«Τις Έλλην δεν ακούει κατ’ έτος μετά κατανύξεως βαθείας τους χαιρετισμούς εκείνους, εν οις η ζωηροτέρα φαντασία και η ευλαβεστέρα αγάπη επεσώρευσαν όλας τας δυνατάς διαδηλώσεις της αφοσιώσεως προς την σώτειραν του έθνους ημών, και της βασιλείας, και της εκκλησίας;» Κ. Παπαρηγόπουλος.
Είχα πάει να παρακολουθήσω τους ‘‘Χαιρετισμούς’’ στον Ιερό Μητροπολιτικό Ναό του Αγίου Μηνά. Μαγεύτηκα και πάλι από τον υπέροχο Ύμνο προς την Θεοτόκο. Το προοίμιο ‘Τη Υπερμάχω Στρατηγώ’, τον ‘Κανόνα’ του Ακαθίστου πλαισιωμένο με ψαλμούς και απολυτίκια σε διάφορους ‘ήχους’ από την πολυμελή μελωδική εκκλησιαστική χορωδία, αλλά και τους 24 ‘οίκους’ από τους καλλίφωνους ιερείς με την αλφαβητική ακροστιχίδα (Α - Ω) και το διπλό εφύμνιο ‘Χαίρε, Νύμφη ανύμφευτε ή Αλληλούια’. Μέσα στους 72 στίχους συναντούμε 144 χαιρετισμούς προς τη Θεοτόκο.
Ιδιαίτερη είναι η αγάπη και ξεχωριστός ο σεβασμός, με τον οποίο το σύνολο των πιστών περιβάλλει την ακολουθία του Ακαθίστου Ύμνου. Αγάπη και σεβασμός προς το πρόσωπο εις το οποίον απευθύνεται -την Υπεραγία Θεοτόκο- και εκδηλώνονται με την ευλαβή παρουσία πλήθους χριστιανών τα απογεύματα της Παρασκευής καθ’ όλη τη διάρκεια της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Τηρώντας την παράδοση παρακολουθούν τον Ακάθιστο Ύμνο κάθε χρόνο, ομαδικά με τα πολυάριθμα μέλη των, πολλοί Σύλλογοι και Όμιλοι της πόλεως σε διάφορα Μοναστήρια του Νομού Ηρακλείου.
Ο Ακάθιστος Υμνος χαρακτηρίζεται ως ένα από τα αριστουργήματα της βυζαντινής υμνογραφίας. Η γλώσσα του είναι πλούσια, ρέουσα, σοβαρή, αλλά ποιητική και ενθουσιώδης. Με καλλιέπεια, γλαφυρότητα και πλήθος καλολογικών στοιχείων, εξυμνεί την ενανθρώπιση του Θεού δια της Παναγίας Θεοτόκου.
Υπενθυμίζοντας -εν συντομία- την ιστορία πρέπει να αναφερθούν τα εξής: Το έτος 626, και ενώ ο Αυτοκράτορας Ηράκλειος βρισκόταν σε εκστρατεία κατά των Περσών, η Κωνσταντινούπολη πολιορκήθηκε ξαφνικά από τους Αβάρους και τους Πέρσες. Τότε ο φρούραρχος Βώνος μαζί με τον Πατριάρχη Σέργιο ανέλαβαν την υπεράσπιση της Πόλεως. Γνωρίζοντας την απουσία του στρατού, οι Άβαροι απέρριψαν κάθε πρόταση εκεχειρίας. Σε συνεργασία με τους Πέρσες, τη νύχτα της 7ης προς την 8η Αυγούστου, ετοιμάζονταν για την τελική επίθεση. Ο Πατριάρχης περιέτρεχε τα τείχη της Πόλης με την εικόνα της Παναγίας των Βλαχερνών και ενεθάρρυνε το λαό για αντίσταση. Τη νύχτα εκείνη, φοβερός ανεμοστρόβιλος -που δεν αποδόθηκε στον ‘‘από μηχανής θεό’’ των αρχαίων αλλά σε θεϊκή αρωγή- δημιούργησε τρικυμία και κατέστρεψε τον εχθρικό στόλο, ενώ με αντεπίθεση οι αμυνόμενοι προξένησαν τεράστιες απώλειες στους εχθρούς, οι οποίοι αναγκάστηκαν να λύσουν την πολιορκία και να αποχωρήσουν.
Την 8η Αυγούστου, η Κωνσταντινούπολη είχε σωθεί από τη μεγαλύτερη ως τότε απειλή της ιστορίας της. Ο λαός, θέλοντας να πανηγυρίσει τη σωτηρία του, την οποία απέδωσε σε συνδρομή της Θεοτόκου, συγκεντρώθηκε στο Ναό της Παναγίας των Βλαχερνών. Όρθιο το ένθεο πλήθος έψαλε τον λεγόμενο «Ακάθιστον Ύμνον» στην Παναγία, αποδίδοντας τα «νικητήρια» και την ευγνωμοσύνη του στην Υπέρμαχο Στρατηγό.
Κατά την επικρατέστερη άποψη, δεν ήταν δυνατό να γράφτηκε ο ύμνος σε μία νύκτα. Άρα, μάλλον είχε γραφεί νωρίτερα και μάλιστα θεωρείται ότι ψαλλόταν στο συγκεκριμένο ναό στην αγρυπνία της 15ης Αυγούστου κάθε έτους. Απλώς, εκείνη την ημέρα ο Ύμνος εψάλη με όρθιους τους ψαλμωδούς. Τότε αντικαταστάθηκε και το ψαλλόμενο προοίμιο «Το προσαχθέν μυστικώς λαβών εν γνώσει…» με το αυτό που χρησιμοποιείται ως σήμερα «Τη Υπερμάχω στρατηγώ τα νικητήρια…», δίδοντας στον ύμνο δοξολογικό και εγκωμιαστικό τόνο.
Σύμφωνα με άλλες ιστορικές πηγές, ο Ακάθιστος Ύμνος συνδέεται και με άλλα παρόμοια γεγονότα, όπως κατά τις πολιορκίες και τη σωτηρία της Πόλης επί των Αυτοκρατόρων Κωνσταντίνου του Πωγωνάτου (673), Λέοντος του Ισαύρου (718) και Μιχαήλ Γ’ (860).
Ποιος όμως είναι ο ποιητής του Ακαθίστου Ύμνου και πότε έχει γραφεί; Πολλοί φέρονται ως ποιητές του: Ο Ρωμανός ο Μελωδός (ο επικρατέστερος κατά πολλούς), ο Γεώργιος Πισίδης, οι πατριάρχες Κωνσταντινουπόλεως Σέργιος, Γερμανός ο Α΄, ο Ιερός Φώτιος και ο Γεώργιος Νικομήδειας (Σικελιώτης). Ποιος από αυτούς; Δεν είναι απολύτως εξακριβωμένο. Πότε γράφτηκε; Για πρώτη φορά εψάλη στο ναό της Παναγίας των Βλαχερνών την 8η Αυγούστου του 626 -ως δοξολογία και ευχαριστία- για τη σωτηρία της Πόλεως που απεδόθη στην θαυματουργική δύναμη της προστάτιδας Θεοτόκου. Αναμφίβολα έπρεπε να είχε γραφεί παλαιότερα, επειδή αναφέρεται και σε άλλα θέματα εκτός της σωτηρίας τη Πόλεως.
Όποιος όμως και αν ήταν ο ποιητής και με οποιοδήποτε ιστορικό γεγονός από τα ανωτέρω και αν έχει συνδεθεί, ένα είναι το αναμφισβήτητο στοιχείο, που μας δίδουν οι σχετικές πηγές. Ο ύμνος εψάλλετο ως ευχαριστήριος ωδή προς την υπέρμαχο στρατηγό του βυζαντινού κράτους -την Παναγία- κατά τις ευχαριστήριες παννυχίδες που ετελούντο σε ανάμνηση των παραπάνω γεγονότων. Η πίστη είναι η μόνη καταφυγή, η μοναδική παραμυθία που ενισχύει τον άνθρωπο κάθε εποχής.
Πραγματικά από την ημέρα κατά την οποίαν ο Αυτοκράτορας Ηράκλειος καθιέρωσε την ακολουθία του Ακαθίστου Ύμνου (Κ. Παπαρηγόπουλος) έχουν παρέλθει 13 και πλέον αιώνες. Το Βυζάντιο διαμελίσθηκε, ανασυγκροτήθηκε, ακρωτηριάσθηκε και υποδουλώθηκε. Ένα τμήμα του, ευτυχώς, ανέκτησε και πάλι την ανεξαρτησία του.
1386 χρόνια έχουν περάσει από το 626, όταν για πρώτη φορά εψάλη ο Ακάθιστος Ύμνος στην Παναγία των Βλαχερνών. Και όμως κάθε Παρασκευή βράδυ της Μεγάλης Τεσσαρακοστής ψάλλεται και πάλι. Στην Αθήνα, στη Μακεδονία, στην Κρήτη, στη Χίο, στην Κέρκυρα και στην Πόλη, παντού ανά τον κόσμο όπου υπάρχουν ελληνικές παροικίες, η Ακολουθία του Ακαθίστου Ύμνου δεν παύει να αναπέμπει ευχαριστήριους ύμνους προς την Παναγία, τη Μεσίτρια, και αίνους προς το Θεό, δοξολογίας και ευγνωμοσύνης για τη σωτηρία και μακροβιότητα του ελληνισμού. Από τότε, κι ακόμη χίλια και πλέον χρόνια στο βάθος του χρόνου, ο ακρογωνιαίος λίθος των ευρωπαϊκών γλωσσών -η ελληνική γλώσσα- ομιλείται, γράφεται, εμπλουτίζει και εμπνέει τη σημερινή επιστήμη.
Αλλά σήμερα «Πολλά τα δεινά κουδέν ανθρώπου δεινότερον πέλει» όπως γράφει ο Σοφοκλής στην ‘Αντιγόνη’. Και «Οι καιροί ου μενετοί» κατά το Θουκυδίδη. Η πατρίδα έδειξε μεγάλη ανοχή στο φαινόμενο της διαφθοράς η οποία έχει ξεπεράσει κάθε προηγούμενο. Δεν έχουμε την πολυτέλεια να χρονοτριβούμε. Οι οικονομικές περιστάσεις είναι πολύ δύσκολες. Οι κερδοσκόποι καραδοκούν. Όμως ένα παράθυρο αισιοδοξίας άρχισε να διαφαίνεται πρόσφατα. Μια ελπίδα για ευοίωνο και πάλι μέλλον;
* Ο Βαγγ. Κογκάκης είναι δάσκαλος, συνταξιούχος
