Το έχω “εξομολογηθεί” παλαιότερα “αμαρτία δε εξομολογημένη, αμαρτία δεν είναι”, κατά τη (λίαν βολική) λαϊκή παροιμία: ότι είμαι παλιομοδίτης και ανατρέχω σε παλιά κείμενα αντλώντας απ’ αυτά ό,τι τέλος πάντων είναι δυνατόν να αντληθεί.
Έτσι διάλεξα για συντροφιά μου στη φλεγόμενη Θεσσαλία το “Περί ύψους”, που άλλοι θεωρούν ανώνυμο το συγγραφέα του, άλλοι τον Διονύσιο και άλλοι τον Λογγίνο. (Ο κ. Μιχάλης Κοπιδάκης, στην έξοχη ερμηνευτική έκδοση του έργου, στη σειρά “Κείμενα Ελληνικά” της Βικελαίας Δημοτικής Βιβλιοθήκης Ηρακλείου, γράφει ότι “το όνομα Λογγίνος παραμένει ένα κατά συνθήκη ψεύδος”, ανακαλώντας στη μνήμη μας εκείνο το “κατά συνθήκην ψεύδη”, το ομότιτλο βιβλίο του Μαξ Νορντάον που έκανε θραύση σε παλιότερους καιρούς).
Και βρήκα σημειωμένες στις παρατηρήσεις μου της παλιότερης ανάγνωσής του, στα περιθώρια των σελίδων ή κάτω από τις γραμμές, χωρία του έργου που και σήμερα θα ξεχώριζα. Πρόσθεσα, όμως, και άλλα στη διακριτική μεταχείριση της σημείωσης ή της υποσημείωσης.
Η κατά τον κατά συνθήκην Λογγίνον λ.χ. αποτίμηση του ύφους ενός λογοτεχνικού κειμένου ήταν ήδη σημειωμένη.
“... Ολως δε καλά νόμιζε ύψη και αληθινά τα δια παντός αρέσκοντα και πάσιν... (Με μια λέξη, ωραίο και αληθινό ύψος είναι ότι αρέσει για πάντα στους πάντες).
Και συνεχίζει ο Λ... “όταν άνθρωποι με διαφορετική απασχόληση, με διαφορετικό τρόπο ζωής, με διαφορετικές προτιμήσεις, ηλικίες και γλώσσες έχουν για τα ίδια έργα την ίδια και απαράλλακτη γνώμη, τότε αυτή η ομόφωνη κρίση και επιδοκιμασία κριτών που δεν έχουν τίποτα το κοινό μεταξύ τους και γίνεται πίστη σταθερή και αναμφίλεκτη στην αξία των έργων που θαυμάζομε...”.
Και είναι αυτές οι αισθητικές επισημάνσεις οι τόσο καίριες, ικανές να δικαιολογήσουν τη “μνημειώδη” διατύπωση του W. RRus Roberts για τον Λ., σύμφωνα με την οποία είναι: “Τhe last great critic of ancient Greece and in some sense the 1st international critic of a wider world” (o τελευταίος των μεγάλων κριτικών της αρχαίας Ελλάδας “ένα είδος δηλαδή φιλοποίμενοι της κριτικής” και ο πρώτος διεθνής κριτικός του ευρύτερου κόσμου”).
Και, βέβαια, ανθεκτικές στη δοκιμασία των αιώνων και της διαφορετικότητας των οπτικών γωνιών της θεώρησής των.
Διαχρονικές, όμως, αιώνιες θα ‘λεγα, αν δεν με τρόμαζε, η λέξη λόγω της υπερχρησιμοποίησής της, είναι και οι παρατηρήσεις του Λ. για την υπεροχή της δημοκρατίας.
“... Πιστευτέον εκείνο των θρυλουμένων, ως η Δημοκρατία των μεγάλων αγαθή τιθυνό, η μόνη σχεδόν και συνήκμασαν οι περι λόγοις δεινοί και συναπέθαναν...”. (Ίσως πρέπει τελικά να παραδεχθούμε εκείνο το χιλιοειπωμένο ότι η Δημοκρατία είναι στοργική τροφός των μεγάλων πνευμάτων και ότι σχεδόν μόνο μαζί μ’ αυτήν έφτασαν στην φήμη τους και μαζί μ’ αυτήν πέθαναν οι μεγάλοι της λογοτεχνίας...”.
Και συνεχίζει ο Λ. λέγοντας ότι “... η ελευθερία”, στοιχείο εκ των ουκ άνευ της Δημοκρατίας “είναι σε θέση να θρέψει τα φρονήματα των μεγαλοφυών, να τους τονώσει το ηθικό με καλές ελπίδες και συνάμα να διεγείρει στις ψυχές τον ενθουσιασμό για την ανταγωνιστική άμιλλα και φιλοδοξία για τα πρωτεία...” και ότι “όσοι δεν δοκιμάσαμε το ωραιότερο και το πιο θρεπτικό νάμα της ευγλωττίας, εννοώ την ελευθερία (το πρώτο πληθυντικό, το δοκιμάσαμε, εξηγείται από το ότι το έργο γράφτηκε σε χρόνια που οι Ελληνες είχαν χάσει την ελευθερία των)... δεν εξελισσόμαστε παρά σε μεγαλοφυείς κόλακες...”.
Το είχε πει και ο καλός μπάρμπα Όμηρος: “Τη μέρα που υποδουλώνεται ο άνθρωπος χάνει τη μισή του αρετή (“ήμισυ γαρ τ’αρετήν, κατά τον Ομηρον, απώινται δούλιον ήμαρ”).
Μιλά, όμως και για την αγάπη του πλούτου ο Λ. και λέει πράγματα σημαδιακά και τόσο σύγχρονα, φευ.
“... Η γαρ φιλοχρηματία προς ην άπαντες απλήστως ήδη νοσούμεν...”, γιατί η φιλοχρηματία, από την οποία όλοι μας άπληστοι καθώς είμαστε πάσχουμε, και η φιληδονία είναι εκείνες που καταποντίζουν το πλοίο της ζωής μας εύτανδρο, μιας και η φιλαργυρία είναι νόσημα που μας κάνει μικροπρεπείς, η δε φιληδονία είναι νόσημα που μας εξευτελίζει.
Και προχωρεί κάνοντας λόγο για τον έμμετρο πλούτο που τον έχουμε θεοποιήσει, που συντροφεύει με την πολυτέλεια και για τη συμβουλή των που γεννά παιδιά, την πλεονεξία, τη ματαιοφροσύνη και την τρυφηλότητα που με τη σειρά των δημιουργούν τυράννους, αδυσώπητους μέσα στις ψυχές μας, την ύβρη, την παρανομία και την αναισχυντία.
Αυτά μου παράγγελνε ο κατά συνθήκην Λογγίνος, ο σύντροφος του ταξιδιού μου προς και από τη φλεγόμενη Θεσσαλία, με το πιο βολικό μεταφορικό μέσο το τραίνο. Και συνηγορούσε στην πολεμική του κατά του έμμετρου πλούτου ο καταδικός μας Χορτάτζης με τους εκπληκτικής ομορφιάς στίχους του:
Τον πλούτο η αχορταγία
της δόξας πείνα
γενιά του χρυσαφιού
καταραμένη,
πόσα κορμιά για σας
νεκρά πομείνα,
πόσος άδικος πόλεμος
σηκωμένος,
γροικούν τ’ ολημερνίς
συνάνορμάς σας
στον Αδη να βουλήσει
τ’ όνομά σας!
