Βρισκόμαστε περίπου στο μέσο της αναμέτρησης για τις εκλογές της 17ης Ιουνίου 2012. Η ουσία της αντιπαράθεσης είναι σκληρή. Όποιο και εάν είναι το αποτέλεσμα, το νέο κεφάλαιο της νεότερης ιστορίας μας θα χρειαστεί πολλές σελίδες. Η κάθε μια της θα είναι συναρπαστική. Η Ελλάδα θα είναι διαφορετική. Και ενώ όλοι αναγνωρίζουμε την ιστορικότητα αυτής της αντιπαράθεσης, ο πολιτικός λόγος παραμένει φτωχός. Τα πολιτικά κόμματα ανταλλάσσουν συνθήματα. Και αφορισμούς. Όποιος μάλιστα επιχειρεί να προσθέσει στον πολιτικό του λόγο περισσότερη ανάλυση, γνήσια πλοήγηση ανάμεσα σε γεγονότα και κρίσεις, δεν θα βρει εύκολα μεγάλο ή επαρκές ακροατήριο. Τα ακροατήρια έχουν λιγοστέψει δραματικά. Για όλους, σχεδόν, τους πολιτικούς χώρους και φορείς.
Αυτό, όμως, δεν επιτρέπεται να αποτρέψει τις αντίστοιχες ατομικές ή συλλογικές προσπάθειες. Λοιπόν! Πώς φτάσαμε ως εδώ; Πού βρισκόμαστε; Πού πάμε; Σε αυτά, κατά σειρά, τα ερωτήματα οφείλουμε να τοποθετηθούμε.
Ι. Πώς φτάσαμε ως εδώ;
Τρεις είναι οι παράγοντες οι οποίοι οδήγησαν τη χώρα στο χείλος του γκρεμού. Το δυσθεώρητο χρέος. Τα τεράστια δημόσια ελλείμματα. Και η συρρίκνωση της πραγματικής παραγωγής σε σχέση με αυτά που ξοδεύουμε. Ένα χαοτικό έλλειμμα στο εμπορικό ισοζύγιο της χώρας. Με άλλα λόγια, θελήσαμε να ζήσουμε σε υψηλά επίπεδα κατανάλωσης και ποιότητας ζωής, πολύ πιο πάνω από τις δυνάμεις μας. Να γίνουμε πιο σαφείς:
Πρώτον. Το δημόσιο χρέος εξετράπη.
Λίγα χρόνια μετά την μεταπολίτευση η Ελλάδα κατάφερε να βγει στις διεθνείς αγορές για δανεικά. Στα μέσα περίπου της δεκαετίας του ΄70. Τα προηγούμενα «κανόνια» του Δημοσίου του την είχαν αφαιρέσει αυτή τη δυνατότητα. Στην αρχή το Δημόσιο ήταν διστακτικό στο να πάρει δανεικά. Η ανάγκη για την επέκταση του κοινωνικού κράτους και τη δημιουργία υποδομών, στη δεκαετία του ΄80, δικαιολόγησε το ξεπέρασμα των δισταγμών. Στην περίοδο ’89 – ’93, το Ελληνικό Δημόσιο έχασε τον «μπούσουλα» στη δανειοληπτική του πολιτική. Δανείστηκε άνετα. Δανειζόταν ξέφρενα. Και το δημόσιο χρέος σκαρφάλωσε κοντά στο 100% του Eθνικού Eισοδήματος.
Το Μάαστριχτ επέβαλε όρια ακόμα και στο δανεισμό. Και λιτότητα. Για να νοιώσουν, δήθεν, ασφαλείς οι Τράπεζες. Η προσδοκία συμμετοχής μας στο Ενιαίο Ευρωπαϊκό Νόμισμα σταθεροποίησε το επίπεδο του χρέους για να φαίνεται βιώσιμο. Η προβλεπόμενη λιτότητα κατέστη στους περισσότερους κλάδους της οικονομίας προσχηματική.
Με το μεγάλο επίτευγμά της εισόδου μας στη ζώνη του Ευρώ επικράτησε καταναλωτική ευφορία. Η κυρίαρχη νοοτροπία παρέσυρε όλα τα συρματοπλέγματα που μας κρατούσαν μακριά από τις αγορές. Αγνοήσαμε, όμως, παράλληλα και τους κανόνες τους. Με το ευρώ δανειστήκαμε πολύ φτηνά. Στην αρχή είχαμε στόχους. Γρήγορα, όμως, περιπέσαμε στον πειρασμό της τριφηλής ζωής. Τόσο το Δημόσιο, όσο και τα ιδιωτικά νοικοκυριά. Η πολιτική της «ήπιας προσαρμογής» της περιόδου 2004 – 2009, επέτρεψε τον διπλασιασμό του δημόσιου χρέους. Μέσα σε πεντέμισι χρόνια!
Το δημόσιο χρέος από μόνο του δεν συνιστά ένα τραγικό οικονομικό γεγονός. Ενοχλεί, αλλά δεν καταστρέφει. Ούτε υπονομεύει την οικονομική ανάπτυξη και πρόοδο. Χρειαζόμαστε χρήμα, που, κατά κανόνα, δεν έχουμε! Για τα μεγάλα ή μικρά έργα υποδομής. Σε όλους τους τομείς οικονομικής και κοινωνικής δραστηριότητας. Χρειαζόμαστε σύγχρονους δρόμους. Σύγχρονα αεροδρόμια. Μόνο με χρήματα των φορολογουμένων δεν μπορούμε να τα χρηματοδοτήσουμε. Απαιτείται συνεισφορά και από τους μέλλοντες των έργων υποδομής. Η όποια άμεση κρατική συνεισφορά προϋποθέτει μια ευρεία βάση πλούσιου τραπεζικού δανεισμού. Έτσι, ανοίξαμε διάπλατα τις πόρτες στους δανειστές μας για να απολαύσουν ένα επαρχιακό πανηγύρι μόνο για αυτούς.
Δεύτερον. Χρηματοδότηση της κατανάλωσης με δανεικά.
Αυτό δεν επιτρέπεται. Και κάτι τέτοιο, δυστυχώς, συνέβη με ένα αξιόλογο μέρος του ελληνικού χρέους. Προηγήθηκε, βέβαια, ο ιδιωτικός τομέας. Μέσα από την εγκληματικά επιπόλαιη και αστόχαστη ενθάρρυνση μιας ξέφρενης ιδιωτικής σπατάλης από την μεριά των τραπεζών. Ο μεγάλος ένοχος στην αχαλίνωτη ιδιωτική δαπάνη.
Αυτά τα πληρώνουμε! Πληρώνουμε γιατί το Δημόσιο αποδείχθηκε σπάταλο. Πληρώνουμε γιατί και ως ιδιώτες καταναλώσαμε πολύ παραπάνω από τα εισοδήματά μας. Πληρώνουμε, πολύ απλά, γιατί ζήσαμε, για πολλά χρόνια, μέσα σε λιβάδια χορταστικής μακαριότητας, σε σχέση με το τι παράγουμε συνολικά, ως έθνος και ως άτομα. Παράγουμε λιγότερα, πολύ λιγότερα. Από όσα ξοδεύουμε. Ζήσαμε σε μια «φούσκα». Και η «φούσκα» έσκασε μέσα στα χέρια μας.
Τρίτον. Πλημμελής διαχείριση των ευρωπαϊκών πόρων.
Η σπατάλη δεν ήταν το μοναδικό μας αμάρτημα. Ούτε αρκεί η γενική αναφορά σε αυτήν. Διαχειριστήκαμε πλημμελώς τους γενναιόδωρους ευρωπαϊκούς πόρους. Όχι ότι δεν πραγματοποιήθηκαν έργα, μεγάλα ή μικρά. Έχουμε μετρό. Έχουμε αεροδρόμια σύγχρονα. Βελτιώσαμε το εθνικό μας οδικό δίκτυο. Η Εγνατία Οδός είναι τεχνικό και οικονομικό επίτευγμα. Έχουμε νοσοκομεία. Αρκετά με υπερσύγχρονο εξοπλισμό. Έχουμε συγκροτήματα Ανωτάτων Εκπαιδευτικών Ιδρυμάτων. Σπαταλήσαμε, όμως, και πόρους. Ειδικά στις ποικιλόμορφες διαδικασίες μη κατανοητών μορφών επιμόρφωσης.
Τέταρτον. Τσιγκούνηδες στην έρευνα.
Ναι. Μας έλειψε ο εθνικός στρατηγικός σχεδιασμός για την έρευνα. Ελάχιστους εσωτερικούς πόρους αφιερώσαμε σε αυτήν. Τρέχουμε με μεγάλες ταχύτητες για να κατακτήσουμε τη θέση του τελευταίου στην Ευρώπη. Ούτε καταφέραμε να δεσμεύσουμε τους αναγκαίους ευρωπαϊκούς πόρους που μας αξίζουν για την έρευνα. Και αφήσαμε, τον πιο κρίσιμο για την ανάπτυξη τομέα, στις προσωπικές φιλοδοξίες και τις φιλοτιμίες των όποιων ερευνητών δεχθήκανε ή ανεχθήκανε να μείνουν στον τόπο μας. Εγκαταλείπουμε σταδιακά το Ι.Τ.Ε. Και τον Ε.Ν.Υ.Σ.Α., ένα βασικό εργαλείο στον τομέα της έρευνας. Σχεδόν έχει φύγει.
Πέμπτον. Λάθος μείγμα ανάπτυξης.
Ανάπτυξη δεν είναι μόνο τα μεγάλα έργα υποδομής. Απαιτούνται επενδύσεις. Σε παραγωγικές και επιχειρηματικές μονάδες. Ακόμα και μικρού ή μεσαίου μεγέθους. Η επιχειρηματικότητα δεν είναι ένα ιδεολόγημα. Μπερδέψαμε την ανάπτυξη με την υπερκατανάλωση. Ασχοληθήκαμε, για να μιλήσω με πιο τεχνικούς όρους, με τη ζήτηση. Και όχι με την προσφορά. Αποδειχθήκαμε, έτσι, απρόθυμοι και επιπόλαιοι αναγνώστες του John Maynard Keynes. Αυτού του μεγάλου οικονομολόγου που διέσωσε τη Δύση από τις καταστροφικές συνέπειες της ύφεσης.
Έκτον. Απόντες στον τουρισμό.
Είναι η ατμομηχανή της οικονομίας μας. Μαζί, φυσικά, με τον κατασκευαστικό κλάδο. Η συμμετοχή του τουρισμού στο εθνικό εισόδημα υπολογίζεται κάπου ανάμεσα στο 16% με 25%. Για το νησί μας είναι ο πιο σημαντικός οικονομικός κλάδος. Το οφείλουμε σχεδόν αποκλειστικά στο ταλέντο ξεχωριστών συμπολιτών μας και στη φιλόξενη ποιότητα του λαού μας. Ο τουρισμός αναπτύχθηκε χωρίς την ουσιαστική θαλπωρή της Ελληνικής Πολιτείας. Όπου ανακατεύθηκε δημιούργησε επαύξησε ή πολλαπλασίασε στρεβλώσεις.
Έβδομο. Εγκατάλειψη της αγροτικής οικονομίας.
Σα να μην ήτανε ένας από τους τρεις βασικούς τομείς συνεισφοράς στο Εθνικό Εισόδημα. Δημιουργήσαμε προσωρινούς μικροεισοδηματίες που με το χρόνο τους λησμονήσαμε. Γεωργικές βιομηχανίες έχουμε ελάχιστες. Τους αγροτικούς συνεταιρισμούς τους αφήσαμε στην τύχη τους. Κανέναν διάλογο για την αναμόρφωσή τους. Και δεν αφιερώσαμε ξεχωριστή επιμέλεια για τις διαδικασίες τυποποίησης των αγροτικών προϊόντων μας, ειδικά εκείνων για τα οποία έχουμε διαχρονικά συγκριτικά πλεονεκτήματα. Ούτε για τη δημιουργία διεθνών δικτύων διανομής τους.
Όγδοο. Το κράτος που ντρεπόμαστε.
Δε θέλω να ακυρώσουμε τις μεγάλες κατακτήσεις της Μεταπολίτευσης. Έχουμε ελευθερίες. Ένα ικανοποιητικό πλέγμα προστασίας του πολίτη. Έχουμε ένα ακηδεμόνευτο πολιτικό σύστημα. Έχουμε θεσμούς. Περίπου τους ίδιους που έχει και υπόλοιπη Ευρώπη. Το κράτος, όμως, που φτιάξαμε είναι πελατειακό, είναι αντιπαραγωγικό, δεν είναι φιλικό και σε πολλά σημεία του «σώματός» του έχουν εγκατασταθεί φανεροί μεταδοτικοί όγκοι διαφθοράς. Η αντιμετώπισή τους άλλοτε είναι προσχηματική, άλλοτε ελλειμματική και άλλοτε πειραματική.
Η νεοπλασία, της διαφθοράς, δεν έχει θεραπευθεί, δεν θεραπεύεται, δεν πρόκειται να θεραπευθεί. Αν, φυσικά, μείνουμε στις ίδιες δομές, στις ίδιες κυρίαρχες αντιλήψεις, και στην ίδια κατάταξη των προτεραιοτήτων μας.
Για το πώς φτάσαμε ως εδώ μπορούμε να το συμφωνήσουμε οι περισσότεροι από εμάς. Μένουν, ακόμα, δύο μεγάλα ξεχωριστά ερωτήματα. Το δεύτερο: Πού βρισκόμαστε; Και το τρίτο και τελευταίο: Πού πάμε; Ή προς τα πού πρέπει να πάμε;
Για αυτά θα ταλαιπωρήσω τον υπομονετικό αναγνώστη σε δύο επόμενες συνέχειες.
* Ο Αντώνης Ν. Βγόντζας είναι υποψήφιος βουλευτής Ηρακλείου του ΠΑΣΟΚ
