Της Άννας Μανουκάκη-Μεταξάκη

Σήμερα, Σάββατο 28 Ιουλίου, θα τελεσθεί το μνημόσυνο της Άρτεμης (Άρτας) Σουκατζίδη-Αδάμη (σαράντα μέρες μετά το θάνατό της) στον Άγιο Τίτο.
Η σύντομη αναφορά μου ας είναι οι ταπεινές αποχαιρετιστήριες ευχές μου-κατυόδιο για το ταξίδι της στην αιωνιότητα και ένα μικρό δείγμα χρέους της κοινωνίας του Ηρακλείου-της οποίας υπήρξε γαι μεγάλο διάστημα αγαπητό μέλος-και κυρίως χρέος των διοργανωτών όσων τιμητικών εκδηλώσεων έγιναν για τους τοπικούς ήρωες της Αντίστασης και τον εθνικό ήρωμα Ναπολέοντα Σουκατζίδη και για τη βοήθεια της δικήτης και των αδερφών της προς την Επιτροπή Ανέγερσης του αδρειάντα του· Επιτροπή που συγκροτήθηκε το 1999 με αφορμή το θάνατο του ανθρωπιστή εκπαιδευτικού Μανόλη Μεταξάκη και έδωσε εύχυμους καρπούς κι άνοιξε δρόμους που θα αποδειχτούν πολύτιμοι.
Η Άρτεμις και οι αδερφές της Μερόπη και Ολυμπία, όπως και η απανταχού οικογένεια, συνέβαλλαν πάντοτε στις προσπάθειες αυτές ενεργά και ουσιαστικά και τιμούσαν, καθώς έκαναν και στη ζωή τους, το ήθος και τη στάση του μεγάλου τους συγγενή: του πρωτοξαδέρφου τους Ναπ. Σουκατζίδη, που στη σύντομη ζωή του (19099-1944) υπήρξε πρότυπο Ανθρώπου: γυιου, μαθητή, πολίτη, συνδικαλιστή, κομμουνιστή, αγωνιστή και Έλληνα και κυρίως παγκόσμιο σύμβολο Ανθρωπισμού και συνειδητής Αντίστασης στο φασισμό, αφού αρνήθηκε τη ζωή που του χάριζαν οι Γερμανοί την πρωτομαγιά του 1944, για να μην μπει άλλος κρατούμενος στη θέση του. (Ηταν στρατοπεδάρχης και διερμηνέας του στρατοπέδου του Χαϊδαρίου, το οποίο δίκαια ονομάστηκε “Νταχάου της Ελλάδας”, λόγω της άριστης γνώσης 7 γλωσσών και της ευφυούς του οργανωτικότητας).
Η Άρτεμις Σουκατζίδη γεννήθηκε το 1927 στο Ηράκλειο και ήταν β’ κόρη του έμπορου Φίλιππου Σουκατζίδη από την Προύσα και της δασκάλας Μαρίας Παπαδάκη (1902-1986) που γεννήθηκε στο Ηράκλειο και είχε καταγωγή από το Μεραμβέλλο και την Πεδιάδα.
Η α’ κόρη του ζευγαριού, η Μερόπη, γεννήθηκε το 1925.
Μετά την Άρτα ακολούθησαν η Ολυμπία, ο Σπύρος, η Κική και η Φωτεινή, που αποτέλεσαν με τις οικογένειές τους ως την πρόσφατη “φυγή” της Άρτας μια μεγάλη δεμένη οικογένεια ανεπηρέαστη από το ρεύμα του ατομισμού και της διάλυσης των καιρών. Αφού βέβαια ξεπέρασαν πολύ δύσκολα το θάνατο του 19χρονου Σπύρου το 1950, απόφοιτου της Μέσης Εμπορικής, από μηνιγγίτιδα που κράτησε 18 ημέρες. Ενωμένη όμως είναι και η ευρύτερη οικογένεια, οι απόγονοι δηλ. των αδελφών του Φίλιππου Σουκατζίδη, όπου κι αν κατοικούν σήμερα, Αθήνα, Θεσσαλονίκη, Τρίκαλα κλ.π.
Ο Φίλιππος Σουκατζίδης (1886-1947) ήταν ο α’ που ήρθε από την Κερμαστή της Προύσας στο Ηράκλειο και γι’αυτό το 1922 ήρθαν εδώ οι υπόλοιποι. Ηρθε πριν τον α’ διωγμό (1914-18) ¹, λιποτάκτης του τούρκικου στρατού2, ίσως φτάνοντας μαζί του και χρήματα, γιατί άνοιξε μαγαζιά ψιλικών στο Ηράκλειο (πλατεία Κορνάρου περίπου κάτω από το διαμέρσιμα όπου έμεναν ως τώρα η Άρτα και η Ολυμπία) και στο Αρκαλοχώρι (ίσως λόγω του σπουδαίου του παζαριού κάθε Σάββατο). Τότε γνώρισε και αγάπησε τη δασκάλα Μαρία Παπαδάκη και το 1921 (διαφορετικές τώρα οι συνθήκες) πήγε στην Κερμαστή και πήρε τη μάνα του τη Γραμματική (πέθανε αργότερα στο Αρκαλοχώρι) για το γάμο τους που έγινε το 1923.
Οικονομικά πήγαινε πολύ καλά ο Φίλιππος, μέχρι που το 19312 ο αντίτυπος της μεγάλης οικονομικής κρίσης του 1929 τον οδήγησε μαζί με πολλούς εμπόρους, όπως μαρτυρεί ο τοπικός και αθηναϊκός τύπος της εποχής, στην πτώχευση. Τότε στηρίχτηκε στο μαγαζί του Αρκαλοχωρίου (κοντά στην πλατεία του Κοινοτικού καταστήματος) στο οποίο δούλευε ο ανιψιός του ο Θανάσης, γυιος του αδελφού του Κων/νου, που στο διωγμό του 1922 είχε καταφύγει στη Θεσσαλονίκη. Στα χρόνια της Κατοχής και της πείνας μόνιμα κατοικούσε η οικογένεια στο Αρκαλοχώρι, όπου τη βοήθησε να επιζήσει η συναλλαγή στο εμπόριο με τρόφιμα. Εκεί σ’ένα τούρκικο σπίτι κοντά στην εκκλησία κατοικούσε πια και ο αδερφός του Φίλιππου Φώτιος μαζί με την γυναίκα του Μαρία-δασκάλα και οι δύο στην πατρίδα- και το μονάκριβο χαρισματικό τους παιδί το Ναπολέοντα. Ασχολούνταν κυρίως με την παραγωγή σπόρου μεταξιού και δυσκολεύονταν να τα βγάλουν πέραν, παρά τον καλό τους κλήρο, γιατί δεν ήταν αγρότες αλλά εξαναγκάστηκαν να μετακινηθούν από το Ηράκλειο στο Αρκαλοχώρι από το κράτος, που ήθελε να αποσυμφορήσει την πόλη.
Το σπίτι του Φίλιππου στο Ηράκλειο κοντά στην παλιά Πυροσβεστική φιλοξένησε το Ναπολέοντα τα χρόνια που ήταν άριστος μαθητής της Μέσης Εμπορικής Σχολής, εντυπωσίαζε καθημερινά το Ηράκλειο με την ευφυία, τις γνώσεις και το ήθος του και αποτελούσε, αν και μικρός, πολύτιμο μέλος της πνευματικής παρέας του τότε Ηρακλείου. “Αν υπάρχει ευφυία την έχει αυτός ο Σουκατζίδης. Δεν ξανασυνάντησα τέτοιον άνθρωπο, έλεγε συχνά ο δ/ντής του Ι. Τζοβενής. Πλήθος στοιχείων για την αγάπη του προς τους ανθρώπους, για το ολονύκτιο του διάβασμα, τις ωραίες του ιστορίες και για την πρόωρη ωριμότητα-ίσως καπρός και της φοβερής εμπειρίας του διωγμού-μας δίνουν τα παιδιά του Φίλιππου για τον τότε έφηβο Ναπολέοντα Σουκατζίδη και πολύ ζωντανή τη σκηνή ητς λιποθυμίας του θείου Φίλιππου, όταν διάβασε στην εφημερίδα το 1944 την εκτέλεση και την ηρωική στάση του ανιψιού του Ναπολέοντα που χρόνια στο σπίτι του δεν ξεχώριζε από τα παιδιά του.
Το Αρκαλοχώρι εκτίμησε βαθιά την οικογένεια του Φίλιππου Σουκατζίδη-ντόπιο και προσφυγικό στοιχείο- όπως δείχνουν οι καταγραφές των ηλικιωμένων, οι ως σήμερα διατηρημένες τους φιλίες και γλυκύτατες αναφορές των μαθητών της μητέρας που ήταν δασκάλα στον Πατσίδερο. Μετά την απελευθέρωση η οικογένεια του Φίλιππου διατήρησε το μαγαζί αλλά μετοίκησε στο Ηράκλειο, όπου το 1947 πέθανε ο πατέρας τυχερός, γιατί δε βίωσε τον μετά τρία χρόνια θάνατο του 19χρονου Σπύρου του.
Ωστόσο η οικογένεια με τη βοήθεια της ισχυρής προσωπικότητας της μάνας και των κοριτσιών στάθηκε και οι κοπέλες αποκαταστάθηκαν άριστα, απολαμβάνουν με τις άξιες οικογένειες τους το σεβασμό και την εκτίμηση και εκπροσωπούν, όωπς αρμόζει την ιστορία τους και τη μεγάλη μορφή του Ναπολέοντα Σουκατζίδη που τη σφράγισε ανεξίτηλα.
Η Άρτα, που πριν 40 μέρες έφυγε έχοντας ακόμη ακμαιότατες σωματικές, πνευματικές και ψυχικές δυνάμεις, είχε τελειώσει την Μέση Εμπορική με άριστες επιδόσεις και αμέσως εργάστηκε στην Ναυτιλιακή Εταιρεία “Αδάμη” όπου γνωρίστηκε και παντρεύτηκε τον υιο Ιάσονα, δημιουργώντας, όπως και οι υπόλοιπες, οικογένεια και παιδιά άριστα, τη Μαρία και το Γιάννη. Και παρά τις ευθύνες και τις φροντίδες της η προσήλωση στις κοινωνικές και ηθικές αξίες που το βαρύ επίθετο φέρει ήταν συνεχής, όπως και ο σεβασμός στη μνήμη του δράματος της προσφυγιάς (η επέτειος του οποίου πλησιάζει), τις βαθύτατες αιτίες του οποίου ήξερα πως είχε συνειδητοποιήσει και γνώριζε καλά.
Η σφαιρικά αναπτυγμένη της προσωπικότητα, καρπός ποιοτικού γενετικού υλικού και αγωγής, τις επέτρεπε να πλησιάζει σε όλα τη δύσκολη τελειότητα: Ως γυναίκα, σύζυγος, μάνα, κόρη, γιαγιά, συγγενής, πολίτης, Άνθρωπος.
Λουλούδι ενός μυροβόλου και χιλιάκριβου μπαξέ το’ξερε πως ήταν η Άρτεμις Σουκατζίδη-Αδάμη.
Γι’αυτό ιστορική θα ήθελε και συνολική την αποχαιρετιστήρια της αναφορά. Μια αναφορά που αφιερώνω μέσω της Άρτας στα παιδιά, στα εγγόνια, στ’αδέρφια της και στα ανίψια της, σ’όλους τους Σουκατζίδες, σ’όλους τους Μικρασιάτες, σ’όλους τους αγωνιστές του Δικαίου και τους όπου Γης πονεμένους και κατατρεγμένους.
Άρτεμις, με την ικανοποίηση της αυτοπραγμάτευσης και της ουσιαστικής ζωής πηγαίνεις σήμερα-κατά τη χριστιανική και λαϊκή άποψη- να συναντήσεις τους άξιους δικιούς σου που σε περιμένουν. Τη σπουδαία σου μάνα, τον αδερφό σου, τον άνδρα σου. Και τους βασανισμένους δικούς σου που ήρθαν από την ωραία Προύσα του μεταξιού με την ψυχή στο στόμα και τη φρίκη των εικόνων όσων ετελεύτησαν εν στόματι μαχαίρας” μπροστά τους... θα σε υποδεχτούν ευχαριστημένοι για τη στάση ζωής σου. Μαζί τους θα επουλώσεις τις πληγές του χωρισμού σου από τους επίγης αγαπημένους σου, τα παιδόγγονά σου, την Ολυμπία σου που σε κλαίει απαρηγόρητη και τις άλλες σου αδερφές.
Άρτεμις, πες στο Ναπολέοντα πόσο τον χρειαζόμαστε ιδιαίτερα σήμερα, ένα πρότυπο Ελληνα διαφορετικού από εκείνους που οι Γερμανοί έχουν στο νου τους όταν μας χαρακτηρίζουν όωπς τα στελέχη της Simens ξέρουν τους όμοιούς τους. Πρότυπο υψηλού ελεύθερου Ανθρώπου-προζύμι ενός κόσμου πιο ανθρώπινου...
Υποσημειώσεις
1. Τέλου του 1913 αρχές του 1914 πολλοί Μουσουλμάνοι της Σερβίας, Βουλγαρίας και Ελλάδας, μετανάστευσαν στην Μικρασία. Με πρόσχημα αυτό μπαίνοντας η Τουρκία στον Α’ Παγκόσμιο προχώρησε σε διωγμούς των Ελλήνων στην ανατολική Θράκη και μετά στη Δυτική Μικρασία με την καθοδήγηση των συμμάχων τους Γερμανών. Πιέσεις, λεηλασίες, εκτοπισμοί προς το εσωτερικό. 130.000 εγκατέλειψαν τις εστίες τους. Το 1914 το Οικουμ. Πατριαρχείο κήρυξε την ορθόδοξη εκκλησία σε διωγμό και συστάθηκε επιτροπή μεικτή για τη ρύθμιση των ζητημάτων της εθελούσιας ανταλλαγής που δεν κατέληξε πουθενά, αλά διαλύθηκε το Δεκέμβριο του 1914, καθώς η Τουρκία είχε μπει στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο (Ν. Ανδριώτης “Η α’ προσφυγιά).
2. Λίγο πριν μπει η Τουρκία στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο θέσπισε την στρατιωτική θητεία όλων των υπηκόων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας από 20 ως 45 χρ., την οποία μπορούσες να εξαγοράσεις αλλά πανάκριβα, ενώ αργότερα καταργήθηκε και αυτή η δυνατότηα. Τότε σημειώθηκαν χιλιάδες λιποταγίες και όσοι “φυγόστρατοι” συνελήφθησαν, εκτελέστηκαν. Τότε λιποτάκτησε και ο Φίλιππος, αλλά η οικογένειά του δεν γνωρίζει γιατί ήρθε στο Ηράκλειο.