Κατά τη Μάχη της Κρήτης, ως παγκόσμιο γεγονός θεωρείται κυρίως η συμμετοχή του λαϊκού στοιχείου. Μέσα στις 600 ομάδες που σχηματίστηκαν, μονάχα τρεις οργανώθηκαν προ της Μάχης, στο Ηράκλειο: του Κρουσώνα από τον Pendlebury, που έστειλε 500 όπλα, του καπετάν Μανόλη Μπαντουβά με βενιζελικούς και των κομμουνιστών που δραπέτευσαν από την Κίμωλο και τη Φολέγανδρο.
Αμέσως μετά τη Μάχη, και ενώ αρχίζει η κατάληψη του νησιού από τους Γερμανούς και Ιταλούς, σχηματίζονται οι πρώτες αντιστασιακές οργανώσεις, αμιγώς βενιζελογενείς, μεταξύ Ιουνίου και Αυγούστου 1941, όπως του «Ψηλορείτη», με Αρχηγό τον καπετάν Γεώργιο Πετρακογιώργη, του Κρουσώνα, με Αρχηγό τον Αντώνη Γρηγοράκη ή Σατανά, των Ανωγείων, με τον Γιάνν. Δραμουντάνη, της ΑΕΑΚ του Ανδρέα Παπαδάκη και η Κ.Ε.Ε.Ε. του Αλέξ. Ραπτόπουλου.
Πρώτο μεταξύ των πρώτων οργανώνεται το Παγκρήτιο Απελευθερωτικό Μέτωπο (Π.Α.Μ.), στις 2 Ιουνίου 1941, στον Άγιο Σύλλα Ηρακλείου, με αρχηγό τον καπετάν Μανόλη Μπαντουβά, με ενωτικό χαρακτήρα, αποτελούμενο από Βενιζελικούς και Κομμουνιστές. Δηλαδή, από την ομάδα της Μάχης της Κρήτης, των Βενιζελικών και μερικών Λαϊκών, του καπετάν Μπαντουβά και την ομάδα των κομμουνιστών της Κιμώλου και Φολεγάνδρου. Η ομάδα των εξορίστων κομμουνιστών αποτελούνταν από τους Νίκο Μανουσάκη, Στέργιο Αναστασιάδη, της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ, Μιχάλη Βιτσαξάκη, Μαν. Πασσαδάκη, Ευθ. Μαριακάκη, Σπυρ. Καλλέργη, Γιάννη Τριανταφύλλου, Γιάννη Καλαϊτζάκη, Γιάννη Σιμιτζή. Μαζί τους είχαν ενωθεί και άλλοι ντόπιοι κομμουνιστές, αλλά και ο Μιλτιάδης Πορφυρογένης της Κ.Ε. του ΚΚΕ που είχε δραπετεύσει νωρίτερα, μετά την κατάληψη της Αθήνας από τους Γερμανούς, και είχε καλέσει τους κομμουνιστές του Ηρακλείου, διά του Τύπου, να λάβαν μέρος στη Μάχη της Κρήτης.
Η οργάνωση του Π.Α.Μ. είχε διπλή μορφή, διπλή διαδικασία, πριν να φτάσει στην Ενωμένη Αντίσταση του Π.Α.Μ, γι’ αυτό και κάθε πλευρά, αν και συμφωνεί για την κοινή συνεργασία, παρουσιάζει τη δική της άποψη. Οι πολλοί, βέβαια, αναφέρονται ενωτικά, στο κοινό ξεκίνημα του Π.Α.Μ. των βενιζελικών και αριστερών.
Κατ’ αρχήν, σύμφωνα με τις πληροφορίες της βενιζελικής πλευράς, οι βενιζελικοί αγωνιστές που πήραν μέρος , αμέσως μετά τη Μάχη της Κρήτης κλήθηκαν από τον καπετάν Μπαντουβά στο σπήλαιο του Χαμαμουτζή στον Άγιο Σύλλα Ηρακλείου για να ιδρύσουν παγκρήτια, ένοπλη αντιστασιακή οργάνωση.
Στο σπήλαιο κλήθηκε ο ιερομόναχος της Μονής Επανωσήφη Ηρακλείου, Σωφρόνιος Ρουμπάκης, και, αφού έγινε αγιασμός, δόθηκε ο εξής όρκος, το πρωί της 2ας Ιουνίου 1941, για έναρξη του νέου αγώνα: «Ορκιζόμεθα να συνεχίσωμεν τον αγώνα εναντίον του κατακτητού της πατρίδος μας μέχρι την απελευθέρωσιν της τελευταίας γωνιάς της Ελλάδος. Διαθέτομεν τους εαυτούς μας, την οικογένειάν μας και ολόκληρον την οικονομικήν μας υπόστασιν. Σύνθημά μας: Ελευθερία ή Θάνατος». Οι έντεκα αυτοί οπλαρχηγοί, πλην του Αρχηγού Μανόλη Μπαντουβά, ήσαν οι: Χρήστος Μπαντουβάς, Ιωάννης Μπαντουβάς, Γρηγ. Χναράκης, Γ. Μπαούλος, Ζαχαρίας Χαιρέτης, Γ. Σαμαρείτης, Θ. Κουτσούκος, Κωστής Κατσιφάρης, Μην. Μπινίχης και Χαράλ. Τυμπακιανάκης.
Στην ιδρυτική συνάντηση του Αγίου Σύλλα είχε γίνει παγκρήτιο κάλεσμα βενιζελικών παραγόντων κατά νομό, σύμφωνα με τα απομνημονεύματα του καπετάν Μπαντουβά.
Από τους δώδεκα παρευρεθέντες οπλαρχηγούς, το γεγονός της ορκωμοσίας ή της πρωτοπόρου έναρξης, πλην του Αρχηγού Μπαντουβά, ιστορούν ο καπετάν Γρηγόρης Χναράκης και ο καπετάν Κωστής Κατσιφάρης, καθώς και δεκάδες ιστορικοί της Κρήτης, της κυρίως Ελλάδος, όπως και ξένοι μελετητές.
Η ομάδα, επίσης, με τους δραπέτες κομμουνιστές της Φολεγάνδρου και Κιμώλου, αμέσως μετά τη συμμετοχή τους στη Μάχη της Κρήτης, αποσύρθηκαν στον Άγιο Σύλλα, φιλοξενούμενοι της αριστερής οικογένειας Σαμαρίτη.
Στις 2 Ιουνίου το πρωί, μαζί και οι: Μιλτιάδης Πορφυρογένης, Νίκος Σαμαρίτης, Κόκος (Κυριάκος) Σκεπετζής και άλλοι ντόπιοι κομμουνιστές, στο σπήλαιο του Αγ. Αντωνίου στις Βασιλειές Ηρακλείου, δίπλα στον Άγιο Σύλλα, αποφασίζουν να συνεχίσουν τον αγώνα:
«Το ίδιο απόγεμα της ίδιας μέρας, αντιπροσωπεία των Αριστερών με επικεφαλής τον Μιλτιάδη Πορφυρογένη, μέλος της Κ.Ε. του Κ.Κ.Ε., τον Νίκο Σαμαρίτη κ.ά, αφού έμαθαν για την οργάνωση του καπετάν Μανόλη Μπαντουβά, έρχονται στον Άγιο Σύλλα και συναντώνται μαζί του στη σπηλιά του Χαμαμουτζή, όπου το πρωί είχε γίνει η ορκωμοσία, και συμφωνούν οι δυο πλευρές για την από κοινού ίδρυση της πρώτης Ενωμένης Ένοπλης Αντίστασης, με αρχηγό τον καπετάν Μανόλη Μπαντουβά».
Ο ίδιος ο καπετάν Μπαντουβάς, που είχε σφαιρική αντίληψη του γεγονότος, αναφέρει: «Την δεύτερη-ν-ημέρα τση 2 Ιουνίου επαρουσιάστηκε μια ομάδα αριστερών, η οποία είχε εξορισθεί απού το Μεταξά… τους κράτηξα και τους μύησα στον αγώνα».
Έτσι η Ενωμένη Αντίσταση που συμφωνείται στον Άγ. Σύλλα στις 2 Ιουνίου 1941 θα πάρει την «ονομασία Π.Α.Μ., δηλαδή «Παγκρήτιο Απελευθερωτικό Μέτωπο». Η ονομασία αυτή πιθανόν να δόθηκε από τους αριστερούς ήδη από το σπήλαιο του Αγ. Αντωνίου, στην πρωινή τους συνάντηση και έγινε αποδεκτή από κοινού με τους Βενιζελικούς ή συμφωνήθηκε στην κοινή συνάντηση βενιζελικών και αριστερών στον Άγ. Σύλλα. Βέβαια, η έννοια του Εθνικού Μετώπου ήταν ήδη γνωστή στους Γάλλους κομμουνιστές, κατά τον Γιώργο Μαργαρίτη: «Στις 15 Μαΐου 1941, αμέσως μετά την κατάληψη των Βαλκανίων από τις δυνάμεις του Άξονα και ένα μήνα πριν από την επίθεση στη Σοβιετική Ένωση, οι Γάλλοι κομμουνιστές ίδρυσαν το Εθνικό Μέτωπο (Front National)» . Αλλά όμως «η πολιτική αυτή πρωτοβουλία -όπως εκείνη του Ντε Γκολ, σχεδόν ένα χρόνο νωρίτερα- δεν προκάλεσαν έντονο ενδιαφέρον την εποχή εκείνη» . Η έννοια του Εθνικού Μετώπου, ως Απελευθερωτικού, για πρώτη φορά παρουσιάζεται στο Π.Α.Μ. του Αγίου Σύλλα Ηρακλείου. Γιατί, πράγματι, στο γαλλικό Εθνικό Μέτωπο, πάλι κατά τον Γ. Μαργαρίτη, «απουσίαζε η αναφορά σε απελευθέρωση και οποιαδήποτε νύξη ότι τα μάχιμα αυτά τμήματα φιλοδοξούσαν να διαδραματίσουν ρόλο λαϊκού στρατού που θα άνοιγε το δρόμο για πολιτικές, κοινωνικές, πολλαπλών επιπέδων απελευθερώσεις».
Την πρωτοπορία αυτή της Αντίστασης της Κρήτης επιβεβαιώνουν, γενικώς, οι τελευταίες μελέτες του Προκόπη Παπαστρατή καθώς και ο Μανώλης Γλέζος.
Το γεγονός της ίδρυσης του Π.Α.Μ., της Ενιαίας Αντίστασης στην Κρήτη, αμέσως μετά την κατάληψη του Ηρακλείου (30 Μαΐου) και τις πρώτες ημέρες του Ιουνίου (πριν από τις 10 Ιουνίου), το βεβαιώνουν και οι Κρητικοί κομμουνιστές:
Η αντιστασιακή οργάνωση των κομμουνιστών των Ανωγείων γράφει για τους εξορίστους της Φολεγάνδρου «που πολέμησαν στην περιοχή του Ηρακλείου», οι οποίοι αμέσως μετά αποφάσισαν «να οργανώσουν το κίνημα αντίστασης εναντίον των Γερμανών. Στην οργάνωσή τους έδωσαν το όνομα Παγκρήτιο Αντιστασιακό Μέτωπο». Οι περισσότεροι το μνημονεύουν ως Παγκρήτιο Απελευθερωτικό Μέτωπο (Π.Α.Μ.), όπως ο Βιανίτης Δημ. Μ. Αγγελάκης, ενώ ο Χανιώτης Ευθύμιος Μαριακάκης ως «Πατριωτικό Μέτωπο Κρήτης» (Ελευθεροτυπία 3-2-85).
Το ίδιο γεγονός αναφέρεται και από τον αριστερό Γιώργο Δ. Χρηστάκη: «Όταν τα αγγλικά στρατεύματα υποχώρησαν και το 43ο Σύνταγμα αποφάσισε να συνθηκολογήσει, ο Μανουσάκης με την ομάδα του πήγε στις Αρχάνες, στο όρος Γιουχτάκι… Εκεί πήραν την απόφαση να προχωρήσουν … στην οργάνωση πολύμορφης πάλης του Κρητικού λαού ενάντια στον ξένο κατακτητή».
Σαφώς, ο Χρηστάκης τοποθετεί το γεγονός μετά τις 28 Μαΐου 1941 που υποχωρούν και φεύγουν οι Άγγλοι από το Ηράκλειο και μετά τις 30 Μαΐου που συνθηκολογεί με τους Γερμανούς το 43ο ελληνικό Σύνταγμα, δηλαδή αρχές του Ιουνίου και μάλιστα προ της 10ης Ιουνίου, που έρχονται οι δραπέτες της Γαύδου και συναντούν τους συντρόφους της Φολεγάνδρου που είχαν ήδη προχωρήσει στην «οργάνωση πολύμορφης πάλης», κατά τον Χρηστάκη. Ο κομμουνιστής Μιχ. Κοκολάκης, στηριζόμενος στον Ευθ. Μαριακάκη, προσδιορίζει την παραπάνω οργάνωση στις 31.5.1941, πολύ κοντά δηλαδή στις 2 Ιουνίου 1941 και πριν από την 10η Ιουνίου που έρχονται οι εξόριστοι της Γαύδου. Το ίδιο επιβεβαιώνει ο επίσης κομμουνιστής Γιάννης Χρονάκης, υπεύθυνος των Δημοσίων σχέσεων του Ε.Α.Μ. όλης της Ελλάδος, στην εφ. ΤΑ ΝΕΑ, τοποθετώντας το γεγονός αμέσως μετά την Μάχη της Κρήτης: «Μετά την παράδοση του Ηρακλείου στους Γερμανούς, στο χωριό Άγιος Σύλλας, λίγα χιλιόμετρα έξω από το Ηράκλειο, υπογράφτηκε μια συμφωνία από τον Μανόλη Μπαντουβά και αντιπροσώπους των κομμουνιστών (οι πιο πολλοί απ’ αυτούς ήταν εξόριστοι, δραπέτευσαν, ήλθαν, πολέμησαν γενναία στη Μάχη της Κρήτης) για την ίδρυση της Ενωμένης Αντίστασης. Η ενότητα αυτή κράτησε ως τον τελευταίο χρόνο της Κατοχής».
Το γεγονός της ίδρυσης του ΠΑΜ, στις 2 Ιουνίου 1941 στον Άγιο Σύλλα Ηρακλείου επιβεβαιώνουν εσχάτως και οι Χανιώτες αγωνιστές Νίκος και Αργυρώ Κοκοβλή, καθώς και με νεώτερο δημοσίευμα στην εφ. «Ελευθεροτυπία» ο, επίσης, Χανιώτης Ευθύμης Μαριακάκης που ήταν παρών στην ίδρυση του Π.Α.Μ., στις 2 Ιουνίου 1941.
Σύμφωνα πάλι με τον αριστερό Γιώργο Δ. Χρηστάκη, στη συνέχεια, «γύρω στις 10 Ιουνίου… πραγματοποιείται συνάντηση με άλλους πολιτικούς εξορίστους που είχαν δραπετεύσει από τη Γαύδο, τους Λεωνίδα Στρίγγο, Μήτσο Βλαντά, Μιχάλη Κλεάνη-Λαθουρά ή Αλέκο, Γιώργο Κοντοκώτσο, Αντώνη Δουραχάλη, Μάρκο Βαφειάδη και Πολύδωρο Δανιηλίδη». Όλοι τώρα από κοινού, της Κιμώλου, Φολεγάνδρου και Γαύδου, αποφασίζουν «να οργανώσουν το Παγκρήτιο Αντιστασιακό Μέτωπο (Π.Α.Μ.), με στόχο να αγκαλιάσει η αντιστασιακή αυτή οργάνωση όλους τους Κρήτες, ανεξαρτήτως πολιτικών πεποιθήσεων».
Να οργανώσουν παγκρήτια το προ της 10ης Ιουνίου ιδρυθέν κίνημα «πολύμορφης πάλης» της ομάδος Κιμώλου και Φολεγάνδρου, που του είχαν δώσει το όνομα Π.Α.Μ.
Μια οργάνωση, πλέον, που εκτός από τους Κρητικούς περιελάμβανε και πρώτης γραμμής πρόσωπα του Κ.Κ.Ε., όπως τον Μάρκο Βαφειάδη, τον Μιλτιάδη Πορφυρογένη, τον Στέργιο Αναστασιάδη, τον Δημ. Βλαντά, πρόσωπα της Κ.Ε. του Κ.Κ.Ε., τον Λεωνίδα Στρίγγο, μέλος του Πολιτικού Γραφείου του Κ.Κ.Ε., ηγετικά πρόσωπα αργότερα του Ε.Α.Μ.-ΕΛΑΣ στην κυρίως Ελλάδα και στον Εμφύλιο, στον Δημοκρατικό Στρατό.
Όπως έχουμε αναφέρει, στηριζόμενοι σε γραπτές πηγές, σε ανακοίνωση στο Θ΄ Διεθνές Κρητολογικό Συνέδριο, «την οργάνωση των αστικών και λαϊκών στρωμάτων των πόλεων ανέλαβαν οι κομμουνιστές, ενώ το αντάρτικο στηρίχθηκε στις πατριαρχικές οικογένειες των αγροτοκτηνοτρόφων» βενιζελικών.
Οι κομμουνιστές, έχοντας γνώση και πείρα της συνωμοτικής και οργανωτικής μεθόδου, στη νέα συνάντηση της 10ης Ιουνίου στον Μάραθο Ηρακλείου, οργανώνουν το Π.Α.Μ. ως εξής:
«Τα αστικο-λαϊκά στρώματα στα Χανιά ανέλαβαν ο Ευθ. Μαριακάκης, με το ψευδώνυμο Στέλιος Παλιατζής, και ο Πισσαδάκης˙ το Ηράκλειο ανέλαβαν ο Μιχ. Βιτσαξάκης ή Μιχαλακογιώργης, ο Νικ. Μανουσάκης, Ιωάνν. Τριανταφύλλου, Γεώργ. Κοντοκώτσος και Ιωάνν. Λαθουράς ή «Αλέκος»˙ το Ρέθυμνο ο Γιάννης Μαθιουδάκης, ο Σωκράτ. Καλλέργης, ο Σιμιτζής και ο Σλαβομακεδόνας Κλιάνης˙ το Λασίθι ο Ελευθ. Δουραχάλης και ο Μιλτ. Πορφυρογένης ή «Κομνηνός»˙ τη Μεσαρά ο Ιωάνν. Τριανταφύλλου και ο Ν. Παπαδάκης˙ το Μαλεβίζι οι Νίκ. Καφατζής και Ιωάνν. Δακανάλης και τέλος το Σέλινο ο Ευάγγ. Γεωργακάκης και ο Ευτύχιος Λιτσαρδάκης».
Κατά τον Βλαντά η νέα συνάντηση που έγινε στις 20 του Ιουλίου είναι διαφορετική της προηγούμενης, για την ανασυγκρότηση του Κ.Κ.Ε., με επιστροφή και στελεχών από Χανιά (Μ. Βαφειάδης) και Ρέθυμνο στο Ηράκλειο.
Η οργάνωση του Π.Α.Μ. από ορισμένους ιστορικούς έχει χαρακτηρισθεί ως η πρώτη ενιαία ένοπλη αντίσταση στην Ελλάδα και την Ευρώπη:
Ο Γεώργιος Χαροκόπος αναφέρει, έστω και μόνο τους βενιζελικούς, ως πρωτοπόρους στην Ευρώπη: «Ενώ ο Χίτλερ είχε κυριεύσει όλη την Ευρώπη και εφαίνετο την εποχή εκείνη (που μόνον η Αγγλία πολεμούσε εναντίον του, αλλά δεν είχε κερδίσει καμιά νίκη) ότι θα κέρδιζε τελικά τον πόλεμο, μια ομάδα Κρητών ανταρτών υπό τον καπετάν Μανώλη Μπαντουβά που είχε λαμπρή δράση κατά τη Μάχη της Κρήτης, ωρκίζετο στις 2 Ιουνίου 1941 να συνεχίσει τον αγώνα μέχρις εσχάτων». Ο Γιώργος Ν. Καραγιάννης αναφέρεται «περί της πρώτης αντιστασιακής οργανώσεως».
Ο ιστορικός, επίσης, Γεώργιος Κάββος, που έζησε και τα γεγονότα της Κατοχής, ισχυρίζεται, αναφερόμενος στον καπετάν Μπαντουβά και το Π.Α.Μ., ότι «έτσι δημιουργήθηκε η πρώτη ένοπλη αντάρτικη ομάδα στην Κρήτη και σε ολόκληρη την Ελλάδα, πιθανώς και στα Βαλκάνια». Το ίδιο ισχυρίζεται και ο πρώην Δήμαρχος Ηρακλείου και ευρωβουλευτής Μανόλης Καρέλλης, στον επικήδειο λόγο του στον καπετάν Μπαντουβά. Το πρώτο βιβλίο που αναφέρεται στο γεγονός του Αγίου Σύλλα, μαζί με εκείνο του Μουρέλλου, «Η Μάχη της Κρήτης» (1950), είναι το βιβλίο του Γιάννη Στρατηγάκη «Σελίδες Κρητικής Δόξης», στο οποίο μνημονεύεται το βράδυ της 2 προς 3 Ιουνίου 1941 και χαρακτηρίζει το γεγονός «ως η πρώτη εθνική αντίσταση ευρωπαϊκού λαού…» Ήδη από το ξεκίνημά της η ίδρυση του Π.Α.Μ. άρχισε να περνά τα όρια της Κρήτης και να απλώνεται στην κυρίως Ελλάδα.
Αφορμή στάθηκαν ειδικότερα τα μέλη της Κεντρικής Επιτροπής του Κ.Κ.Ε. που είχαν οργανωθεί στο Π.Α.Μ., ο Λεωνίδας Στρίγγος, μέλος του Πολιτικού Γραφείου του Κ.Κ.Ε., ο Μιλτ. Πορφυρογένης, ο Στέργιος Αναστασιάδης, ο Μάρκος Βαφειάδης και ο Δημ. Βλαντάς, αλλά και άλλοι εξόριστοι από την κυρίως Ελλάδα, που επέστρεψαν στους τόπους καταγωγής τους και την Αθήνα.
Το κυριότερο, μάλιστα, για τα ελληνικά δεδομένα είναι ότι η ενωτική, πολιτικά, μορφή και η εθνική λαϊκή ενότητα στη βάση και το αντάρτικο στην Κρήτη, εξαιτίας του Π.Α.Μ., θα κρατήσει ως το τέλος του 1943, παρά τη διάσπαση που επεδίωξαν οι Άγγλοι, γιατί ήταν η μόνη οργάνωση που ιδρύθηκε και δεν ελεγχόταν απ’ αυτούς. Λόγω δε και του Π.Α.Μ., θα αποφευχθεί η γενίκευση του Εμφυλίου στην Κρήτη το 1947.
Αυτή την ενότητα θα μεταφέρουν στελέχη του Π.Α.Μ. στην Αθήνα ώστε να συμβάλουν, με τη συμμετοχή τους, στην ίδρυση του Ε.Α.Μ. και να έχει την ενότητα των πολιτικών και λαϊκών δυνάμεων.
Συγκεκριμένα, όπως ιστορείται από Ανωγειανούς κομμουνιστές του Ε.Α.Μ.-ΕΛΑΣ, μετά την ίδρυση του Π.Α.Μ. «ο Μιλτιάδης Πορφυρογένης έμεινε λίγο στο Μεραμπέλο και στη συνέχεια πήγε στην Αθήνα για να εκπροσωπήσει το Κ.Κ.Ε. στη σύσκεψη των αριστερών και άλλων κομμάτων που ίδρυσαν το Ε.Α.Μ. στις 27 Σεπτεμβρίου 1941».
Ο ίδιος ο καπετάν Μπαντουβάς επεδίωξε επαφή, μετά την ίδρυση του Π.Α.Μ., με παράγοντες της κυρίως Ελλάδος, για την ίδρυση του αντάρτικου στην κυρίως Ελλάδα. Απέστειλε, λοιπόν, τον Δημ. Βλαντά στην Αθήνα γι’ αυτό το λόγο. Συγκεκριμένα, αναφέρει: «απεφάσισα ετότες να έλθω σε επαφή με τη Στερεά Ελλάδα (σ.σ. κυρίως Ελλάδα), με το γέρο Σοφούλη, με το Ντεντιδάκη το (μ)Παύλο και με το στρατηγό Βεντήρη. Έστειλα το (γ)κουμμουνιστή Βλαντά, τον εφοδίασα με ολίγα χρήματα, τρόφιμα, εύρηκα το Χριστόφορο Μπαντουβάκη, ο οποίος είχενε καΐκια κι ήκανε τη διαδρομή Ηράκλειο-Αθήνα, εσυννονοηθήκαμε, επερίλαβε το Βλαντά και επήγε στην Αθήνα κρατώντας γράμματα εδικά μου και τους συνιστούσα ότι έπρεπε να κάμομε αντάρτικο στη Στερεά Ελλάδα όπου ήταν και φαρδειά ξηρά και να συνδεθούμε με το(ν) Τίτο. Ο Βλαντάς επήγε, εχτέλεσε τη διαταγή, έδωσε τα γράμματα, αλλά ουδείς εκινήθη. Ετότε εκινήθηκαν οι κουμμουνιστές και έβγαλαν προκηρύξεις στην Αθήνα, τις έριξαν σε όλα τα προάστεια και εντός της Αθήνας και λένε «μιμηθείτε το Μπαντουβά, ανεβείτε στα βουνά». Αυτή η προκήρυξη βρίσκεται σε πολλών τα χέργια σήμερο. Αφού δεν εδέχθησαν, εύρηκαν το Σβώλο και εξεκίνησαν οι αριστεροί και δημιούργησαν οργάνωση με την ονομασία Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο». Ο Δημ. Βλαντάς επιβεβαιώνει το ταξίδι του στην Αθήνα για να συναντήσει την Κ.Ε. του Κ.Κ.Ε., συγχέει όμως τον μήνα της αναχώρησής του. Άλλοτε γράφει μέσα στον Σεπτέμβρη 1941, το ορθότερον, και άλλοτε 10 Οκτώβρη του ίδιου έτους.
Τον επόμενο χρόνο, στις 17 Μαρτίου 1942, από το Ε.Α.Μ. της Αθήνας, λέει ο Μπαντουβάς, «εστείλανε τον Βλαντά να με πείσει να πάω στη Στερεά Ελλάδα. Δεν εδέχτηκα και υπέδειξα να πάρουνε το Μάντακα. Εδέχτηκα όμως να δώσομε κι εμείς την ονομασία Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο. Υπογράψαμε το αρχικό πρωτόκολλο εις τον Άγιο Σύλλα εις του Χαμαμουτζή το σπήλιο».
Ισχυρές όμως είναι και οι απόψεις πανεπιστημιακών και άλλων ιστορικών που επιβεβαιώνουν τη σχέση της Αντίστασης της Κρήτης, δηλαδή των κομμουνιστών εξορίστων του ΠΑΜ από τα νησιά Κίμωλο, Φολέγανδρο και Γαύδο και τη συμβολή τους στην ίδρυση του ΠΑΜ.
Ο Προκόπης Παπαστρατής παρουσιάζει το θέμα των εξορίστων, γενικά: «Το Κ.Κ.Ε. που είχε αποδιοργανωθεί και περιέλθει σε σύγχυση από τη δικτατορία του Μεταξά, αναδιοργανώνει δραστήρια τον παράνομο μηχανισμό του στη διάρκεια του καλοκαιριού 1941 με βάση τα στελέχη του που κατάφεραν να δραπετεύσουν από τις εξορίες και τις φυλακές. Τονίζει όμως τη συμμετοχή και άλλων κοινωνικών και πολιτικών στοιχείων, πλην του Κ.Κ.Ε., όπως συνέβηκε και με τους βενιζελικούς του καπετάν Μπαντουβά στο Π.Α.Μ.: «Η γένεση όμως του αντιστασιακού κινήματος οφείλεται στην κινητοποίηση ατόμων και ομάδων που δραστηριοποιήθηκαν αυθόρμητα για να πληρώσουν το κενό εξουσίας που δημιουργήθηκε από την κατάρρευση του καθεστώτος Μεταξά», διευκρινίζει ο Προκόπης Παπαστρατής.
Ο Γιώργος Καραγιάννης, αναφερόμενος στο ρόλο των εξορίστων κομμουνιστών της Κιμώλου και Φολεγάνδρου, που είχαν καταφύγει στην Κρήτη, είναι πιο συγκεκριμένος: «Οι προσπάθειες των κομμουνιστών στράφηκαν από την πρώτη στιγμή στην κατεύθυνση συγκρότησης ενός πλατιού πανελλαδικού απελευθερωτικού μετώπου. Μ’ αυτή τη θέση κινήθηκαν οι δραπέτες κομμουνιστές από τα νησιά της Κιμώλου, της Φολεγάνδρου και των άλλων νησιών» , μ’ άλλα λόγια και οι εξόριστοι της Γαύδου. Συμπληρώνει, μάλιστα, ότι «έτσι κινήθηκε και η πρώτη άτυπη επιτροπή που συγκρότησαν ο Παντελής Σίμος Καραγκίτσης, αναπληρωματικό μέλος της Κεντρικής Επιτροπής του Κ.Κ.Ε. και οι Λευτέρης Αποστόλου και Αρ. Μπούρας. Η επιτροπή αυτή λίγο μετά τέθηκε στη διάθεση της «Νέας Κεντρικής Επιτροπής», που συγκροτήθηκε από όσα εκλεγμένα (προδικτατορικά) μέλη της Κ.Ε. του Κ.Κ.Ε. διέφυγαν από τα νησιά της εξορίας και ανασυγκρότησαν το κόμμα». Ανάμεσά τους σαφώς ήταν και τα προδικτατορικά μέλη της Κ.Ε. του Κ.Κ.Ε. Μιλτ. Πορφυρογένης και Στέργιος Αναστασιάδης, πιθανόν όμως να έλαβαν μέρος ο Δημήτρης Βλαντάς, ο Μάρκος Βαφειάδης αλλά και ο Λεωνίδας Στρίγγος, μέλος του Πολιτικού Γραφείου του Κ.Κ.Ε., που μετέφεραν την εμπειρία του Παγκρήτιου Απελευθερωτικού Μετώπου στην Αθήνα.
Η άποψη, επίσης, του Μπαντουβά που πρότεινε να συμμετάσχουν στην Αντίσταση και οι Φιλελεύθεροι της Αθήνας, σε μια παρόμοια, ευρύτερη, όμως, Ενωμένη Αντίσταση, των οποίων η στάση αποδείχθηκε αρνητική, επιβεβαιώνεται και από τον Γιώργο Καραγιάννη: «Οι φιλελεύθεροι όλων των αποχρώσεων είναι επίσης αρνητικοί διότι θεωρούν πρόωρη ή παράλογη κάθε σκέψη για οργανωμένη αντίσταση» .
Πιο συγκεκριμένα, ο Σταύρος Κανελλόπουλος, από τους φιλελεύθερους που αποσπάσθηκαν και ίδρυσαν την Ένωση Λαϊκής Δημοκρατίας (Ε.Λ.Δ.), διαβεβαιώνει το 1979, δυο χρόνια μετά την αφήγηση Μπαντουβά, ότι μαζί με άλλους «αγωνισθήκαμε να πείσουμε τον Σοφούλη πως είχε χρέος το ιστορικό Κόμμα και αυτός προσωπικά να πάρει την πρωτοβουλία για ένα καινούργιο ’21. Δεν μας άκουσε. Δεν άκουσε τη φωνή της Ιστορίας. Μας έλεγε πως “η πολύχρονη πολιτική του πείρα τον είχε πείσει πως τέτοια κινήματα είναι καταδικασμένα σε αποτυχία”. Μας σύσταινε “να κάνουμε υπομονή, να κάτσουμε φρόνιμα, να περιμένουμε».
Πράγματι, όπως γνωστοποιεί ο Μπαντουβάς, η πρωτοβουλία περιέρχεται πλέον στους κομμουνιστές, οι οποίοι, όμως, κατά τον Γιώργο Καραγιάννη, «επιμένουν στην ίδρυση ενός καθαρά πατριωτικού κινήματος, το οποίο θα έχει ως μοναδικό κριτήριο το αντιστασιακό πνεύμα και συνεπώς θα ήταν ανοικτό ‘‘και στους τίμιους βασιλόφρονες.’’ Αυτή η άποψη του Κ.Κ.Ε. επιβάλλεται τελικώς και στους αστούς» , δηλαδή στους σοσιαλιστές, αλλά και στο Αγροτικό Κόμμα.
Έτσι, σύμφωνα με τις περισσότερες ιστορικές μελέτες, το ιδρυτικό κείμενο του Ε.Α.Μ. υπεγράφη στις 27 Σεπτεμβρίου 1941 από τους Λευτέρη Αποστόλου, ως εκπρόσωπο του Κ.Κ.Ε., τον Χρήστο Χωμενίδη εκ μέρους του Σοσιαλιστικού Κόμματος Ελλάδος, τον Ηλία Τσιριμώκο, από την Ένωση της Λαϊκής Δημοκρατίας (Ε.Λ.Δ.) και τον Απόστολο Βογιατζή, από το Αγροτικό Κόμμα Ελλάδας. Αν, τώρα, την πρόταση στην ιδρυτική σύσκεψη για την ονομασία Ε.Α.Μ. την έκανε ο Χρήστος Χωμενίδης, κατά τον Σόλωνα Ν. Γρηγοριάδη ή κάποιος άλλος, δεν έχει σημασία, ούτε διαφοροποιεί την ενεργή συμμετοχή του Π.Α.Μ. στην ίδρυση του Ε.Α.Μ.
Από τα παραπάνω ιστορικά στοιχεία συμπεραίνεται ότι μεταξύ του Π.Α.Μ. και του Ε.Α.Μ. υπάρχει εκλεκτική συγγένεια, κατ’ αρχήν ως προς την ονομασία «Απελευθερωτικό Μέτωπο», ανεξαρτήτως του ότι το ένα λέγεται Παγκρήτιο, που προηγείται (2 Ιουνίου), και το άλλο Εθνικό Μέτωπο (27 Σεπτεμβρίου), που έπεται.
Στην ίδρυση, επίσης, του Ε.Α.Μ. συμμετέχουν πρώην μέλη του Π.Α.Μ. που μεταφέρουν τις έννοιες του «Απελευθερωτικού» και «Μετώπου», με την πλατιά έννοια που δίδεται στο Ε.Α.Μ., του «Εθνικού» πλέον.
Ακόμα, που είναι και το σπουδαιότερο, μεταφέρεται στο Ε.Α.Μ. η πετυχημένη του Π.Α.Μ. ενότητα των λαϊκών και πολιτικών δυνάμεων, που το συγκροτούν. Έτσι, εξυπακούεται και το γιατί με ευκολία το Π.Α.Μ. θα μετονομασθεί και αυτό σε Ε.Α.Μ. Κρήτης, τον Μάρτιο του 1942, με Αρχηγό πάλι τον καπετάν Μπαντουβά, τον περιβόητο «Pantuwa» για τους Γερμανούς, και υπασπιστή του, από τον Νοέμβριο του 1941, τον κομμουνιστή καπετάν Γιάννη Ποδιά. Μια, επίσης, θρυλική μορφή του Π.Α.Μ. και του Ε.Α.Μ., που από το τέλος του 1943, μετά τη διάσπαση από τους Άγγλους του Ε.Α.Μ. Κρήτης, θα ιδρύσει τον ΕΛΑΣ Κρήτης και το 1947 τον Δημοκρατικό Στρατό του νησιού κατά τον εμφύλιο.
Δεν είναι, ίσως, υπερβολή η διαπίστωση, διαχρονικά, αλλά και τελευταία η εκτίμηση ότι ο καπετάν Μπαντουβάς, Αρχηγός του Π.Α.Μ. και του Ε.Α.Μ. Κρήτης «επάξια μπορεί να σταθεί όχι μόνο δίπλα στον Άρη Βελουχιώτη αλλά και στον Γεώργιο Καραϊσκάκη».
Προς επίρρωση των παραπάνω είναι το γεγονός ότι στο Πολεμικό Μουσείο της Αθήνας, τα ενθυμήματα του καπετάν Μπαντουβά, δηλαδή η κρητική φορεσιά του (στιβάνια, γκιλότα, μαύρο πουκάμισο, σαρίκι κ.ά.), καθώς και το πιστόλι του, το όπλο που κρατούσε στο βουνό, έχουν τοποθετηθεί, τιμητικά, σε ειδική προθήκη, ανάμεσα στα αντίστοιχα ενθυμήματα του στρατηγού του ΕΛΑΣ Στέφ. Σαράφη και του Ναπολέοντα Ζέρβα του ΕΔΕΣ.
* Ο Αντώνης Σανουδάκης-Σανούδος είναι Επίκουρος καθηγητής της ΑΕΑΚ, συγγραφέας
