Του ευρωβουλευτή Σπύρου Δανέλλη*

Η Καλλιέργεια, όπως και η cultura στα λατινικά, παραπέμπει στον πολιτισμό. Έναν πολιτισμό που ξεκινάει από το φυσικό τοπίο και τη βιοποικιλότητα, διατρέχει τα μέσα και τις μεθόδους παραγωγής, τις παραδόσεις και τις γιορτές και, φυσικά, περιλαμβάνει όλη την αλυσίδα της διατροφής, φτάνει ακόμα και ως τη διαχείριση των απορριμμάτων. Οι αγρότες δεν έχουν μόνο το ρόλο του παραγωγού προϊόντων, αλλά και μια σημαντική συμβολή στην δημιουργία του αποτυπώματος κάθε τοπικού πολιτισμού.

Κι ένα κρίσιμο μέγεθος αποτυπωμάτων συνιστά μια Ταυτότητα, προϊόντων και υπηρεσιών, τόπου και πολιτικών. Μ΄αυτή, τη διπλή έννοια της καλλιέργειας, δίνουμε νόημα στον όρο Αγροτουρισμός.

Η ίδια η λέξη διαπλέκει την αγροτική δραστηριότητα με τις τουριστικές υπηρεσίες. Διαχωρίζεται από τις άλλες μορφές τουρισμού της υπαίθρου με μια ειδοποιό διαφορά, καίριας σημασίας για την ανάπτυξη της γεωργίας και της υπαίθρου. Το κρίσιμο σημείο είναι ότι αναφέρεται στη διαφοροποίηση των δραστηριοτήτων μιας ζωντανής γεωργικής εκμετάλλευσης και αποσκοπεί στην εξασφάλιση μιας εναλλακτικής, επιπρόσθετης πηγής εισοδήματος για το αγροτικό νοικοκυριό και απασχόλησης για όλα τα μέλη της αγροτικής οικογένειας.

Θα προσπαθήσω τώρα να περιγράψω πού βρισκόμαστε αυτή τη στιγμή.

Χάρις στην κρίση είναι η στιγμή της οικονομικής και επιχειρηματικής κινητοποίησης νέων δυνάμεων της κοινωνίας. Που η ανάγκη ανοίγει την πόρτα στην επινοητικότητα και οδηγεί στην αναζήτηση δικτύων ενημέρωσης και υποστήριξης των νέων ανθρώπων.

Για να σχεδιάσουμε όμως με προσδοκίες αποτελεσματικότητας, οφείλουμε να συνυπολογίσουμε την πραγματικότητα και τις προοπτικές του τουρισμού και της γεωργίας. Δυο τομείς συνοδοιπόροι, γιατί αντιμετωπίζουν τα ίδια προβλήματα και ωφελούνται από τα ίδια χαρακτηριστικά. Γι΄ αυτό είναι προς αμοιβαίο όφελος να δράσουν συνεργειακά και όχι ανταγωνιστικά. Επιπλέον και οι δυο πρέπει να αναπτυχθούν κατά τρόπο που να επιτρέπει τη διατήρηση των πλεονεκτημάτων τους σε βάθος χρόνου, αποκλείοντας τις αυτοκαταστροφικές τάσεις.

Εγκαταλείπουμε, δηλαδή, την αυτοκαταστροφική πρακτική του εφήμερου κέρδους και γρήγορου πλουτισμού και την προσφορά προϊόντων και υπηρεσιών χωρίς αρχές και σχεδιασμό. Γιατί το αποτέλεσμα των πρακτικών αυτών ήταν να προικίσουν τον τουρισμό και τη γεωργία με κοινά προβλήματα, όπως η εξάντληση φυσικών πόρων, η υποβάθμιση του πολιτισμικού και φυσικού περιβάλλοντος.

Κι αφού εγκαταλείψουμε τον κακό μας εαυτό, οφείλουμε να συνυπολογίσουμε τις προσαρμογές που απαιτούνται από τη μεταρρύθμιση της ΚΓΠ και την κλιματική αλλαγή.

Η Κοινή Γεωργική Πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης μετά το 2014 θα προωθήσει εντονότερο προσανατολισμό του γεωργικού τομέα προς την αγορά, θα τον στρέψει δηλαδή ακόμα περισσότερο σε επιχειρηματικά πρότυπα γεωργίας. Κι εφόσον οι επιδοτήσεις και οι ελληνικές στατιστικές τελείωσαν και η παραγωγή προϊόντων άνευ όρων δεν αρκεί πλέον για να αποφέρει εισόδημα στον παραγωγό, ο σύγχρονος γεωργικός τομέας πρέπει να ετοιμάζεται για να αναπτυχθεί με βάση κανόνες επιχειρηματικότητας και για να αναπτύξει δραστηριότητες διαφοροποίησης του εισοδήματός του.

Η κλιματική αλλαγή δε, ως φαινόμενο με παγκόσμιες πλέον διαστάσεις, απαιτεί σειρά προσαρμογών από όλους τους τομείς ώστε α) να ελαχιστοποιηθούν οι αρνητικές συνέπειες σε κάθε τομέα, β) να μην επιβαρύνεται άλλο το φαινόμενο της κλιματικής αλλαγής από τις δραστηριότητες κάθε τομέα και γ) όπου είναι δυνατόν, κάθε τομέας να αναπτύσσει δραστηριότητες υπέρ της καταπολέμησης της κλιματικής αλλαγής.

Είδαμε λοιπόν, έστω και ακροθιγώς, το γενικό προσανατολισμό της ανάπτυξης του αγροτουρισμού και της γεωργίας.

Ας δούμε τώρα τι εννοούμε αγροτική επιχειρηματικότητα και ποιες αξίες καλείται να υπηρετήσει για “να βγει στις αγορές”, για να χρησιμοποιήσω μια γνωστή έκφραση!

Είναι δύσκολη η επιχειρηματικότητα, και ως έννοια ύποπτη και δαιμονοποιημένη στην Ελλάδα. Αλλά αποδίδει! Απαιτεί πολύ περισσότερα από την εργατικότητα. Μεθοδικό σχεδιασμό, γνώσεις, επικοινωνία με την αγορά, συνεχή ενημέρωση, τόλμη στην καινοτομία, ανάληψη και διαχείριση κινδύνου.

Και δεν περιορίζεται η αγροτική επιχειρηματικότητα στα όρια μιας γεωργικής εκμετάλλευσης. Επεκτείνεται και στον τομέα της ποιοτικής πιστοποίησης, σε όλες τις δυνατότητες που προσφέρει ο αγροτουρισμός (καταλύματα, εστίαση, περιηγήσεις, γνωριμία με τις μεθόδους και την καλλιεργητικές φάσεις κ.α.) ακόμα και στα στοχευμένα αγροτικού χαρακτήρα πολιτιστικά γεγονότα.

Περιλαμβάνει επίσης την ποιοτική συμβολαιακή γεωργία, τις μικρές μονάδες συσκευασίας ή μεταποίησης, τις κοινωνικές επιχειρήσεις, όπως τα δίκτυα παραγωγών – καταναλωτών και φυσικά τον χώρο της προβολής και προώθησης αγροτικών προϊόντων.

Θα μείνω λίγο στην προώθηση και προβολή προϊόντων και υπηρεσιών και θα υπενθυμίσω τον τρόπο που χειριστήκαμε τα χρηματοδοτικά εργαλεία των προϊόντων ΠΓΕ και ΠΟΠ. Η Ελλάδα έχει πολλά καταχωρισμένα προϊόντα με πολύ χαμηλότερη όμως οικονομική αξία απ΄ ό,τι χώρες με λιγότερες καταχωρίσεις. Τα 85 καταχωρισμένα ελληνικά προϊόντα αντιστοιχούν σε αξία 622 εκατ. ευρώ, ενώ τα 62 προϊόντα της Γερμανίας αντιστοιχούν σε 3.612 εκατ. ευρώ και τα μόλις 29 του Ηνωμένου Βασιλείου σε 989 εκατ. ευρώ. Και μη βιαστείτε να πείτε ότι καταχωρίσαμε προϊόντα με μικρή παραγωγή, άρα απρόσφορα σε εξαγωγές. Γιατί ο κύριος λόγος είναι ότι η προώθηση και προβολή των προϊόντων, στηρίζεται χρηματοδοτικά από την ΕΕ, αλλά προϋποθέτει την ανάληψη πρωτοβουλίας από ομάδες παραγωγών για αίτηση αξιοποίησης των προγραμμάτων προβολής και προώθησης. Κάτι που στη χώρα μας ήταν σχεδόν ανύπαρκτο με αποτέλεσμα τα κοινοτικά κονδύλια να μένουν αναξιοποίητα και τα προϊόντα ΠΟΠ -ΠΓΕ να μην προβάλλονται στο βαθμό που θα κατοχύρωνε εξάπλωση της αγοράς τους.

Ας δούμε τώρα πέντε αξίες που αναζητούν σήμερα οι κοινωνίες, οι καταναλωτές, άρα και οι αγορές στην ΕΕ. για να εξερευνήσουμε τα ποιοτικά στοιχεία της αγροτικής επιχειρηματικότητας. Αυτές τις αξίες θα χρησιμοποιήσουμε και για την προβολή των παραγόμενων προϊόντων και των προσφερόμενων υπηρεσιών, που πρέπει να χαρακτηρίζονται από:

•Συνετή εκμετάλλευση των ελληνικών πλεονεκτημάτων (κλίματος, ηλιοφάνειας και θάλασσας, αρχαιοτήτων, πολιτισμού και αρχιτεκτονικής όπου υπάρχουν).

•Πρόνοια για την αειφορία των πόρων (έδαφος, νερό, σπόροι).

•Ισχυρή, διακριτή ταυτότητα.

•Πιστοποιημένη ποιότητα και μέθοδο περιβαλλοντικής διαχείρισης.

•Αποδεδειγμένη την κοινωνική διάσταση της παραγωγής (παράγεται εδώ, ενισχύει την τοπική οικονομία, προσφέρει δίκαιες τιμές παραγωγού-καταναλωτή, διανέμει κοινωνικο-οικονομικό όφελος στην κλίμακα της τοπικής οικονομίας).

•Εμφανή και προβεβλημένη την υγιεινή διάσταση της παραγωγής, δηλαδή ασφαλή διατροφικά, υγιεινά προϊόντα και επιλογές, που συμβάλουν σε καλύτερη υγεία.

Στο κράτος αναλογεί η ευθύνη να ελευθερώσει την αγροτική επιχειρηματικότητα αντιμετωπίζοντας την πολυνομία, τη γραφειοκρατία και τη διαφθορά. Και να διαθέτει με διαφάνεια, και ρεαλιστική αξιοκρατία τα κονδύλια, είτε του ΕΣΠΑ είτε άλλων προγραμμάτων.

Στους εκπροσώπους της επιχειρηματικότητας αναλογεί η ευθύνη να αποκαταστήσουν την τιμή της. Να τη διαχωρίσουν από την αρπαχτή και τον πλουτισμό σε βάρος των άλλων και να επαγρυπνούν για την παγίδα της ρητορικής. Γιατί, όπως η Ανάπτυξη επί 20 χρόνια, σήμερα ο Αγροτουρισμός και εκατό άλλες ευφάνταστες μορφές τουρισμού είναι στα χείλη όλων. Και μένουμε με την εντύπωση μιας μαγικής συνταγής ή με την ιδέα ότι όλα τα μέρη, όλοι οι αγρότες και πλείστοι άλλοι μπορούν να ανταποκριθούν στην πρόκληση. Φυσικά, δεν είναι έτσι!

Γι΄αυτό ας δούμε τα εμπόδια που έχουμε να αντιπαλέψουμε, στη γεωργία και τον τουρισμό. Σε μεγάλο βαθμό άλλωστε τα εμπόδια θα προσδιορίσουν τα περιθώρια και την κατεύθυνση των σχεδιασμών μας:

1.Οι αυτοματισμοί του πολιτικού και συνδικαλιστικού προσωπικού και η δαιδαλώδης γραφειοκρατία που συντηρούν - δεν είναι της παρούσης, τα αναφέρω μόνο για να τα χαρακτηρίσω μόνιμη αιτία α-να-πο-τε-λε-σμα-τι-κό-τη-τας!

2. Η υποβάθμιση του φυσικού και πολιτισμικού περιβάλλοντος. Αναρωτηθείτε για μια στιγμή, τι προσφέρουμε, ώστε ένας κεντροευρωπαίος, που επιλέγει φύση και αγροτουρισμό για τις διακοπές του, να προτιμήσει τα Τζουμέρκα, τη Ροδόπη ή τα Κουφονήσια, αντί, ας πούμε, της Τοσκάνης ή της νότιας Γαλλίας.

3.Η ανορθολογική διαχείριση των φυσικών πόρων (νερού, πρώτων υλών, απορριμμάτων κ.α.). Στο δρόμο για την οικοδόμηση της νέας ταυτότητας, η εξοικονόμηση πόρων στην παραγωγή γεωργικών προϊόντων και την παροχή τουριστικών υπηρεσιών, όπως και ο τρόπος προσέγγισης του προβλήματος των απορριμμάτων θα κρίνουν πολλά. Γιατί τα απορρίμματα δεν είναι παρά μετασχηματισμένοι φυσικοί πόροι. Ισχύει κι εδώ ότι η πρόληψη είναι η καλύτερη θεραπεία. Το κράτος, ο γεωργικός και ο τουριστικός τομέας θα πρέπει να βλέπουν τα απορρίμματα ως διπλό κόστος για την κοινωνία: κόστος παραγωγής και κόστος διαχείρισης.

4. Η ανησυχητική συρρίκνωση της βιοποικιλότητας. Με την πρωτοβουλία νέων ανθρώπων, εδώ έχει ανοίξει ένας δρόμος. Ας τους διευκολύνουμε, γιατί στην επιδίωξη ποιοτικών προϊόντων και υπηρεσιών, η ανάδειξη και εξάπλωση των τοπικών ποικιλιών θα αποβεί σημαντικό συγκριτικό πλεονέκτημα. Γιατί τίποτα δεν εκπροσωπεί καλύτερα την περιοχή του, δεν είναι πιο ανθεκτικό και νόστιμο, απ’ αυτό που η ίδια η φύση δημιούργησε εκεί.

5. Το κόστος παραγωγής προϊόντων και υπηρεσιών και το κόστος μεταφοράς και μετακίνησης, που δεν επιτρέπουν στην Ελλάδα να είναι ανταγωνιστική. Υπάρχουν περιθώρια μείωσής του, αλλά ο ρεαλισμός επιβάλλει προσανατολισμό στην ποιότητα και τη διαφοροποίηση προϊόντων και υπηρεσιών. Με συμπράξεις αγροτικών και εμπορικών εκμεταλλεύσεων και ευέλικτα τοπικά εργαλεία, που θα αναπτύξουν τοπικά δίκτυα εμπορίας και διανομής γεωργικών προϊόντων και θα προωθήσουν τα τοπικά προϊόντα μέσα στις επιχειρήσεις τουρισμού ποιότητας. Αναφέρομαι βέβαια σε τοπική παραγωγή μικρής και μεσαίας κλίμακας και τη διάθεση της στις τοπικές αγορές και στον εγγύτερο αστικό και περιαστικό χώρο, τάση που υιοθετείται με ταχύτατους ρυθμούς σε Ε.Ε. και ΗΠΑ.

6. Η προσδοκία των ενισχύσεων και η δαιμονοποίηση των επιχειρηματιών. Το πρώτο δεν το φοβάμαι. Είμαστε εδώ επειδή οι νέοι αγρότες ξέρουν καλά πως οι επιδοτήσεις είναι η Αλεξάνδρεια που αποχαιρετούμε. Και πρέπει να μάθουμε, γρήγορα και αποτελεσματικά, να ζούμε στις σημερινές συνθήκες παγκόσμιου ανταγωνισμού, μέσω της επιχειρηματικότητας.

7. Η αδιευκρίνιστη ταυτότητα του ενεργού αγρότη. Η Κοινή Γεωργική Πολιτική, σύμφωνα με τις μέχρι τώρα κατευθύνσεις, θα συνδέεται με τον ενεργό αγρότη. Η στήριξη του αγροτουρισμού επίσης. Άρα το πώς θα ορίσουμε αυτές τις δυο λέξεις θα καθορίσει πού και πώς επενδύουμε στο μέλλον της γεωργίας και του αγροτουρισμού.

Γιατί, πολλοί νέοι άνθρωποι, αντί να κλαίγονται στην ουρά του ταμείου ανεργίας ή να περιμένουν πότε επιτέλους θα φανούν "οι βάρβαροι” - για να θυμηθώ πάλι τον Καβάφη - επενδυτές που θα μας σώσουν, επιστρέφουν στην ύπαιθρο. Και θα πρέπει γρήγορα να προσφέρουμε αποτελεσματικά εργαλεία ενημέρωσης και ενίσχυσης των πρώτων βημάτων τους.

Σ’ αυτήν την αγωνία, καθώς η γεωργία αναγκάζεται να αλλάξει πρότυπο λειτουργίας και οργάνωσης, έχω μία ευχάριστη είδηση. Τους νέους αγρότες, αυτούς που θα ανατρέψουν τις παρωχημένες αντιλήψεις. Θα λειτουργήσουν ως επιχειρηματίες καλλιεργητές ή ως καλλιεργητές της επιχειρηματικότητας, με φροντίδα στη φύση και σεβασμό στον καταναλωτή, με συνείδηση των απαιτήσεων της εποχής και εξωστρέφεια προς την αγορά.

Και είναι καλή είδηση γιατί – τους είδα στις Βρυξέλλες, συνεργαζόμαστε στενά ένα χρόνο τώρα και το λέω με βεβαιότητα – μπορούν να το πετύχουν! Όχι μόνο για τους ίδιους, για όλους. Γιατί προσδοκούμε να οικοδομήσουν μια στέρεη, ισχυρή οικονομική βάση για το σπίτι τους και την οικονομία μας.

∗ Ο Σπύρος Δανέλλης είναι ευρωβουλευτής του ΠΑΣΟΚ, μέλος της Επιτροπής Γεωργίας & Ανάπτυξης της Υπαίθρου του Ευρωκοινοβουλίου.

∗∗ Το παραπάνω κείμενο αποτελεί την εισήγησή του στην Ημερίδα «Αγροτική Επιχειρηματικότητα & Αγροτουρισμός», που πραγματοποιήθηκε την Παρασκευή 13/05/11 στην Τεχνόπολη του Δήμου Αθηναίων. Η Ημερίδα διοργανώθηκε από την Πανελλήνια Ένωση Νέων Αγροτών (Π.Ε.Ν.Α.), υπό την αιγίδα του Προέδρου της Δημοκρατίας.