνο (1910), χρειάστηκαν να περάσουν 102 χρόνια για να ξανακυκλοφορήσει για τους φιλομαθείς. Το Μάιο του 2012, κυκλοφορεί σε μιαν καλαίσθητη έκδοση συνοδευόμενο από το χειρόγραφο του Π. Ψηλορείτη και το σκεπτικό της κριτικής επιτροπής που το βράβευσε στο Λασσάνειο διαγωνισμό. Ενδιάμεσα, ο μεγάλος Έλληνας μουσουργός Μανώλης Καλομοίρης, βασισμένος στο κείμενο του «Πρωτομάστορα» (ή της «Θυσίας»), μας δίνει ένα από τα αριστουργήματά του, που έχει διδαχτεί επί σκηνής αρκετές φορές έκτοτε. Από το 1916, το διασκευάζει για όπερα και μας χαρίζει ένα έξοχο λιμπρέτο, με τη βοήθεια της Μυρτιώτισσας, του Ν. Ποριώτη και του Ν. Στεφόπουλου. Τον Καλομοίρη βοηθά πολύ η δημοτική γλώσσα του Ψηλορείτη, είναι η ίδια σε πολλά της σημεία που μιλά και καταλαβαίνει ο ελληνικός λαός καθημερινά κόντρα στην καθαρεύουσα των τυπολατρών.
Την παρούσα έκδοση επιμελήθηκαν οι κ.κ. Πάτροκλος Σταύρου και Ευαγγελία Σοφιανού και το βιβλίο κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Καζαντζάκη. Πολύ χρήσιμη και πολυποίκιλα διαφωτιστική για τον αναγνώστη, πρέπει να το επισημάνουμε, η εισαγωγή του γνωστού θεατρολόγου και πανεπιστημιακού δασκάλου Βάλτερ Πούχνερ. Και αφήσαμε για το τέλος ένα μεγάλο μυστικό σχετικά με το συγγραφέα της «Θυσίας»: Ο Πέτρος Ψηλορείτης δεν είναι άλλος από τον… Νίκο Καζαντζάκη, τον κατοπινά μεγάλο Κρητικό λογοτέχνη, που «σημάδεψε» κι αυτός τη νεοελληνική λογοτεχνία όσο λίγοι…

