Του Δημήτρη Χ. Σάββα

Σίγουρα ήταν διαφορετική εκείνη η Πρωτοχροιά. Μόλις που η Σερβία πρόλαβε να κλείσει τα προς την Αλβανία σύνορά της για να εμποδίσει τους κομμουνιστές Αλβανούς Επαναστάτες να εισέλθουν στο σερβικό έδαφος και έτσι αυξηθεί ο εκ του μπολσεβικισμού κίνδυνος!

Προβλήματα που είχε τάχα ν’αντιμετωπίσει ο κόσμος... Για μας όμως τα πράγματα και τα προβλήματα, ήταν πράγματι, διαφορετικά. Πρωτοχρονιά του 1925 καμία κίνηση στην αγορά της πόλης μας. Τα αγαθά ακόμα λίγότερα, ειδικά τα κρέατα ελάχιστα και μονο χοιρινά. Κάποιοι συνάνθρωποί μας αρκετοί τον αριθμό, φθάνουν στην πόλη του Ηρακλείου. Πρόσφυγες!

Φοβισμένοι, αποδυναμωμένοι, πεινούν και διψούν, ταλαιπωρημένοι όσο κανείς άλλος, μένουν σε φτωχόσπιτα και παράγκες, ζητούν μια καλύτερη τύχη, μια ελπίδα. Θέλουν και πρέπει κι αυτοί να γιορτάσουν μαζί με τους άλλους. Πρόσφυγες! Μαζί τους και ορφανά προσφυγόπαιδα.

Γι’αυτά οι Καστρινοί διενεργούν έρανο μήπως και τα ανακουφίσουν.

Ο Διευθυντής περιθάλψεως κ. Γαρεφαλάκης με υπόδειξή του λέει στην επιτροπή να διαμοιράσει φαγητό την μέρα της Πρωτοχρονιάς, εκείνης της δύσκολης γι’αυτούς Πρωτοχρονιάς. Είναι σίγουρο ότι δεν είχω ν’αγοράσουν φαγητό, αυτή τη χρονιάρα μέρα. Πολλοί είναι αυτοί που δίνουν χρήματα. Δύσκολες μέρες, δύσκολοι καιροί.

Ξεφυλλίζω την Ηρακλειώτικη καθημερινή εφημερίδα “Νέα Εφημερίς” Πέμπτη 1η Ιανουαρίου 1925. Η ματιά μου πέφτει πάνω σ’ένα πρωτοχρονιάτικο διήγημα με τίτλο: Τα κάλαντα. Είναι αλήθεια ότι το διάβασα και το ξαναδιάβασα μερικές φορές. Ετσι σαν ένα μικρό παιδί... Ποιος είπε ότι σε μας τους πιο μεγάλους δεν αρέσουν τα παραμύθια και ειδικά τα παραμύθια αυτών των ημερών. Το συγκεκριμένο φέρει την υπογραφή του Τέλη Άλκη.

“Σφιχταγκαλιασθήτε δια να κοιμηθήτε παιδιά μου γιατί όπου κι αν είναι έρχεται ο Αγιο Βασίλης-τη μέρα που ξημερώνει ταχτέρου- και δεν κάνει, νούρια μου, να σας σε βρη ξαγρυπνισμένα.

Με αυτά τα λόγια μας συνώδευε η μητέρα μου στο κρεββατάκι μας, για να μας βάλη να πλαγιάσωμε κρατώντας, όπως πάντοτε, εμένα από το χέρι και το μικρότερό μου αδελφό “Γιανιό” όπως τον έλεγε χαϊδευτικά, στην αγκαλιά της. Ηταν παραμονή του έτους 190... κι ως τόσο και η νύχτα είχε προχωρήσει πολυ, το χωριό βούιζε απ’ άκρου εις άκρο από τα “κάλαντα”. Και καθώς εκείνη την εποχή το σπητι μας εθεωρείτο ως ένα από τα καλλίτερα αρχοντόσπιτα του χωριού. “Καράβι να κινήση από τα πλούτη” όπως ηρέσκετο να λέγη και η μητέρα μου, πολυάριθμες “μπατούλιες” καλαντιστάδων- γενναιοτάτην προμαντεύοντες την αμοιβήν των-ανήρχοντο κάθε τόσο το “σοκόκι”, μας, αν και το σπήτι μας ήτο χτισμένο στο ψηλότερο μέρος του χωριού. Η μια “πατούλια” έφευγε κι ερχόνταν η άλλη και δόστου μόνον βρόντους στην πόρτα.

-Αρχοντες κι αφεντάδες μας να πούμε τα κάλαντα;

-Πέτε τα, παιδιά μου, πέτε τα απαντούσε στερεοτύπως πάντοτε η μητέρα μου.

-”Αρχημηνιά κι αρχή χρονιά κι αρχή, κι αρχή καλός μας χρόνος”...

Και αφού εξιστώρουν τα του ερχομού του “Αγι Βασίλη” κι έκαναν το πρέπον κοπλιμέντο στην οικοδέσποινα:

“Κυρά λιγνή, κυρά ψιλή κυρά καμαροφρύδα, π’ έχεις τον ήλιο πρόσωπο και το φεγγάρι στήθια”.

Κατέληγαν απ’ευθείας πλέον στο... ψητό:

“Αψεβαγίτσα το κερί κι ανέβα και κατέβα

Και κάτσε και λογάριασε το ίντα θα μας δώσης

Για “Πάκι” για λουκάνικο για πο πλευρά κομμάτι.

Για πο τη μαύρη όρνιθα κιανένα αυγουλάκι.

Κι αντόκαμε κι η γαλανή ας ει και ζευγαράκι”.

Ομολογώ ότι παρ’ όλη τη νεαρότητα της ηλικίας μου, παρακολουθούσα με κάποια κρυγή δυσαρέσκεια τη μητέρα μου που άλλο δεν έκανε παρά να ρίπτη στα καλάθια των καλαντιστάδων κάθε είδους ζαχαρωτά και φαγώσιμα “πεδούλες, απάκια, λουκάνικα, τηγανίτες, αυγά” κι ακόμα, μια και βουτούσε το χέρι της στη “μπουζουνέρα της” τ’απλωμένα χέρια των τραγουδιστάδων γέμιζαν από αστραφτερές πενταροδεκάρες.

Εκείνη αντιλαμβανομένη κάπως την δυσαρέσκειαν μου, ολοέν επιτεινομένην από την διαρκή αφαίμαξιν, δεν έπαυε να με “σιργουλεύγη” και να με καλοπιάνη.

-Μην “αποφουμίζεις” παιδί μου γιατί δεν είναι καλό πράμμα. Εμείς έχομε πολλά να τρως κανακάρη μου, ταχτέρου ολημερίς χωρίς να μπιτήσουνε. Πρέπει να δώσουμε και σε κεινουσάς που δεν εχουνε για να μη μας πουν τα ίδια που’πανε από νωρίς και τση θειάς Γραμματικολένας.

-Και ιντάπανε, μητέρα, τση θειας Γραμματικολένας;

-Να, επήγανε μια μπατούλια να τοσέ πουν τα κάλαντα και επειδή πρέπει δεν τση φχαριστήσανε στη πλερωμή, εσταθήκανε και εκείνοι στην αυλή και τους είπαν τη κακή μαντινάδα...

“Τη κόρη σας την όμμορφη βάλετε στο ζιμπίλι κρεμάσετε τηνε ψηλά να μην τη φαν οι... ψύλλοι.

Κι εμάνισε ο μπάρμπα Μανώλης ο άντρας της και βγήκε έξω και τση ζύγωνε με τη διχαλόβεργα... ως τόσο και σήμερα ακόμα δεν παύω να πιστεύω ότι μάλλον εκ καλής προαιρέσεως η εκ φόβου- για να μην πάθη τα ίδια-εφέρετο η μητέρα μου τόσον γενναιόδωρη στους καλαντιστάδες.

Και εκείνοι άλλωστε αναχωρούντες και ερχόμενοι δεν λησμονούσαν να διατρανώσουν την ευχαρίστησιν τους εις μιαν διάπυρον ευχήν, τραγουδώντας ώστε να γίνωνται ακουστοί απ’όλο το χωριό...

“Εχετε γυιό στα γράμματα και γυιο στο ψυαλιτήρι

Του χρόνου σαν και σήμερα να βάλη πετραχήλι”...!

Δεδομένου δε ότι ο μικρότερός μου αδελφός δεν ήτο ακόμη στα “γράμματα” αλλά και αν ήτο μάλλον για... διάβολος παρά για παππάς άξιζε, λόγω της φυσικής του ταχπινιάς, πρόδηλον ότι η ευχή αυτή αφεώρα αποκληστικώς εμένα... Και καθώς προσπαθούσα να κλείσω τα μάτια μου για να κοιμηθώ η ευχή των καλαντιστάδων που βούιζε διαρκώς στ’αυτιά μου, θόλωνε την σκέψι μου και με μεταμόρφωνε ήδη εις σεβαστών διαστάσεων προγάστωρα παππάδαρον που με χρησά “πτερά χήλια” βλογούσε τους χριστιανούς στην εκκλησία της “Παναγίας”. Και όμως... Αν και δέκα δώδεκα χρόνια επέρασαν από τότε, όχι μονον παππάς δεν έγεινα αλλ’ ουδε καν... καντηλαναύτης!”.

Αυτά είναι τα κάλαντα! Και σε ποιον από μας δεν θυμίζουν τα παιδικά του ανέμελα χρόνια; Τότε που από τα βαθιά μεσάνυχτα σηκωνόμασταν και δεν αφήναμε σπίτι για σπίτι.

Κάλαντα! Μια πανάρχαια συνήθεια του λαού μας, που το περιεχόμενό της άλλαζε κάθε φορά, ανάλογα με τους πόθους και τις προσδοκίες που είχε ο λαός μας.

Από τη στήλη μας αυτή θέλουμε να σας ευχηθούμε χρόνια πολλά και ο νέος χρόνος να φέρει υγεία, χαρά κι ευτυχία, έστω και κάτω από το καθεστώς της σκληρής αυτής τροϊκανής επιτήρησης που σε τίποτα δεν διαφέρει για τους περισσότερους Έλληνες από περίοδο σκλαβιάς.