Στην αρχή της νέας εκατονταετίας, η ελληνική κοινωνία χρειάζεται ένα στρατηγικό στόχο, ένα όραμα για την γεωργία και την ύπαιθρο της χώρας.
Ομως, ένας τέτοιος στρατηγικός στόχος πρέπει να στηρίζεται σε μια αντικειμενική αξιολόγηση του διεθνούς, του ευρωπαϊκού και του ελληνικού κοινωνικο-οικονομικού περιβάλλοντος μέσα στο οποίο θα αναπτυχθεί η ελληνική γεωργία και η ύπαιθρος.
Σήμερα, το 80% των προϊόντων που καταναλώνουμε, τα εισάγουμε (60% της φακής, το 60% του φασολιού κ.λπ.).
Δίδουμε περίπου 8 δισ. ευρώ γι’ αυτά που εισάγουμε και το μεγαλύτερο κονδύλι αφορά το κρέας που είναι πάνω από 1 δισ. ευρώ. Ακολουθούν γάλα - τυροκομικά, φρούτα - λαχανικά, δημητριακά, ζωοτροφές, ποτά, ζάχαρη - μέλι, έλαια και λίπη.
Με αυτά τα δεδομένα έχουμε μέλλον ως χώρα; Ποιος ασχολείται σοβαρά μ’ αυτά τα ζητήματα όταν το αγροτικό ζήτημα - διατροφικό είναι στρατηγικής σημασίας για το μέλλον της χώρας μας;
Καμιά χώρα στον πλανήτη δεν πέτυχε ανάπτυξη εάν πρώτα δεν ανέπτυξε τον αγροτικό τομέα με εξαίρεση δύο “χώρες” που είναι η Σιγκαπούρη και το Χονγκ- Κονγκ.
Αν ρίξουμε μια γρήγορη ματιά στη μεταπολεμική περίοδο στη χώρα μας από το 1950 και ύστερα, βλέπουμε την ερήμωση της υπαίθρου στον ορεινό και νησιωτικό χώρο.
Γνωρίζουμε ότι το φαινόμενο αυτό αφορά τόπους που δύσκολα θα επανενεργοποιηθούν.
Είμαστε παγκόσμιο φαινόμενο, μαζέψαμε το 50% του πληθυσμού στην πρωτεύουσα εμείς και η Ουρουγουάη (με το Μοτεβίδεο).
Από το 1950 έως το 1980 ζήσαμε την προστατευόμενη γεωργία (τιμές ασφαλείας - κρατικές συγκεντρώσεις κ.λπ.) από το 1980 έως το 2000 ζήσαμε την επιδοτούμενη γεωργία (με όλες τις παρενέργειες της εγκατάλειψης της παραγωγής, αλλοτρίωση κ.λπ.).
Κλασικό παράδειγμα εγκατάλειψης είναι η αμπελουργία στην Κρήτη (ιδιαίτερα στο Ηράκλειο) που το 1983 είχαμε πάνω από 450.000 στρέμματα ενώ σήμερα έχουμε γύρω στα 120.000 στρέμματα στην Κρήτη.
Το αμπέλι καλλιεργείται στο νησί μας πάνω από 4.000 χρόνια. Μυθολογία, ζωγραφική, γλυπτική, ήθη και έθιμα, συνήθειες διατροφής, εμπόριο, ιατρική, ακόμη και η θρησκεία μας αλλά και ο ίδιος ο πολιτισμός μας φέρουν την σφραγίδα του αμπελιού και του κρασιού.
Σήμερα ζούμε την παγκοσμιοποιημένη γεωργία μιας και όλος ο κόσμος είναι ένα χωριό (πλανητικό χωριό).
Τα τελευταία 30 χρόνια ακόυμε ότι ανάπτυξη θα πετύχουμε με τα καζίνο, τα μεγάλα οδικά δίκτυα που τα πιο πολλά χαλούσανε την επόμενη χρονιά.
Η παρέμβαση του υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων ουσιαστικά περιοριζόταν να μοιράσει τις επιδοτήσεις.
Αδιαφορήσαμε για την παραγωγή και η εκάστοτε πολιτική εξουσία έλεγε “θέλουμε λάδι, θα φέρουμε π.χ. από την Τυνησία, όσπρια από την Τουρκία, ντομάτες από τα Σκόπια, κρασί από τη Χιλή, λεμόνια από την Αργεντινή” κ.λπ.
Ακόμη μας λέγανε ότι ανάπτυξη θα φέρουν τα χρηματιστήρια, οι Ολυμπιακοί Αγώνες κ.λπ.
Ακούμε για εναλλακτικές καλλιέργειες: αλόη βέρα, ιπποφαές, τρούφες αρώνια, στέβια, ισπανικές ελιές κ.ά.
Σήμερα ανακαλύψαμε τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας. Σχεδιάζεται στην Ελλάδα, ιδιαίτερα στην Κρήτη στον ορεινό όγκο, να τοποθετηθούν τεράστιες ανεμογεννήτριες - φωτοβολταϊκά πάρκα κ.λπ. Πρόγραμμα “ΗΛΙΟΣ”. Αν γίνουν αυτά που σχεδιάζουν στην Κρήτη, η εικόνα και το περιβάλλον του νησιού θα αλλάξει εντελώς.
Τις πολιτικές που ακούμε και ακούγαμε τις διαπερνά ψεύτικο λούστρο, παπαγαλίστικες κουβέντες, κουβεντολόι μόδας και υποκρισίας.
Μετά το 2013 έρχεται η νέα Κοινή Γεωργική Πολιτική (ΚΓΠ) και τέλος του 2012 θα γνωρίζουμε τις αλλαγές που θα φέρει. Οι προβλέψεις λένε ότι οι αλλαγές δεν θα είναι καθόλου ευχάριστες.
Με την τρέχουσα διεθνή οικονομική κρίση πρώτη συνέπεια ήταν η αύξηση της τιμής των τροφίμων που προκάλεσε τις εξεγέρσεις της πείνας και την άγρια καταστολή που ακολούθησε το 2008.
Στην οικονομική ιστορία, οι διακυμάνσεις της τιμής του ψωμιού έχουν προσδιορίσει την πολιτική ιστορία των λαών.
Η μεγάλη πείνα έδωσε το έναυσμα για την Γαλλική Επανάσταση του 1789 όπως και για εκείνη του 1848 που σφράγισε την “Ανοιξη των λαών”.
Τον Ιανούαριο του 2011 όταν ο παγκόσμιος δείκτης τιμών των αγροτικών προϊόντων εκτινάχθηκε στο υψηλότερο επίπεδο της 20ετίας λίγες μέρες μετά την “εξέγερση των φτωχών και των πεινασμένων” στην Τυνησία, στην Αλγερία και στην Αίγυπτο, το Ευρωκοινοβούλιο αναγκάστηκε να ομολογήσει:
Η μέσα σε δύο μήνες αύξηση κατά 70% των τιμών των συμβολαίων για το σιτάρι, η οποία με την σειρά της επέφερε μεσοσταθμική αύξηση της τιμής των τροφίμων κατά 50% που ήταν προϊόν κερδοσκοπίας.
Η τροφή είναι ο καταλύτης των κοινωνικών αλλαγών της πολιτικής οργάνωσης, της βιομηχανικής και οικονομικής ανάπτυξης καθώς και των στρατιωτικών συγκρούσεων.
Πάνω από 30 εκατομμύρια άνθρωποι πεθαίνουν κάθε χρόνο από ασιτία στον πλανήτη.
Πάνω από 1 δισεκατομμύριο άνθρωποι υποσιτίζονται, κάθε 3 δευτερόλεπτα ένα παιδί πεθαίνει από την πείνα, την έλλειψη πρόσβασης στο νερό και από ασθένειες.
Τα στοιχεία αυτά αυξάνουν δραματικά τα τελευταία χρόνια. Στοιχεία που δόθηκαν από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Τροφίμων και Γεωργίας του ΟΗΕ (FAO) στις 16/10/2009.
Ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ) αναγνωρίζοντας την κρισιμότητα της κατάστασης στον τομέα της παραγωγής και της διάθεσης των τροφίμων, έχει θέσει ως πρώτο από τους οκτώ στόχους της χιλιετίας την ικανοποίηση των απαιτήσεων σε τρόφιμα και ως έβδομο στόχο την περιβαλλοντική αειφορία του πλανήτη μας.
Ζούμε σε μια εποχή που η υποβάθμιση του περιβάλλοντος δεν έχει σύνορα και που συνεπάγεται με μια σύνθετη αλληλοεπίδραση κοινωνικών δυνάμεων σε διακρατικό επίπεδο για την αντιμετώπισή του.
Ζούμε την απειλή της κλιματικής αλλαγής.
Αισθανόμαστε την απειλή της ερημοποίησης. Το νερό όλο και λιγοστεύει στη χώρα μας και στο νησί μας με ό,τι αυτό συνεπάγεται.
Ο γνωστός Κίσιγκερ, πατριάρχης των πολυεθνικών, έχει πει: “Αμα ελέγχεις την ενέργεια, ελέγχεις μια χώρα, μια περιοχή, άμα θες να ελέγξεις τον πλανήτη, τον ελέγχεις με τα τρόφιμα”.
Ζούμε στο επίπεδο της διακίνησης των τροφίμων, κάτω από την δικτατορία των αγορών, των πολυεθνικών και των μεγάλων αλυσίδων σούπερ - μάρκετ που επιβάλλουν νέα διατροφικά πρότυπα και οι παραγωγοί βιώνουν την ασυδοσία της αγοράς.
Monsanto, Bayer, Du Pont, Syngenta, Basf, έχουν ξαμοληθεί σε ένα ανελέητο πόλεμο ελέγχου των δρόμων διατροφής, επενδύουν τεράστια κεφάλαια και ιδιαίτερα στα γενετικά μεταλλαγμένα.
Στόχος είναι να ελέγξουν ό,τι καλλιεργείται στον πλανήτη από τη μια με τα φυτοπροστατευτικά προϊόντα και από την άλλη με το πολλαπλασιαστικό υλικό.
Για πρώτη φορά στην Ιστορία του ανθρώπινου πολιτισμού, επιχειρείται κεντρικός έλεγχος του γενετικού υλικού.
Τώρα με την οικονομική κρίση που βιώνουμε και που μας περιμένουνε δύσκολοι χειμώνες, θα εισβάλουν τα γενετικά μεταλλαγμένα στη χώρα μας. Φαίνεται ξεκάθαρα από τις πολιτικές επιλογές.
Ο τελευταίος πόλεμος στο Αφγανιστάν ένας από τους λόγους που έγινε ήταν η τράπεζα γενετικού υλικού που είχε η χώρα με εκλεκτές ποικιλίες σιταριού, φακής και ρεβυθιού που λεηλατήθηκαν από τους εισβολείς.
Για να δούμε την αξία και την βαρύτητα του πολλαπλασιαστικκού υλικού, ένα κιλό χρυσάφι πλησιάζει τα 45.000 ευρώ ενώ ένα κιλό σπόρος ντομάτας πλησιάζει στα 75.000 ευρώ.
Η Κίνα που εξελίσσεται σε νέα υπερδύναμη του πλανήτη, έχει περίπου το 25% του πληθυσμού του πλανήτη έχει όμως το 14% των καλλιεργήσιμων εδαφών με τεράστιες περιοχές να ερημώνονται και την ίδια στιγμή έχει τεράστιο πρόβλημα με το νερό.
Η λειψυδρία και όχι μόνο, είναι ένας από τους κυριότερους λόγους για τους οποίους η Κίνα και άλλες χώρες εμπλέκονται στην υφαρπαγή εδαφών σε αναπτυσσόμενες χώρες με μεγάλο ύψος βροχοπτώσεων και με μεγάλα αποθέματα υπόγειων υδάτων κυρίως στη Λατινική Αμερική και στην Αφρική.
Στην Αφρική η Κίνα ελέγχει - κατέχει 300.000.000 στρέμματα.
Για την κοινωνία μας, μονόδρομος είναι η ανάπτυξη της αγροτικής παραγωγής και η ζωντανή ύπαιθρος γιατί δεν αφορά απλά το μέλλον μιας οποιαδήποτε οικονομικής δραστηριότητας αλλά το μέλλον ενός κοινωνικού - οικονομικού και πολιτισμικού χώρου με πολλαπλές συνέπειες στο μέλλον της χώρας.
Η διαμόρφωση μιας συμμαχίας αγροτών - καταναλωτών και πολιτών με στόχο ένα νέο ευνοϊκό συσχετισμό για την γεωργία και τη διατροφή σε ελληνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο, είναι προς αναζήτηση.
Οι πολίτες θα πρέπει να αλλάξουν νοοτροπία, να πάρουν τις εξελίξεις στα χέρια τους και να αναδείξουν στοιχεία τού εμείς και όχι του εγώ.
Τα κόμματα, οι περιφέρειες, οι δήμοι, οι συνεταιρισμοί, οι συνδικαλιστικές οργανώσεις, θα πρέπει να ασχοληθούν σοβαρά. Χρειάζεται σχέδιο - πολιτική σε βάθος χρόνου που θα λαμβάνει υπόψη τις ανάγκες της χώρας και θα συνδέεται με τους δύο άλλους τομείς, τη βιομηχανία τροφίμων και τον τουρισμό. Παράλληλα, θα πρέπει να λαμβάνει υπόψη τη διεθνή αγορά και την προστασία του περιβάλλοντος.
Αν είχασμε πολιτική τροφίμων, θα στηρίζαμε ένα τραπεζικό πυλώνα δημόσιου χαρακτήρα που θα δούλευε στην κατεύθυνση ανάπτυξης του αγροτικού τομέα και θα περιελάμβανε την ΑΤΕ συν το Ταχυδρομικό Ταμιευτήριο.
Εκπαίδευση των αγροτών, “αγροτοηγετών” και γεωτεχνικών στα νέα ζητήματα που μπαίνουν για την παραγωγή τροφίμων και νέων αντιλήψεων για την γεωργία και τη διατροφή.
Στήριξη και σύνδεση της έρευνας με την παραγωγή
Η ύπαρξη και ανάπτυξη του αγροτικού τομέα προϋποθέτει ένα θεσμικό πλαίσιο που θα συμβάλει στην αναζωογόνηση και ανάπτυξη των συλλογικών δράσεων.
Λογικές - νοοτροπίες - πρακτικές. Αντιλήψεις που κυριάρχησαν στον χώρο και τον οδήγησαν στο μαρασμό και στη σήψη πρέπει να εξαφανιστούν.
Τα συλλογικά σχήματα είναι επίκαιρα λόγω της ιδιαίτερης διάρθρωσης του αγροτικού τομέα για πρέμβαση στην παραγωγή, στην τυποποίηση, την διάθεση του τελικού προϊόντος με σκοπό την συμπίεση του ενδιάμεσου κόστους και την άμεση σύνδεση παραγωγού και τελικού καταναλωτή.
Η κρητική διατροφή, όσο λιτή και να ήταν, αποδείχθηκε η πλέον υγιεινή διατροφή τού σήμερα, γνωστή ως μεσογειακή διατροφή.
Με πυρήνα αυτό το πρότυπο, μπορούμε να εμπνευστούμε και να δημιουργήσουμε έναν νέο ευρωπαϊκό, διατροφικό πολιτισμό.
Μπροστά μας είναι οι ευθύνες, οι προκλήσεις και οι κίνδυνοι. Απ’ όλους μας εξαρτάται αν θα σταθούμε στο ιστορικό ύψος των καιρών.
* Ο Γιώργος Ανδρεαδάκης είναι τεχνολόγος - γεωπόνος, επίτιμος πρόεδρος Τεχνολόγων - Γεωπόνων Ανατολικής Κρήτης
