Τέτοιους δύσκολους και παράξενους καιρούς, σε σένα νιώθω την ανάγκη ν’ ανατρέχω παππούλη Νίκο. Σε σένα που τόσο λάτρεψες και ύμνησες τον άνθρωπο, την ψυχή του δηλαδή. Που τόσο φώναξες για την ανθρώπινη αξία σε όλες τις γλώσσες του κόσμου. Που τραγούδησες για όλους τους ανθρώπους τη λευτεριά, την αξιοπρέπεια, την αλληλεγγύη, τη δικαιοσύνη.
Σήμερα ο λόγος σου, ο Καπετάν Μιχάλης σου, ο Γκρέκο σου, ο Χριστός σου που τον ξανασταυρώνουμε μέρα και νύχτα απάνθρωπα κι αδιάντροπα, θα έπρεπε να κάνουν την ψυχή μας πελώρια, ανίκητη, αποφασισμένη. Και να οδηγούν τον άνθρωπο ν’ ακολουθεί την Ασκητική σου, το χρέος μας, το ανθρώπινο χρέος μας.
Γιατί, τι άλλο από μια ψυχή κι ένα χρέος είναι ο άνθρωπος; Γιομάτος ψυχή και χρέος.
Μα η ψυχή του, άλλοτε τρομαγμένη κάθεται στη φυλακή της σάρκας της, κι άλλοτε ξεσκίζει το σώμα, θυμωμένη, ανταριασμένη, να βγει, να οδηγήσει τη σάρκα και το νου στο δρόμο του χρέους. Σ’ εκείνο τον δύσκολο δρόμο. Εκείνο που περπατούν οι αποφασισμένοι, εκείνοι που ματώνουν τα πόδια και αρνούνται να τα ξεκουράζουν στην πολυθρόνα της αδιαφορίας και της ξεγνοιασιάς ή του φόβου και της υποταγής.
Πονάει αυτός ο δρόμος, αλλά ο πόνος είναι γλυκός γιατί νιώθεις να ακολουθείς το χρέος.
Πόσο συχνά είναι μόνη της η ψυχή… Το σώμα κουρνιάζει φοβισμένο ή βολεμένο. Παρασέρνει και το νου. Και τότε η παράδοση είναι ολοσχερής.
Ο ανήφορος είναι ο δύσκολος, ο ματωμένος δρόμος. Μα κι ο δρόμος του χρέους, κι αυτός που σε διδάσκει και διδάσκει γύρω σου. Όμως ο άνθρωπος, αυτός ο άνθρωπος, στα δύσκολα λυγίζει. Αν δεν τ’ αποφεύγει απ’ την αρχή.
Μας εκπαίδευσαν στα εύκολα. Και τα μάθαμε καλά. Μας άλλαξαν τους όρους της ζωής.
Από ανθρώπους μάς έκαναν άτομα. Για να βλέπουμε τον εαυτό μας πάνω απ’ όλα. Και χωρισμένοι, ο καθένας μόνος του, να είμαστε πιο εύκολοι.
Από πολίτες μάς μετέτρεψαν σε καταναλωτές. Αυτούς χρειάζονταν. Για να σπαταλούμε, όπως μας διαφήμιζαν.
Έκαναν όνειρο του παιδιού ένα καλό μηχανάκι.
Πετάξαμε το βιβλίο.
Έκαναν σκοπό της ζωής ένα σπίτι, μια πισίνα, ή ένα καλό αυτοκίνητο.
Πετάξαμε τη γνώση.
Έκαναν σκοπό της ζωής τον μεγάλο λογαριασμό στην τράπεζα ή τη διευθυντική θέση στη δουλειά, ακόμη κι αν γι αυτό χρειαζόταν να φιλήσουμε κατουρημένες ποδιές.
Ακυρώσαμε τις πραγματικές ανθρώπινες αξίες. Πατήσαμε την αλληλεγγύη προς τον δίπλα που μας χρειάζεται.
Χρόνια εκπαίδευσης, εντατικής και συνεχούς, ήταν αυτή. Καιρούς ολόκληρους μάς μάθαιναν ότι η ζωή αξίζει αν έχεις χρήμα. Με όποιο τρόπο κι αν το αποκτήσεις, αρκεί να το έχεις. Αν μπορείς να αγοράσεις, έχεις τον κόσμο δικό σου.
Μας έμαθαν ότι ο κόσμος κατακτιέται με τη δύναμη του χρήματος και τη γνωριμία, κι όχι με την προσφορά και τη δημιουργία, τη γνώση, την ανθρωπιά, τον κόπο.
Αυτός είναι ο νέος πολιτισμός, μας είπαν. Ό,τι πουλιέται, ό,τι αγοράζεται, ό,τι κατακτιέται, με οποιοδήποτε μέσο.
Δεν έκαναν λάθος. Είχαν σχέδιο. Εμείς δεν καταλάβαμε ότι ξεκινούσε η ομηρεία με όλα τούτα. Με τις «αρχές» του νέου πολιτισμού.
Αυτός είναι ο νέος πολιτισμός. Αυτός που παράγει προϊόντα κι ο άνθρωπος οφείλει να εξασφαλίσει χρήμα με οποιοδήποτε τρόπο, για να καταναλώσει, να ξοδέψει. Και κάποιοι να μαζέψουν το χρήμα.
Μ’ άλλα λόγια, ζωή που πουλιέται κι αγοράζεται, ζωή που νοικιάζεται για συγκεκριμένους σκοπούς. Ιδού ο νέος πολιτισμός…
Η ψυχή… Πάει η ψυχή. Την πετάξαμε στην άκρη, μαζί με τα σκουπίδια που επέβαλλε ο νέος πολιτισμός να παράγουμε…
Η δική της τέρψη δεν είναι ό,τι μπορούμε να εξαγοράσουμε. Δε βολεύεται με την ανταλλαγή.
Ο νους… Πάει ο νους… Τέθηκε κι αυτός σε έλεγχο. Μέσα από την προπαγανδιστική διαφήμιση του συστήματος του νέου πολιτισμού του χρήματος και των ισχυρών… Μέσα από τον βομβαρδισμό της επανάληψης.
Μάθαμε ότι το βασικό είναι να βολευτούμε. Και συμβιβαστήκαμε στα εύκολα. Σ’ όσα εξαγοράζονται. Ή σ’ όσα μας προσφέρονται με αντάλλαγμα. Καμιά φορά με αντάλλαγμα ολόκληρη ζωή.
Μα δεν καταλάβαμε;
Το μέτριο αναδείχτηκε στο κυρίαρχο.
Μέτριοι δάσκαλοι, αφού η γνώση πήγε στην άκρη.
Μέτριοι πολιτικοί για να μας εξυπηρετούν και να τους υπηρετούμε, χωρίς να μας νοιάζει αν έτρωγαν από το δημόσιο ταμείο και τα λεφτά θα πληρώναμε εμείς ή τα παιδιά μας.
Μέτριοι δημοσιογράφοι, για να υπακούμε στον μέτριο λόγο τους.
Μέτρια κοινωνία, για να ασχολείται μόνο ο καθένας με το δικό του βόλεμα και να δίνει λευκές επιταγές στους παραπάνω…
Μέτριοι εμείς, μέτρια επιλέγαμε.
Δεν μας ενοχλούσε η σύγκριση, γιατί δεν υπήρχε.
Μέτρια… Παντού μέτρια…
Αυτό ήταν το μέτρο του νέου μας ευτελούς πολιτισμού.
Το χρήμα και η επιδίωξή του ο στόχος. Η μετριότητα, η συναλλαγή, το βόλεμα, το μέσο.
Φτιάξαμε ένα πλαστό όνειρο, κατά πώς μας καθοδήγησαν. Όνειρο καταδικασμένο κι αδιέξοδο. Μα επειδή μας βόλεψε, δεν το αμφισβητήσαμε.
Μας άρεσε το εύκολο και δεν καταλάβαμε την παγίδα. Την παγίδα σε βάρος των επόμενων γενεών. Σ’ αυτή που πέσαμε εμείς, χωρίς πολλά – πολλά.
Αχ ψυχή μου πόσο σε βάλαμε στην άκρη. Σ’ απομονώσαμε μέσα στη σάρκα μας. Για να μη σκέφτεται ο νους. Και το σώμα απλώς να μεταφέρεται. Όπου του έδειχναν τον εύκολο δρόμο. Όπου του άνοιγαν άλλοι το δρόμο. Δεν καταλάβαμε ότι ο άνθρωπος είναι φτιαγμένος για να ανοίγει δρόμους κι όχι να περπατάει όπου τον οδηγούν, φοβισμένο ή βολεμένο.
Αχ ψυχή μου, δεν σ’ άφησαν να αντιδράσεις. Έπεσαν πάνω σου πολλοί και ισχυροί. Έσκυψε το σώμα, σταμάτησε ο νους. Υποτάχτηκε η θέληση.
Έτσι ήταν το πρόγραμμα.
Έτσι σκυμμένους μάς βρήκαν. Εύκολους στόχους και πάλι. Αλλοτριωμένους, ευάλωτους, εξαγορασμένους. Και μετά αδιάφορους. Και μετά φοβισμένους. Και, τελικά, παραδομένους. Ανήμπορους και χαμένους.
Έτσι μας πέτυχαν. Και τα κατάφεραν.
Αφού θεωρήσαμε δύναμη κι αξία μας το χρήμα, μας χτύπησαν με το όπλο που μας έδωσαν.
Εξαγόρασαν γρήγορα – γρήγορα την ανθρώπινη ζωή και την πατρίδα. Το μέτριο, στην κοινωνία και την ηγεσία, δεν μπόρεσε ή δεν θέλησε να υπερασπιστεί ούτε τα παιδιά μας, ούτε τα χώματά μας.
Αφού αποδεχτήκαμε ότι το χρήμα είναι το ύψιστο κι όλα τα άλλα υποταγμένα σ’ αυτό, δεν αντιδράσαμε. Δεν μπορέσαμε ή δεν θελήσαμε… Μπορεί και να μην ξέραμε πώς…
Οφειλές γεμάτες η ζωή μας, όπως αφήσαμε να την καταντήσουν.
Το χώμα αυτό έχει μπόλικο αίμα μέσα του. Μυρίζει ακόμα το αίμα τόσων και τόσων παππούδων μας. Η μυρωδιά αυτή σου μεταδίδει ένα χρέος. Αυτό το χρέος που σ’ ακολουθεί χρόνια, χωρίς να βλέπεις τον ίσκιο του.
Μα έχεις κι άλλο χρέος. Σ’ εκείνους τους επόμενους. Εκείνους που παγίδεψες μαζί σου. Εκείνους που δεν άφησες την ψυχή και το νου σου να τους υπερασπιστούν.
Δεν είναι απλά ότι μας έκοψαν το μισθό, τη σύνταξη, μας πήραν τη δουλειά. Είναι η ζωή μας που ευτελίστηκε. Πήραν το χρήμα και το έκαναν όπλο, γιατί εμείς πρώτα το επιτρέψαμε. Είναι που εξαγόρασαν τα παιδιά και τα χώματα του τόπου μας.
Είναι μεγαλειώδης η στιγμή που αντιλαμβάνεσαι το χρέος σου. Είναι συγκλονιστική η στιγμή που ξέρεις ότι αρχίζει να μετρά ο χρόνος για την οφειλή σου.
Έχει όμως μια προϋπόθεση όλο τούτο. Να μυρίσεις όλη τη μυρωδιά του χώματος που πότισαν άλλοι με το αίμα και τη σάρκα τους, για να είσαι σήμερα εσύ σ’ αυτό τον τόπο και να πατάς τα μέρη που κατοικοεδρεύουν οι ψυχές τους. Και να εμπιστευτείς τον εαυτό σου, απαγορεύοντας να πουλιέται και να αγοράζεται η ζωή των παιδιών σου.
Ας το καταλάβουμε. Είναι ένας πόλεμος. Μάχεται η ψυχή. Μάχεται να πείσει. Να πει ο άνθρωπος το ναι, αυτός είναι ο δύσκολος. Αυτός φοβάται, αυτός λυγίζει. Ο άνθρωπος σιωπά, σκύβει, υποτάσσεται. Ο άνθρωπος.
Μεγάλος αγώνας. Πόλεμος. Κανονικός, ματωμένος. Μεγάλος σε διάρκεια.
Ο άνθρωπος όμως δημιουργήθηκε για να ‘ναι λεύτερος. Μα του έμαθαν να υποτάσσεται.
Η ψυχή υπήρξε πάντα λεύτερη. Και δεν φυλακίζεται, παρά προσωρινά. Μόνο μέσα στη φοβισμένη σάρκα.
Πρέπει να ηττηθεί το σώμα για να λευτερωθεί μαζί με την ψυχή. Ο χαμένος πόλεμος είναι η λύτρωσή του.
Φοβάται ο άνθρωπος αυτή την ήττα. Σα να μην καταλαβαίνει ότι αυτή είναι η σωτηρία του. Φοβάται μήπως τον βάλει κάτω η ψυχή. Και δεν αντιλαμβάνεται ότι οι ήττες του καθημερινά είναι πιο πολλές και πιο επώδυνες. Είναι οι αληθινές ήττες του.
Μια μάχη ολόκληρη η ζωή. Ανάμεσα στο φόβο και τη λύτρωση. Ανάμεσα στην υποταγή και τη λευτεριά του ανθρώπου. Από την ώρα που έρχεται το φως, μέχρι τη στιγμή που θα σβήσει.
Μακάρι να σε ακούσουμε παππού Νίκο. Μακάρι τα λόγια σου, στην «Αναφορά στον Γκρέκο», να πιάσουν τόπο:
«Καμαρώνω την ψυχή του ανθρώπου, καμιά δύναμη ουρανού και γης δεν είναι τόσο μεγάλη. Κουβαλούμε μέσα μας την παντοδυναμία και δεν το ξέρουμε. Καταπλακώνουμε την ψυχή μας με κρέατα και ξίγκια και πεθαίνουμε χωρίς να μάθουμε τι είμαστε και τι μπορούμε. Ποιά άλλη δύναμη στον κόσμο μπορεί να δει κατάματα. Χωρίς να τυφλωθεί, την αρχή και το τέλος του κόσμου;».
Μακάρι να καταλάβουμε...
