Του Γιώργου Τσερεβελάκη*

Το μυθιστόρημα του Νίκου Καζαντζάκη Ο καπετάν Μιχάλης (1950) είναι ένα έργο το οποίο αποκαλύπτει την στάση του συγγραφέα αναφορικά με το άμεσο ιστορικό παρελθόν της ιδιαίτερης πατρίδας του, της Κρήτης. Στο μυθιστόρημα ξεδιπλώνονται όλες οι αγωνιστικές πτυχές στην Κρήτη, και συγκεκριμένα κατά την ατυχή επανάσταση του 1889. Η εκδοχή της αγωνιζόμενης και παλαιούσης Κρήτης είναι η ενσάρκωση του ηρωικού ήθους του διαρκώς αγωνιζομένου ατόμου ή σύσσωμης της κοινωνίας, σύμφωνα πάντα με τον Καζαντζάκη. Γενικά, όμως, δεν αποκρυσταλλώνεται ένας στείρος τοπικισμός, αλλά ασκείται ενός τύπου κριτική στον πατριωτισμό και στην ορμή που τον υλοποιεί. Στον Καπετάν Μιχάλη δεν προβάλλεται μονομερώς το συλλογικό αγωνιστικό ασυνείδητο των Κρητικών, αλλά η απαρέγκλιτη αφοσίωση του κεντρικού ήρωα στο ιδανικό που παρωθεί τους ανθρώπους στην αυτοθυσία, που πολλές φορές είναι ικανή να υπερβεί τα ανθρώπινα μέτρα και σταθμά.
Η προοπτική αυτή, δηλαδή η εξακτίνωση του αγωνιστικού ιδεώδους των Κρητών σε παγκόσμιο desideratum για τον ολοκληρωμένο άνθρωπο, δεν ακυρώνει την εσωτερική περηφάνεια που μπορεί να αισθανθεί ο γηγενής Κρητικός για τα επιτεύγματα των προγόνων του. Ο συγγραφέας λέγει: «να σώσω… τ’ όραμα του κόσμου […]. Κι όταν λέω τ’ όραμα του κόσμου, θέλω να πω τ’ όραμα της Κρήτης.» Το όραμα για να σωθεί ο κόσμος, για να συνεχίσει να υπάρχει και να πορεύεται, το προσφέρει η Κρήτη και τα ιδανικά που πρεσβεύουν οι κάτοικοί της. Η στάση αυτή υιοθετείται αλλά και τίθεται στην βάσανο της φιλοσοφικής κριτικής στον Καπετάν Μιχάλη.
Προς το τελευταίο μέρος του έργου, διατυπώνεται το σημαντικότερο δίλημμα του έργου, αν δηλαδή ο αγωνιστής, μπροστά στο φάσμα του θανάτου, πρέπει να συνεχίσει να μάχεται ή να παραδίδεται. Ασχέτως εάν δεν υπάρχει ελπίδα για σωτηρία, η κρητική ματιά στην ζωή επιτάσσει την αέναη πάλη, πέρα από κάθε πρόσκομμα.
Ο Καπετάν Μιχάλης είναι ο ήρωας που εκφράζει αυτό το μείζον δίλημμα και υλοποιεί το ηρωικό καζαντζακικό ήθος. Προς το τέλος του έργου (σ. 541) ο αφηγητής λέγει: «Ο καπετάν Μιχάλης σήκωσε αψηλά το σφαμένο κεφάλι, άνοιξε το στόμα, φώναξε: ‘’- Ελευτερία ή…». Στην ύστατη στιγμή του ο ήρωας, γιατί αμέσως μετά πεθαίνει στην μάχη, συνειδητοποιεί ότι η επιταγή του αγώνα δεν είναι «Ελευθερία ή Θάνατος» αλλά «Ελευθερία ή…». Δεν πρόλαβε όμως να πει την υπόλοιπη φράση γιατί μια σφαίρα τού έκοψε το νήμα της ζωής. Ο αγώνας αυτός για την λύτρωση από την υποταγή στον υλικό κόσμο είναι απόλυτα προσωπικός, όπως δείχνει και η σύνολη πορεία της αυτογνωσίας του ήρωα, του οποίου το ήθος πολλές φορές διαφοροποιείται από αυτό των υπολοίπων αγωνιστών. Η πάλη για την Ελευθερία, όπως παριστάνεται μέσα από τις μυθιστορηματικές συμβάσεις του έργου, είναι για τον Καζαντζάκη ο προαιώνιος αγώνας για να λυτρωθεί η ψυχή από τα πάθη που την ταλανίζουν και έτσι να μετουσιωθεί σε Πνεύμα.
Πρόκειται δηλαδή για ένα παιχνίδι με την ζωή, το οποίο υπαγορεύει ότι ο αγώνας με τον θάνατο, αν και δεν έχει ελπίδα, μετατρέπεται σε κάτι υψηλό και ιδεώδες, όπως έπρατταν οι Μινωίτες στην καθημερινότητά τους. Οι τοιχογραφίες των Μινωικών παλατιών αναπαριστούν προφανώς εν ταυτώ την κρητική ματιά του Καζαντζάκη. Το ηρωικό ήθος, λοιπόν, μορφοποιείται μέσα στον Κρητικό κόσμο του συγγραφέα και αναδεικνύεται σε ένα πανανθρώπινο ιδανικό το οποίο αποκτά οικουμενικές διαστάσεις.
Στο τέλος του μυθιστορήματος, ο Καπετάν Μιχάλης και ο ανιψιός του Κοσμάς βρίσκονται στο πεδίο της μάχης μαζί, πολεμώντας πλάι πλάι. Στην σελίδα 540 του μυθιστορήματος, θείος και ανιψιός, απειλούμενοι από τους Τούρκους που πλησιάζουν ολοένα και περισσότερο, λένε ο ένας στον άλλο: «-Μην φοβάσαι, ανιψιέ […]· δεν υπάρχει σωτηρία, ζήτω η Κρήτη!»· ο ανιψιός απαντά: «- Ναι, δεν υπάρχει σωτηρία, μπάρμπα, δεν υπάρχει σωτηρία, ζήτω η Κρήτη!». Πρόσκαιρα, η Κρήτη του ανιψιού με την Κρήτη του θείου συμφιλιώνονται αλλά ο δεσμός διαρρηγνύεται με τον αιφνίδιο θάνατο του πρώτου. Έτσι, ο κεντρικός ήρωας συνεχίζει την ατομική πορεία προς την ολοκλήρωση της ταυτότητάς του και των ιδανικών του· πεθαίνει σε έναν αγώνα χωρίς σωτηρία, κάνοντας το αδύνατο δυνατό, δηλαδή δεν ορρωδεί μπροστά στον θάνατο και δεν υποτάσσει την ψυχή του στα ευτελή συναισθήματα του φόβου ή της δειλίας. Έτσι υπερβαίνει τον ανθρώπινο κόσμο και μεταρσιώνεται στην πνευματική σφαίρα του ιδεατού ήρωα.
Ο κόσμος του Καπετάν Μιχάλη είναι χωρίς διλήμματα και υπεκφυγές. Απαυγάζει ολόκληρη την φιλοσοφία του περί της ζωής και του προτύπου του ιδανικού ανθρώπου. Ο ήρωας συνεχίζει την παράδοση των προγόνων του και τους αγώνες τους για την απόσειση του τυραννικού ζυγού, αλλά αποδύεται σε έναν αγώνα χωρίς ελπίδα και σωτηρία. Είναι ένας αγώνας με πάθος και ορμή, ο οποίος μετατρέπει την πάλη για την επιβίωση σε ένα παιχνίδι με τον θάνατο. Είναι η «κρητική ματιά» του Καζαντζάκη, όπως αυτή αποτυπώνεται στο έργο του Αναφορά στον Γκρέκο. Είναι ο ανυπότακτος Ζορμπάς του ομώνυμου μυθιστορήματος, ο οποίος πραγματοποιεί συνεχώς αυθυπερβάσεις και δεν υποτάσσεται σε κοινωνικά στερεότυπα. Ο Ζορμπάς και ο Καπετάν Μιχάλης είναι δύο ήρωες με πανομοιότυπη κοσμοθεωρία, οι οποίοι επιζητούν την πνευματική τους ελευθερία με κάθε τίμημα.
Ο Καπετάν Μιχάλης και ο Ζορμπάς έλκουν την καταγωγή τους ως μυθιστορηματικές personae από την Μινωική Κρήτη και βρίσκονται σε άμεση επικοινωνία με το φιλοσοφικό νόημα των τοιχογραφιών των Μινωικών παλατιών. Σε όλες τις τοιχογραφίες αυτό που παρατηρείται είναι η προσπάθεια των ανθρώπων ή των ζώων να ξεπεράσουν τον εαυτό τους και την φύση, ώστε να βρουν την ελευθερία αδιαφορώντας αν υπάρχει ελπίδα· το ίδιο συμβαίνει όταν αντικρίσουμε το παιχνίδι των ταυροκαθαψίων, όπου οι αθλητές επιδίδονται στο άλμα επί του ταύρου χωρίς να φοβούνται. Έτσι είναι και οι ήρωες του Καζαντζάκη: άφοβοι και αγωνιώντες να απαλλαγούν από τις δεσμεύσεις της ύλης, ώστε να ανάγουν την ψυχή τους σε ανώτερο πνευματικό επίπεδο. Επομένως, ο συγγραφέας αντλεί από την Μινωική Κρήτη την πρωταρχική του έμπνευση για να πλάσει τους ήρωές του.
Η κρητική ματιά είναι λοιπόν ακραιφνώς Κρητική γιατί, όπως προειπώθηκε, κατάγεται ιδεολογικά από την Μινωική άποψη για την ζωή. Ο Νίκος Καζαντζάκης είναι άρρηκτα δεμένος με την αρχέγονη παράδοση της ιδιαίτερης πατρίδας του, την οποία μετουσιώνει σε μυθιστορηματική ύλη και την ανάγει σε οικουμενικό ιδανικό. Μέσα στα μάτια του Καπετάν Μιχάλη ο κόσμος βλέπει την Μινωική Κρήτη και τους αρχαίους αθλητές με τις περίτεχνες κομμώσεις, οι οποίοι δεν φοβούνταν να αδράξουν τον ταύρο και να υψωθούν ελεύθεροι στον ουρανό. Ο αγώνας του «Μινωίτη» Καπετάν Μιχάλη για ελευθερία είναι αγώνας για την ελευθερία του πνεύματος και της ψυχής.

* O Γιώργος T. Τσερεβελάκης είναι φιλόλογος, υποψήφιος διδάκτωρ Κλασικής Φιλολογίας Πανεπιστημίου Κρήτης