Του Δημήτρη Χ. Σάββα

Τον θυμάμαι πολύ έντονα! Περνούσε σχεδόν καθημερινά από το φαρμακείο του σεβαστού μου φίλου, του αγαπητού Γιάννη Χλουβεράκη που ‘χαν κάνει φιλολογικό στέκι και μιλούσαν ατελείωτες ώρες. Πολύ συχνά ανέβαινε στον δεύτερο όροφο της Βικελαίας Βιβλιοθήκης...

Στο μέγαρο “Αχτάρικα” όπως το ξέρανε πολλοί Καστρινοί. Εκεί με τους αλησμόνητους τώρα πια, Νίκο Γιανναδάκη και Μενέλαο Παρλαμά, και τι δεν έλεγαν... στο γραφείο του Νίκου, βγαίνοντας από το ασανσέρ, αριστερά, όπως θα θυμούνται οι περισσότεροι. Ο λόγος για τον μεγάλο δάσκαλο και δημιουργό Κωστή Φραγκούλη. Δεν ήταν πολύς ο χρόνος που εργαζόμουνα στη βιβλιοθήκη και τον παρακολουθούσα από πολύ κοντά στα γραφόμενά του.

Εχουν περάσει από τότε 25 χρόνια. Ο αείμνηστος λαογράφος και λογοτέχνης Κωστής Φραγκούλης καθημερινά είχε τη δική του στήλη στην εφημερίδα “ΔΗΜΟΚΡΑΤΗΣ”. Διά χειρός Κωστή Φραγκούλη. Ο τίτλος: “Οχτωβριανά και η ημερομηνία 2 Οκτωβρίου 1986. Σας παρουσιάζω το κείμενο αυτό του Κωστή Φραγκούλη.

“Οκτώβρης σήμερα. Πρωτομηνιά του δεύτερου μήνα του φθινοπώρου, που στον ωραίο τον ευλογημένο τόπο μας είναι καλοκαίρι ακόμη. Γιατί εδώ σμίγουν η Ανατολή με τη Δύση, ο Βορράς με το Νότο σα να δίνουν ερωτικό ραντεβού. Και δεν φιλιούνται μόνο, δεν λένε γλυκά ερωτόλογα όπως οι ερωτευμένοι, αλλά και μαλώνουνε καμιά φορά κι έρχονται στα χέρια και φτάνουνε μέχρι διαζύγιο.

Πράγμα που συμβαίνει συχνά και ιδίως στα νεαρά ζευγάρια της εποχής μας, που το πρωί γνωρίζονται, το μεσημέρι παντρεύονται και το βράδυ χωρίζουνε.

Είναι όπως λέμε για τα τζάμια: “Ψεκάστε, σκουπίστε, τελειώσατε”. Και τα κάνει... αόρατα!

ΟΧΤΩΒΡΗΣ λοιπόν που τον περιμένουνε με ανυπομονησία βοσκοί και ζευγάδες να τους φέρει τα πρωτοβρόχια για να φυτρώσει χορτάρι για τα κοπάδια και να βραχεί το στεγνό χώμα, να μαλακώσει για ν’ αρχίσουνε να σπέρνουνε από νωρίς οι δεύτεροι ώστε να έχουνε καλή σοδειά.

Γιατί;

Οχτώβρης και δεν ήσπειρες

οχτώ σωρούς δεν ήκαμες...

όπως λέει μια παλιά γεωργική παροιμία.

Καμιά φορά όμως τα πρωτοβρόχια τα περιμένουμε τον Οκτώβρη κι έρχονται νωρίτερα, τον Σεπτέμβριο, κάποτε και τον Αύγουστο. Και τότε κάνουνε μεγάλη ζημιά στη σταφίδα κυρίως. Και όταν είναι ορμητικά σαρώνει τα πάντα, όπως έκαμε προ ημερών στην Ιεράπετρα και τη Σητεία, που δεν άφησε τίποτε όρθιο...

Σε μια τέτοια δεινή περίσταση βρέθηκε κάποτε μια γυναίκα που είχε βγει στην εξοχή με τον άντρα της και τα ζωντανά τους και τους έπιασαν ξαφνικά τα πρωτοβρόχια. Τόσο δυνατά κι επίμονα που πλημμυρίσανε τα πάντα... Περνώντας όμως ένα ποτάμι για να γυρίσουνε στο χωριό τους γιατί νύχτωνε, πνίγηκε ο άντρας της, ο χοίρος και ο γάιδαρος. Αρχισε τότε μόλις γλίτωσε με τα υπόλοιπα ζώα την αγελάδα, την κατσίκα και το πρόβατο να μοιρολογάται για τη συμφορά της και να λέει:

“Αντρα μου, χοίρε, γάιδαρε

και ποιό να πρωτοκλάψω!

Ας κλάψω σκιας το γάιδαρο

που μου φερνε τα ξύλα”.

Ητανε αξιολύπητη πραγματικά με τη συμφορά που τη βρήκε, το μοιρολόι της όμως για το γάιδαρο περισσότερο παρά για τον άντρα της με τη δικαιολογία πως της έφερνε τα ξύλα γέννησε απορίες κι ερωτηματικά. Μια εξήγηση είναι πως ήτανε τεμπέλης και ιδιότροπος ο μακαρίτης. Αλλη πως ήτανε θερμή εκείνη και γεροντομπασμένος αυτός και δεν τη ψυχαγωγούσε άλλη έστρεφε ψυχρός κι αδιάφορος στο άλλο πλευρό και την άφηνε να στριφογυρίζει και να δέρνεται σαν ψάρι στο δίχτυ νηστική και ανέραστη...

Και μια τρίτη: Οτι στο χωριό της, οι γάιδαροι αξίζανε περισσότερο ίσως από τους άντρες κι ευκολώτερα θα μπορούσε να βρει ένα δεύτερο να βάλει στη θέση τού μακαρίτη. Και μάλιστα χωρίς τα ελαττώματα τού πρώτου. Γιατί βέβαια, κοινό μυστικό είναι ότι όσες και όσοι ξαναπαντρεύονται για διάφορους λόγους προσπαθούνε οι νέοι να κάμουνε καλύτερο γάμο από τον πρώτο και οι σύζυγοι να μην έχουνε τα ελαττώματα που είχανε οι προηγούμενοι, ώστε να μην την ξαναπάθουνε, οπότε η έσχατη πλάνη θα είναι χείρων της πρώτης.

Αν τα καταφέρνουνε ή όχι, αυτός είναι αποκλειστικά δικός τους λογαριασμός...

Αλλά και δεν πολυσκοτίζονται αν αποτύχουν γιατί έχουν δικαίωμα να δοκιμάσουνε τρεις φορές επισήμως και όσες βαστά η ψυχούλα τους και τα κότσια τους ανεπισήμως, εφαρμόζοντας την παροιμία “όσο αλλάξει κανείς τα ρούχα του, πάει καλύτερα”.

Γι’ αυτό κι αλλάζουν συζύγους όπως τα πουκάμισα ή τα εσώρουχά τους (όσες τα φοράνε κι αυτά). Και κάθε τόσο μοιράζουνε προσκλήσεις και κουφέτα.

Ετσι το σκωπτικό απόφθεγμα “πάρε τον στο γάμο σου να σου πει και του χρόνου” δεν σοκάρει καθόλου στην εποχή μας. Γιατί, πολλοί γάμοι διαλύονται προτού κλείσει ο χρόνος! Και “φτου κι από ξαρχής”...

“Ω καιροί, ω ήθη”!...

Με αυτό τον τρόπο ίσως τον πιο μοναδικό, ο αείμνηστος Κωστής Φραγκούλης περνάει τα μηνύματά του και περιγράφει με απόλυτο τρόπο την κατάσταση. Ισως αυτή η σκωπτική περιγραφή αποδίδει κατά τον καλύτερο τρόπο τα τρέχοντα και συμβαίνοντα. Θέλω όμως να σταθώ στο μήνα Οκτώβρη. Στην εποχή μας είναι ένας ήπιος μήνας, λόγω των καιρικών συνθηκών. Παλαιότερα τα πράγματα ήταν διαφορετικά. Μήνας των νερών, των κοπαδιών αλλά και του ανταμώματος της οικογένειας. Πράγματι, οι βοσκοί αυτό το μήνα άφηναν τα βουνά και κατέβαιναν με τα κοπάδια τους στα χειμαδιά. Φυσικά το ανοιξιάτικο ανέβασμα ήταν πιο εύκολο απ’ ότι το αγωνιώδες και επίπονο κατέβασμα του Οκτώβρη.

Μικρές οι μέρες, άστατος ο καιρός και οι καιρικές συνθήκες αρκετά αντίξοες, με τα ζώα να εγκυμονούν και να δυσκολεύονται. Ενας βοσκός θυμάται:

“Δεν κοιμηθήκαμε το βράδυ. Εξενυχτήσαμε εκεί, μέσα - όξω, τηράγοντας. Τα πρόβατα τα ‘χαμ’ ο ένας εκεί, ο άλλος εκεί. Το πρωί εντέλει ξημέρωσε. Χιόνι, χιόνι, χιόνι!... Χιόνι που ‘ριχνε και ψιχάλα, και σε βάρηγε και σε πέρναγε στην άλλη μεριά! Τα πρόβατα είχανε κάμει ένα χορό μές στο χιόνι, δεν είχανε πού να τρυπώσουνε, αλλά ερχόσαντε τροΰρω και ήτανε σαν όργωμα κάτου! Τι θα κάμουμε τώρα;

- Θα ντα φύγουμε για το γκάμπο, από ‘κει, κάτου”.

Ο αποδημητισμός των Ελλήνων ιδιαίτερα για οικονομικούς και επαγγελματικούς λόγους, ένα φαινόμενο που παρουσιάζεται από την περίοδο της Τουρκοκρατίας, παίρνει έντονο χαρακτήρα στις ορεινές και άγονες περιοχές. Πολλοί άρχιζαν την αποδημία την άνοιξη, συνήθως Μάρτη μήνα και την ολοκλήρωναν αμέσως μετά το Πάσχα. Ο Οκτώβρης ήταν ο μήνας της επιστροφής στις οικογενειακές τους εστίες.

Ο δημοτικός ποιητής, για να εκφράσει τα έντονα συναισθήματά του για το μεγάλο και συχνά δραματικό για τους κατοίκους πολλών περιοχών ζήτημα της ξενιτιάς, και προκειμένου να ενσαρκώνει τις δύο φάσεις της, την αναχώρηση - αποχωρισμό και την επάνοδο -επανασύνδεση των ξενιτεμένων με τους οικείους τους, δεν αναζήτησε τους ήρωές του στη χορεία των κοινών ανθρώπων, αλλά παρουσιάζει τους δύο αγίους να εκπροσωπούν τις δύο εποχές του έτους που συνδέονται, ως αναχώρηση και ως επάνοδος, με τα ταξίδια στην “πικρή” ξενιτιά.

Οι δύο άγιοι φυσικά είναι ο Αγιος Γεώργιος και ο Αγιος Δημήτριος!

Ο Αγιος Δημήτριος υπερηφανεύεται, διότι μαζεύει τις φαμελιές, επαναφέροντας στην οικογενειακή εστία όλα τα μέλη τους. Γίνεται ο προστάτης των ξενιτεμένων, που στα τέλη Οκτωβρίου, γύρω στη γιορτή του, αρχίζουν το πολυπόθητο ταξίδι τής επιστροφής.

Οι συγγενείς των ξενιτεμένων συχνά προσεύχονται στο εικόνισμά του όσο διαρκεί η αποδημία, για να φέρει πίσω στη γιορτή του τα αγαπημένα πρόσωπα, υγιή και “καζαντισμένα”.

Να γυρίσουν πίσω δηλαδή έχοντας αποκτήσει πολλά χρήματα. Καζαντισμένους πολίτες πιστεύω ότι θα ήθελε σήμερα ο κ. Βενιζέλος για να τους βάζει φόρους συνεχώς οπότε και οι τροϊκανοί τού το επέβαλαν. Πήγε στην Αμερική και καζάντισε έλεγαν οι παλαιότεροι. Σήμερα μπορεί κάποιος να καζαντίσει με πολλούς τρόπους, έντιμους και ανέντιμους. Το σίγουρο είναι ότι οι ενασχολούμενοι με τα κοινά καζάντισαν και με το παραπάνω. Και μη μου πείτε ότι έχετε διαφορετική γνώμη γι’ αυτό. Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας ο κ. Παπούλιας το είπε διαφορετικά: “Η ενασχόληση με την πολιτική έγινε μέσο πλουτισμού”. Είχε άδικο μήπως;

Ας είναι.

Ετσι, ταξιδιώτες και ξενιτεμένοι, ιδίως όσοι είχαν επαγγέλματα που η εξάσκησή τους ήταν δύσκολη ή αδύνατη το χειμώνα, επέστρεφαν στις εστίες τους από τον Οκτώβρη - κυρίως από το σημαντικό για τον αγροτικό χώρο χρονικό όριο της γιορτής του Αγίου Δημητρίου. Τον χειμώνα θα απολάμβαναν μαζί με τις οικογένειές τους τους καρπούς των κόπων τής αποδημίας τους, συμμετέχοντας σε οικογενειακά γλέντια και κοινοτικές γιορτές.

Ο Οκτώβρης, οι συνήθειές του και ο Κωστής Φραγκούλης! Εννοιες αλληλένδετες μεταξύ τους. Εννοιες που ο αείμνηστος λαογράφος Κωστής Φραγκούλης βίωσε και μας τις παρέδωσε για να τις διαφυλάξουμε με το δικό του μοναδικό τρόπο. Ετσι όπως αυτός ήξερε....