Του Ν. Τσαγκαράκη
Ένας “υβριδικός” πίθηκος αποδεικνύεται το πιο ενδιαφέρον χολιγουντιανό θέαμα του καλοκαιριού.

Ο ΠΛΑΝΗΤΗΣ ΤΩΝ ΠΙΘΗΚΩΝ:
Η ΕΞΕΓΕΡΣΗ
RISE OF THE PLANET OF THE APES
Σκην.: Ρούπερτ Γουάιατ
Πρωτ.: Άντι Σέρκις, Τζέιμς Φράνκο, Τζον Λίθγκοου, Τομ Φέλτον, Φρέιντα Πίντο, Μπράιαν Κοξ
Ο Γουίλ είναι ένας επιστήμονας που ερευνά την ενίσχυση των εγκεφαλικών λειτουργιών, προσπαθώντας ν’ ανακαλύψει μια θεραπεία για τη νόσο Αλτσχάιμερ από την οποία πάσχει ο πατέρας του. Το αποτέλεσμα της έρευνάς του είναι να δημιουργήσει μια γενιά πιθήκων αυξημένης νοημοσύνης, που σύντομα θα θελήσουν ν’ αποκτήσουν την ελευθερία τους.
Μια δραματική περιπέτεια επιστημονικής φαντασίας όπου το μεγαλύτερο μέρος των σκηνών δράσης έρχεται στο τελευταίο μέρος του φιλμ, με κύριο θέμα τη θεϊκή εξουσία που παρέχει η επιστήμη στον άνθρωπο, και κεντρικό διακύβευμα της πλοκής τη διεκδίκηση από τους πιθήκους της ισότητάς τους με τους ανθρώπους.
Έβδομη ταινία της κινηματογραφικής σειράς που ξεκίνησε το 1968 με τον «Πλανήτη των πιθήκων» («Planet of the apes») του Φράνκλιν Τζ. Σάφερ, διασκευάζοντας το ομώνυμο βιβλίο που έγραψε ο Πιέρ Μπουλ το 1963. Το φιλμ του Σάφερ ακολούθησαν τέσσερις συνέχειες: «Επιστροφή στον πλανήτη των πιθήκων» («Beneath the planet of the apes», Τεντ Ποστ, 1970), «Απόδραση από τον πλανήτη των πιθήκων» («Escape from the planet of the apes», Ντον Τέιλορ, 1971), «Η κατάκτηση του πλανήτη των πιθήκων» («Conquest of the planet of the apes», Τζ. Λη Τόμσον, 1972) και «Μάχη στον πλανήτη των πιθήκων» («Battle for the planet of the apes», Τζ. Λη Τόμσον, 1973). Η επιτυχία των ταινιών οδήγησε επίσης σε μια τηλεοπτική σειρά και σε έκδοση ομότιτλου κόμικ. Ο «Πλανήτης των πιθήκων» («Planet of the apes») που σκηνοθέτησε ο Τιμ Μπάρτον το 2001 δεν ήταν τόσο ένα ριμέικ της πρωτότυπης ταινίας όσο μια παραλλαγή της ιστορίας του βιβλίου του Μπουλ.
Η φετινή ταινία πραγματοποιεί μια -σχεδόν- φρέσκια αρχή, αφού παραβλέπεται η πρόσφατη προσθήκη του Μπάρτον και προσφέρεται μια νέα ιστορία καταβολών (origin story) για το πώς ξεκίνησε η όλη ιστορία, κάτι που είχε επιχειρηθεί επίσης στη διάρκεια της σειράς της δεκαετίας του ’70. Εδώ όμως έχουμε μια διαφορετική εκδοχή απ’ αυτή που μας είχε δοθεί μέχρι τώρα, οπότε το φιλμ θα μπορούσε να θεωρηθεί όχι τόσο prequel όσο μια νέα επανεκκίνηση (reboot) της σειράς, ελπίζοντας δηλαδή ότι θα κάνει αυτό που δεν κατάφερε η ταινία του Μπάρτον πάρα την εισπρακτική της επιτυχία πριν από ακριβώς δέκα χρόνια. Το αμερικανικό άνοιγμα της «Εξέγερσης» με 54 εκατομμύρια δολάρια το σαββατοκύριακο που μόλις πέρασε, αποτελεί μια θετική προϋπόθεση για περισσότερες συνέχειες τα επόμενα χρόνια.
Παρά τη νέα αρχή που επιχειρεί, το φιλμ δεν ξεχνά την παράδοση που καλείται να συνεχίσει, και φροντίζει να ενσωματώσει διακριτικά και εύστοχα ατάκες από τις προηγούμενες ταινίες, την ανεστραμμένη χρήση των οποίων θα διασκεδάσουν όσοι τις θυμούνται: το “It’s a mad house! A mad house!”, το “Take your stinking paws off me, you damned dirty ape!”, αλλά και το ιστορικό “No!” που ξέρουμε από τις ταινίες του ’70 ότι αποτέλεσε την αρχή της εξέγερσης. Η άρνηση εκφέρεται με την αρμόζουσα βαρύτητα ως κομβικό σημείο στην πλοκή, αποτελώντας το πρώτο δείγμα ομιλίας του Καίσαρα- ταυτόχρονα σημάδι ανάληψης της αυτονομίας του έναντι του ανθρώπου, απόδειξη της ισότητάς του μ’ αυτόν, καθώς και επικύρωση της ηγετικής του θέσης ανάμεσα στους ομοειδείς του.
Η γοητεία του πρώτου φιλμ του Σάφερ ήταν το έξυπνο παιχνίδι με τις προσδοκίες του θεατή, οι οποίες ανατρέπονται την τελική σκηνή, όπου πραγματοποιείται μία από τις μνημειωδέστερες εκπλήξεις στην κινηματογραφική ιστορία. Ο πρωταγωνιστής Τσάρλτον Ίστον (ή Χέστον, αν τολμήσει κανείς να προφέρει ορθότερα) περνάει όλη την ταινία παραπλανημένος για το πού βρίσκεται, με την αποκάλυψη να έρχεται μόνο στα τελευταία πλάνα του φιλμ. Έτσι, η δεύτερη ταινία οδήγησε την ιστορία σ’ ένα οριστικότερο τέλος, και οι υπόλοιπες τρεις χρησίμευσαν για να ξετυλίξουν (κάπως άτεχνα και φλύαρα) το παρελθόν της ιστορίας, σχετικά με το πώς φτάσαμε ως εκεί. Παρότι τα τεχνικά μέρη του πρώτου «Πλανήτη» είναι πλέον ξεπερασμένα (παλαιωμένα εφέ, προφανές μακιγιάζ, άνευρο μοντάζ, αφελείς χορογραφίες δράσης) αυτό που το παραμένει ενδιαφέρον είναι η εσχατολογική αίσθηση που αποπνέει, μεταφέροντας το άγχος της εποχής για την πυρηνική απειλή, ειδικά μ’ αυτό το απρόσμενο κι εμβληματικό τέλος που αναδιαμορφώνει ριζικά όσα έχουν οδηγήσει σ’ αυτό.
Η ταινία του Γουάιατ χρησιμοποιεί μια αντίστοιχη σημερινή επιστημονική αγωνία, αυτή της γενετικής επιστήμης, ως εφαλτήριο για την ανανέωση του μύθου των πιθήκων που καταλαμβάνουν τη Γη. Η διαφορά είναι ότι, επειδή η αφήγηση ξεκινάει πια με ευθύγραμμη χρονολογική σειρά και όχι πρωθύστερα όπως η εκείνη στη δεκαετία του ’70, μένει να ιδωθεί ποιά κίνητρα και αιτίες θα επινοήσουν οι σεναριογράφοι των επομένων ταινιών και σε ποιά κατάληξη θα οδηγήσουν. Το ξεκίνημα πάντως είναι πολύ ελπιδοφόρο, μια και η ταινία καταφέρνει να παρουσιάσει πειστικά την αρχή της κατάληψης του πλανήτη από τα ανθρωποειδή, παρέχοντας μια αληθοφανή αιτία και βάζοντας στο κέντρο της αφήγησης έναν ‘υβριδικό’ ήρωα-ορόσημο για την κινηματογραφική τεχνολογία, μισό ανθρώπινο-μισό ψηφιακό, που αποδίδει τα διακυβεύματα της ιστορίας με πολύ λεπτές φυσιογνωμικές αποχρώσεις και σχολαστικά διαγεγραμμένη συναισθηματική πορεία.
Το περίτεχνο μακιγιάζ που χαρακτήριζε ως τώρα τη σειρά, είναι πια παρελθόν. Το θέλγητρο της ταινίας δεν είναι τόσο οι περιορισμένες πλην εντυπωσιακές σκηνές δράσης της, όσο ο εξαιρετικά παραστατικός χιμπατζής Καίσαρας, κατασκευασμένος με τη μέθοδο performance capture (‘αποτύπωση ερμηνείας’), κατά την οποία ο χαρακτήρας δε σχεδιάζεται εξ ολοκλήρου ψηφιακά, αλλά πάνω στο ερμηνευτικό ‘καλούπι’ ενός ηθοποιού, ο οποίος στη συγκεκριμένη περίπτωση είναι ο εξαιρετικός 47χρονος βρετανός Άντι Σέρκις. Ο ηθοποιός υποδύεται τον ρόλο στο πλατό αλλά με τη διαφορά ότι στο σώμα και στο πρόσωπό του υπάρχουν καλώδια συνδεδεμένα με υπολογιστές, οι οποίοι καταγράφουν τις κινήσεις και τους μορφασμούς του, τα οποία έπειτα ενσωματώνονται στον ψηφιακό σχεδιασμό του χαρακτήρα. Ο Σέρκις είναι ‘βετεράνος’ της συγκεκριμένης τεχνικής, αφού είχε υποδυθεί τον Γκόλουμ στην τριλογία του «Άρχοντα των δαχτυλιδιών» και θα επαναλάβει τον ίδιο ρόλο στο επερχόμενο διμερές «Hobbit», ενώ ‘υποδύθηκε’ επίσης τον King Kong, στο ομώνυμο ριμέικ του Πίτερ Τζάκσον.
Δεν είναι βέβαια η πρώτη φορά που ήρωες φτιαγμένοι με performance capture αναλαμβάνουν το συναισθηματικό βάρος μιας ιστορίας, περιστοιχισμένοι από (και συνεπώς συγκρινόμενοι με) αμιγώς ανθρώπινους χαρακτήρες. Το 2009 το «Avatar» του Τζέιμς Κάμερον έθεσε τον πήχη ψηλά, με εφέ που κατασκεύασε η εταιρεία Weta του Πίτερ Τζάκσον, η οποία είχε επίσης επιμεληθεί όλους τους παραπάνω τίτλους του σκηνοθέτη όπου χρησιμοποιήθηκε η performance capture. Η Weta είναι υπεύθυνη τόσο για την ‘ερμηνεία’ του Σέρκις στην «Εξέγερση» όσο και για τους υποδειγματικά ρεαλιστικούς πιθήκους που δραπετεύουν στο Σαν Φρανσίσκο, πιο ευέλικτοι κι εκφραστικοί από ποτέ. Βάζουμε τη λέξη ‘ερμηνεία’ σε εισαγωγικά, καθώς ακόμη είναι συζητήσιμη η αλληλεξάρτηση της φυσικής ερμηνείας του ηθοποιού και της ψηφιακής επικάλυψης που προστίθεται, προκειμένου να παραχθεί ο τελικός χαρακτήρας.
Ωστόσο, παρότι προκαλεί απορία η επιλογή ενός σχετικά άγνωστου σκηνοθέτη όπως ο Γουάιατ για ν’ αναλάβει μια σειρά μεγάλης σημασίας για τη Fox, τελικά δικαιώθηκε γιατί κατάφερε να της προσδώσει τη χαμένη της βαρύτητα, κάτι στο οποίο είχε αποτύχει το μεγάλο όνομα του Μπάρτον. Η συμβολή του Γουάιατ εντοπίζεται κυρίως στην απόδοση σοβαρότητας και κρισιμότητας στην ιστορία, αφετέρου και σε συνεργασία με τους σεναριογράφους, στην πολύ προσεκτικά σταδιακή μεταστροφή του Καίσαρα από χαριτωμένο χιμπατζή σε ηγέτη των επαναστατημένων πιθήκων.
Όπως πάντα, η επιστημονική καταστροφή προέρχεται από την ευγενέστερη των προθέσεων, που στη συγκεκριμένη περίπτωση είναι η απόφαση του Γουίλ να θεραπεύει το Αλτσχάιμερ. O Καίσαρας είναι αποτέλεσμα των πειραμάτων του, και η ανεπτυγμένη του νοημοσύνη θα σταθεί αιτία της επερχόμενης αλλαγής. Ο Καίσαρας έχει συνείδηση της ύπαρξής του, επικοινωνεί με τον άνθρωπο και φτάνει να κατακτήσει μέχρι και την ομιλία. Αυτό που του λείπει είναι η ελευθερία και ο σεβασμός, πράγματα τα οποία καταλαβαίνει ότι μόνο με τη βία μπορεί ν’ αποκτήσει.
Η ταινία δε βιάζεται να μεταστρέψει τον Καίσαρα για χάρη της δράσης. Σιγά αλλά σταθερά αρχίζει ν’ αλλάζει τη συμπεριφορά του ανάλογα με όσα συμβαίνουν γύρω του. Στο πρώτο μέρος της συμβίωσής του με τους ανθρώπους, παρουσιάζονται η εξυπνάδα, η δύναμη και η ενστικτώδης επιθετικότητά του, η οποία τελικά θα τον οδηγήσει στο επόμενο στάδιο που είναι ο εγκλεισμός του στο καταφύγιο πρωτευόντων θηλαστικών. Εκεί θα συμβούν δύο κρίσιμες αλλαγές: θα ενταχθεί στους ομοειδείς του και θα κυριαρχήσει ανάμεσά τους με το μυαλό του, ενώ παράλληλα θ’ αποκοπεί από την ανθρώπινη οικογένειά του, όχι από θυμό αλλά επειδή πια δε νιώθει υποτελής τους (-η στιγμή όπου ο Γουίλ έρχεται να τον πάρει σπίτι -η χειρονομία που συμβολίζει σεβασμό από τον Γουίλ στον Καίσαρα στο δάσος και υιοθετείται από τον Καίσαρα προς τους υπόλοιπους πιθήκους). Επιδεικνύοντας τη στρατηγική σκέψη του Καίσαρα, το σενάριο αξιοποιεί τις κατηγορίες πιθήκων που βρίσκονται στο καταφύγιο, και τον αφήνει να καταστρώσει ένα έξυπνο σχέδιο που του επιτρέπει να χειραγωγήσει κάθε γένος ανάλογα με τις ικανότητές του (οι μύες του τεράστιου γορίλα, η σύνεση του ουρακοτάνγκου που επίσης μπορεί να επικοινωνεί κτλ. ). Στην τελική φάση στο δάσος, ο Καίσαρας μοιάζει να διαβεβαιώνει τον Γουίλ ότι δεν προσπαθεί να εκδικηθεί αλλά να σταθεί ισάξιος στον πλανήτη, απαιτώντας σεβασμό για τη δύναμη που εξάλλου ο ίδιος ο άνθρωπος του έδωσε. Το φιλμ τελειώνει υποσχόμενο μια συνέχεια (-ες;) αφού οι πίθηκοι έχουν κατακτήσει τον πρώτο τους στόχο για προσωρινή ελευθερία, αλλά η μοίρα τους αφήνεται αιωρούμενη.
Όσο για τους ανθρώπινους χαρακτήρες, αυτοί βρίσκονται εκεί για να ‘βοηθήσουν’ σεναριακά την εξέγερση των πιθήκων, με περισσότερο διεκπεραιωτικούς ρόλους που ερμηνεύονται όμως επαρκέστατα από τους Φράνκο, Λίθγκοου και Φέλτον, με την Πίντο και τον Κοξ να φαίνονται οι πιο αναξιοποίητοι όλων. Επίσης, εφόσον η εξέγερση πρόκειται να επεκταθεί στον υπόλοιπο πλανήτη, ελπίζουμε ότι οι συνέχειες που θα έρθουν θα μας δώσουν και το ανάλογο κινηματογραφικό, γεωγραφικό, εσχατολογικό εύρος που ταιριάζει στην ιστορία και εξακολουθεί να διακρίνει το πρώτο φιλμ του ’68. Προς το παρόν, περιμένουμε ευνοϊκά προδιατεθειμένοι.