Του δρ. Μηνά Τσικριτσή, ερευνητή Αιγαιακών Γραφών

Στο δημοσίευμα αυτό μελετάται ένα μοναδικό μυκηναϊκό ειδώλιο του 14ου αι. π.Χ, στο οποίο είχαν χαραχθεί με μικροτεχνολογία τέσσερα σύμβολα της Γραμμικής Β. Ο τρόπος ανακάλυψης αυτής της γραφής ξεκίνησε το 2010. Η τότε διευθύντρια του Μουσείου Ηρακλείου, Δρ. Αθανασία Κάντα έχοντας ξεκινήσει τη μουσειολογική μελέτη για την επανέκθεση του Μουσείου, προχώρησε σε μια ευρεία εξέταση και ψηφιακή αποτύπωση παλαιών ευρημάτων. Στόχος η δημιουργία μιας ηλεκτρονικής βάσης δεδομένων, αναγκαίων για την ασφάλεια των εκθεμάτων η οποία ταυτόχρονα θα εξυπηρετούσε τους μελετητές-ερευνητές. Με την πεποίθηση ότι η διεθνής έρευνα στην πολιτιστική μας κληρονομιά ήταν το κύριο καθήκον και υποχρέωση του Μουσείου Ηρακλείου ήλθε σε επαφή με το Ινστιτούτο Ηλεκτρονικής Δομής και Λέιζερ του Ι.Τ.Ε και τον δ/ντη του κ. Κ. Φωτάκη, με στόχο να φωτογραφηθούν με καινοτόμο σύστημα κάμερας πολυφασματικής απεικόνισης που έχει αναπτυχθεί στο ΙΤΕ, ο δίσκος της Φαιστού και ένα χάλκινο μικρό ταυροειδές με αρθ. Καταλόγου 767. Για το ειδώλιο ταύρου, αριθ.767 ο λόγος ήταν διαφορετικός. Η συντηρήτρια του Μουσείου Έ. Τσίτσα παρατήρησε με το μικροσκόπιο το εύρημα να έχει κάποιες παράξενες χαράξεις. Τότε εκ μέρους του Ινστιτούτου Ηλεκτρονικής Δομής και Λέιζερ ο Β. Παπαδάκης σε συνεργασία με τον Μ. Τσικριτσή, ερευνητή αιγαιακών γραφών, ανέλαβαν την αποτύπωση και ερμηνεία των στοιχείων που θα προέκυπταν. Για το θέμα του δίσκου θα επανέλθουμε σε άλλο δημοσίευμα επειδή προέκυψαν νέα ενδιαφέροντα στοιχεία που σχετίζονται με τα σύμβολα, τα οποία σφραγίστηκαν από τον δημιουργό του δίσκου πάνω σε άλλα, διορθώνοντας το κείμενο που αρχικά είχε γράψει. Με την μέθοδο της πολυφασματικής ανάλυσης μπορέσαμε να αποτυπώσουμε σε άλλα μήκη κύματος τα σύμβολα που πρώτα σφραγίστηκαν κάτω από αυτά που σήμερα φαίνονται.
Το ειδώλιο του μικρού ταύρου με αρθ. 767 (εικ. 1), το οποίο έχει δημοσιευθεί στον τιμητικό τόμο για τον Ιταλό Αρχαιολόγο V. La Rosa1. Στον κατάλογο του Μουσείου Ηρακλείου αναφέρεται ότι ανακαλύφθηκε το 1903 στην Αγ,Τριάδα· στην περιοχή του «Piazzale dei Sacelli». Έχει διαστάσεις, ύψος 4,6 cm και συνολικό μήκος του σώματος 6,5 cm. Επιπλέον στη μέση του μετώπου παρατηρείται ένας χρυσός δίσκος σε μια κοιλότητα που έχει διάμετρο 3,4 χιλιοστά. Ο χρυσός δίσκος στη μέση του μετώπου του ζώου καθιστά το ειδώλιο να ξεχωρίζει από άλλα παρόμοια που έχουν βρεθεί στην Κρήτη (εικ. 3 & 4).
Στην χρυσή επιφάνεια του ειδωλίου παρατηρήθηκαν χαραγμένα δυο σύμβολα Γραμμικής Β γραφής από πιθανόν τέσσερα που υπήρχαν συνολικά. Ο λόγος είναι ότι σε κάποια φάση υπήρξε μια προσπάθεια, καθαρισμού της χρυσής επιφάνειας για να γυαλισθεί ο χρυσός δίσκος, που είχε ως αποτέλεσμα την εξάλειψη των δυο σημείων. Αυτό πιθανό να οφείλεται σε διαδικασίες συντήρησης στις πρώτες ημέρες της κρητικής αρχαιολογίας.
Μικροτεχνολογία
Αυτό που θα ερευνηθεί είναι, με ποια τεχνολογία μπορούσαν περίπου τον 14 αι. π.Χ., να αποτυπώσουν σε μέγεθος όσο μιας φακής, 4 συλλαβικά σύμβολα της Γραμμικής Β γραφής. Παρόμοια τεχνολογία γραφής έχει παρατηρηθεί σε μια ασημένια περόνη (ARKH Zf9) από τον θολωτό τάφο 2 στο Φουρνί των Αρχανών, μινωικής περιόδου, όπου τα ύψη των μικρότερων συλλαβογραμμάτων είναι 2,0 χιλιοστά.
Στη μεγέθυνση του χρυσού δίσκου που είναι στο μέτωπο του ταύρου (Εικόνα 2), παρατηρούμε, ότι το ύψος των δύο συλλαβογραμμάτων που εμφανίζονται στην αριστερή πλευρά είναι περίπου 1,4 mm. Δεδομένου ότι τα δυο μικροσκοπικά σύμβολα που παρατηρούνται έχουν πλάτος 0,2 mm μπορέσαμε να προσδιορίσουμε ότι θα έπρεπε να υπήρχαν συνολικά δυο ακόμα σύμβολα. Το πάχος χάραξης των γραμμών των συλλαβογραμμάτων είναι περίπου 0,01 εως 0,025 χιλιοστά. Τα προαναφερθέντα στοιχεία επιβεβαιώνουν ότι ο χαράκτης των συμβόλων σίγουρα χρησιμοποίησε ισχυρό μεγενθυτικό φακό καλύτερο από αυτόν που βρέθηκε στο Ιδαίο Άντρο από τον αρχαιολόγο Σακελαράκη (Εικ.5). Το δεύτερο ενδιαφέρον ερώτημα που δημιουργείται είναι τι είδους βελόνα χάραξης ή σμίλης χρησιμοποιήθηκε που θα μπορούσε να χαράξει σε πάχος γραμμής 0.01 του χιλιοστού.
Η επιγραφή
Όπως προαναφέρθηκε, συνολικά φαίνεται ότι υπήρξαν αρχικά τέσσερα σημεία. Από αυτά τα δύο είναι εμφανή στην αριστερά πλευρά του χρυσού δισκίου (εικ. 2β), ενώ από τα άλλα δύο μόλις διακρίνεται ένα με πιθανή μεταγραφή Fe ενώ το τέταρτο είναι δυσδιάκριτο και πιθανό να είναι το Fe.
Η λέξη που πιθανόν έχει γραφεί είναι ti-ma-Fe?- Fe?. Η λέξη τιμαFήεις θεωρούμε ότι είναι πιθανόν σχετική με το αφιερωματικό ειδώλιο. Στον Όμηρο υπάρχει ο τύπος τιμήεις και τιμήεσσα δηλώνοντας τον αξιότιμο τον σεβαστό ή το πολύτιμο «χρυσό δώρο». Ετυμολογικά σε επίγραμμα η λέξη τιμάFεσσα προσδιορίζει την σεβαστή (αυτή που γίνεται αντικείμενο σεβασμού και τιμών) ετυμ. Τιμά + επίθημα ήεις ή εσσα., η λέξη τιμά σχετίζεται με το ρ. τίω «απονέμω τιμή, σέβομαι» με κατάληξη –μα, που πιθανό αρχικά να σχετίζεται με την ακροφωνία της λέξης mater θέλοντας να δηλώσει σεβασμό στη μητέρα θεά.
Συμπεράσματα
Ο χρονολογικός προσδιορισμός κατασκευής του ευρήματος που προτείνεται από την δρ. Α. Κάντα είναι στην μυκηναϊκή περίοδο και συγκεκριμένα στην Υστερομινωική IIIΑ-Β. Η επιγραφή αυτή πρέπει να θεωρηθεί η πρώτη της Γραμμικής Β που βρέθηκε σε χρυσό αφιέρωμα. Οι επιγραφές σε χαλκό, ασήμι και χρυσό είναι συνηθισμένες μόνο σε γραμμική Α. Παρά τα χιλιάδες κείμενα που έχουν λογιστικό και εμπορικό και διοικητικό χαρακτήρα στη Γραμμική Β, δεν είχαν βρεθεί μέχρι τώρα κείμενα σε αφιερώματα μεταλλικά. Ο τρόπος γραφής στη μικρή χρυσή επιφάνεια τεσσάρων συλλαβικών συμβόλων δείχνει μεγάλη επιδεξιότητα. Αυτή η πραγματικά μικροσκοπική καταγραφή ακολουθεί την μικρογραφική παράδοση που είναι εμφανής στη σφραγιδογλυφία.
Συμπερασματικά θεωρούμε ότι με τη βοήθεια ενός μεγεθυντικού φακού χαράχθηκαν τα σύμβολα όπως εφαρμόστηκε και σε άλλα έργα τέχνης από Μινωίτες τεχνίτες. Τα ίχνη ανάπτυξης αυτής της μικροτεχνολογίας, που είναι μοναδική στον τότε κόσμο, είναι σημαντικό να μας προβληματίσουν, όπως και η ύπαρξη του μινωικού υπολογιστή πρόβλεψης εκλείψεων του Παλαικάστρου (http://www.athensnews.gr/portal/1/40058).
Η ύπαρξη αυτού του οργάνου σε συνδυασμό με την ανάπτυξη της μικροτεχνολογίας επιβεβαιώνει την κατάκτηση γνώσεων και πολλαπλών δεξιοτήτων στο κρητομυκηναϊκό πολιτισμό.
Τελικά η κατανόηση του μινωικού πολιτισμού απαιτεί μια διαθεματική προσέγγιση μέσα από τα λιγοστά σωζόμενα ευρήματά του, τα οποία δείχνουν γνώσεις Αστρονομίας, Μαθηματικών, …..
1 Attanasia Kanta - Massimo Perna, «A late Minoan IIIA-B bull Bearing a linear inscription from the “Piazzale dei Sacelli” of Hagia Triada, Studi di Arheologia Cretese»,ΚΡΗΤΗΣ ΜΙΝΩΙΔΟΣ, Padova 2011, p.285-295.

[email protected]