
Η Βικελαία του αύριο: Χτίζοντας πολιτιστικές ετεροτοπίες στην πόλη
Μέσα στην πόλη τα άτομα μπορούν να πειραματιστούν για να ανακαλύψουν ξανά τους εαυτούς τους, να αρνηθούν την εξάρτηση και την υποταγή, να φανταστούν και να προσεγγίσουν αυτό που θα ήθελαν να είναι
Κείμενα του Μισέλ Φουκώ για την ετεροτοπία
To Ηράκλειο αναπτύχθηκε μεταπολεμικά με ένα στρεβλό τρόπο. Η ραγδαία δημογραφική και οικονομική ανάπτυξη δε συνοδεύτηκαν από αντίστοιχες μεταβολές στο επίπεδο του πολιτισμού της καθημερινότητας και των κοινωνικών σχέσεων εκβάλλοντας σε ένα φαινόμενο που ο κοινωνιολόγος W. Ogburn είχε ονομάσει πολιτιστική βραδυπορία. Η ραγδαία εμπορευματοποίηση και ο παρασιτικός καταναλωτισμός συνδυάστηκαν με την ανάδυση ενός ήθους νεοπλουτισμού, την επικράτηση της ιδιώτευσης και της απάθειας για τα κοινά και την αναζήτηση της ατομικής υλικής ευμάρειας. Το πνευματικό Ηράκλειο συρρικνώθηκε και η πολιτιστική δραστηριότητα της πόλης περιορίστηκε στην δημιουργική έμπνευση και τη φαντασία λιγοστών πνευματικών ανθρώπων που εξακολουθούσαν να διαμορφώνουν στο διάβα των εποχών τους δικούς του τύπους κοινωνικής συμπεριφοράς και πολιτισμικής έκφρασης. Ήταν ένα αντίδοτο στην κυριαρχία της μαζικής κουλτούρας, της ευτελούς ψυχαγωγίας και της επιδεικτικής κατανάλωσης που υιοθέτησαν τα μεσαία στρώματα και η παρακμασμένη αριστοκρατία της πόλης διαβρώνοντας και τα πολιτισμικά habitus των λαϊκών στρωμάτων.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον η Βικελαία Βιβλιοθήκη συνιστούσε διαχρονικά μια πολιτιστική ετεροτοπία. Ένας τόπος συνάντησης, επικοινωνίας και ανταλλαγής ιδεών και έκφρασης συναισθημάτων. Έτσι έζησα τη Βικελαία από μικρό παιδί ως μανιακός αναγνώστης των βιβλίων της. Εκεί γνώρισα την ανήσυχη διανόηση της πόλης. Στο περιοδικό της Βικελαίας το Παλίμψηστο στις αρχές της δεκαετίας του 1990 ως μεταπτυχιακός φοιτητής δημοσίευσα το πρώτο μου κείμενο για τον αγοραίο έρωτα στα χρόνια της Κρητικής Πολιτείας έπειτα από παρότρυνση του αείμνηστου Νίκου Γιανναδάκη, ο οποίος σε πείσμα της αστικής σοβαροφάνειας που διαπερνούσε τις πνευματικές ελίτ της πόλης, είχε διαβλέψει εγκαίρως τη σημασία τέτοιων εργασιών στη μελέτη της πολιτισμικής ιστορίας της πόλης. Τα χρόνια πέρασαν και συνεργάστηκα με τη Βικελαία ως πανεπιστημιακός δάσκαλος και ως συνεργάτης της στην επιτροπή επίβλεψης της παρατηρώντας από κοντά τις σημαντικές δυνατότητες μιας ιστορικής δημοτικής βιβλιοθήκης αλλά και τα διαχρονικά προβλήματα οργάνωσης, προγραμματισμού και σχεδιασμού που τη συνόδευαν. Αυτή η βιωματική και συναισθηματική σχέση μου με το χώρο με παρακίνησε να διατυπώσω ορισμένες σκέψεις για το μέλλον της Δημοτικής μας βιβλιοθήκης σε μια κρίσιμη συγκυρία.
Για λόγους που έχουν να κάνουν με την οικονομία ενός ήδη μεγάλου κειμένου δεν θα σταθώ σε ζητήματα που έχουν ήδη αναδειχθεί στο διάλογο και θέτουν τα αυτονόητα: την ανάγκη της επίσπευσης των διαδικασιών επαναλειτουργίας της Βικελαίας στον ιστορικό της χώρο, τη φροντίδα και την προστασία των πολιτισμικών της θησαυρών, την άρση του ιδιότυπου αποκλεισμού της ερευνητικής κοινότητας από μεγάλο μέρος των αρχείων της κλπ. Η παρέμβαση μου έχει διαφορετικό προσανατολισμό. Να διερευνήσω τις προοπτικές της ανάπτυξης της Βικελαίας ως ένα συστατικό στοιχείο μια νέας πολιτιστικής αρχιτεκτονικής στην πόλη που θα έχει ως επίκεντρο της τον πολιτισμό της καθημερινότητας, την κοινωνική παιδεία και την κριτική σκέψη. Σε αυτήν την κατεύθυνση θα επικεντρωθώ σε μια σειρά από προβληματισμούς που θα μπορούσαν να αποτελέσουν σημεία διαλόγου στη προοπτική της χάραξης ενός μακροπρόθεσμου στρατηγικού σχεδιασμού πολιτιστικής ανάπτυξης της Βικελαίας.
1. Η Βικελαία υπήρξε διαχρονικά μια κυψέλη ιδεών που ασφυκτιούσε σε ένα περιορισμένο χώρο και σε μια συγκεντρωτική οργανωτική δομή. Τα συστήματα μηχανοργάνωσης και ταξινόμησης ήταν ξεπερασμένα, οι ελλείψεις σύγχρονων βιβλίων που θα μπορούσαν να καλύψουν τις πνευματικές ανάγκες των πολιτών της πόλης ήταν κραυγαλέες. Οι προσπάθειες που έγιναν για ψηφιοποίηση του υλικού της είχαν περιορισμένα αποτελέσματα και έμειναν ημιτελείς σκοντάφτοντας σε προβλήματα γραφειοκρατίας και χρηματοδοτήσεων. Η εξυπηρέτηση των πολιτών και των ερευνητών στους χώρους της συναντούσε σημαντικά προβλήματα εξ αιτίας ελλείψεων σε ανθρώπινο προσωπικό και άλλα λειτουργικά προβλήματα. Στην πραγματικότητα η Βικελαία δεν υπήρξε ποτέ ένας πολιτιστικός παράδεισος του παρελθόντος, όπως διατείνονται ορισμένοι ρομαντικοί θιασώτες της. Το γεγονός αυτό δεν αναιρεί τη διαπίστωση πως παρά τα προβλήματα υποδομής που είχε, η Βικελαία χάρις στον προσωπικό κάματο των ανθρώπων της, κατόρθωσε να διαμορφώσει τη δική πορεία στο πολιτιστικό γίγνεσθαι της πόλης. Η Βικελαία συνδέθηκε με συνέδρια, καινοτόμες πολιτιστικές εκδηλώσεις, συμμετοχικούς θεσμούς πολιτισμικής επικοινωνίας. Παράλληλα, μέσα από τη μεθοδική εργασία κορυφαίων διανοητών (Σταυρινίδης, Παρλαμάς, Γιανναδάκης κ.α.) που υπηρέτησαν το θεσμό στο χώρο της συγκεντρώθηκαν δημόσια και δημοτικά αρχεία, σπάνια βιβλία, ιδιωτικές συλλογές, φωτογραφικό υλικό, σημαντικά τεκμήρια κοινωνικής ιστορίας, εφημερίδες και περιοδικά. Στο πολύτιμο αυτό υλικό ήρθαν να προστεθούν στις τελευταίες δύο δεκαετίες νεότερες πηγές με οπτικό υλικό, ηχογραφήσεις και σύγχρονα αρχεία. Αυτό ο πολιτισμικός θησαυρός έχει ιδιαίτερη ιστορική αξία, χρήζει επιστημονικής επεξεργασίας και ανάλυσης και απαιτεί ένα στρατηγικό σχεδιασμό διαχείρισης του προς όφελος των πολιτών της πόλης και της πνευματικής της κοινότητας.
2. Ο ανεκτίμητος πλούτος της Βικελαίας θα μπορούσε να αξιοποιηθεί μέσα από συνεργασίες με επιστημονικούς φορείς και ερευνητικά κέντρα και προγράμματα. Ο χώρος θα μπορούσε να λειτουργήσει και ως μια ερευνητική εστία και ως ένα χώρος επιστημονικής δραστηριότητας. Έχω υποστηρίξει και στο παρελθόν ότι το Ηράκλειο χρειάζεται ένα οργανωμένο και μεθοδικό κοινωνικό και πολιτισμικό σχεδιασμό με τη δημιουργία ενός κέντρου μελέτης και ανθρωποκεντρικών αναπτυξιακών εφαρμογών με διττό προορισμό. Πρώτον, τη συστηματική μελέτη της κοινωνικής και πολιτικής ιστορίας και του πολιτισμού της πόλης. Δεύτερον, τη διερεύνηση των χαρακτηριστικών της οικονομικής ανάπτυξης και του κοινωνικού μετασχηματισμού της πόλης και των επιδράσεων της στην αστική κοινωνία με απώτερο στόχο το σχεδιασμό στρατηγικών δράσεων για ισορροπημένες μορφές ανάπτυξης, που θα είναι οικολογικά ευαίσθητες και θα χαρακτηρίζονται από κοινωνική δικαιοσύνη και αλληλεγγύη. Το παραδείγματα που μας έρχονται από άλλες πόλεις (βλ. το Κέντρο Τεκμηρίωσης και Μελέτης του Βόλου) είναι ενθαρρυντικά. Η Βικελαία θα μπορούσε να φιλοξενήσει τέτοιες καινοτόμες πρακτικές και να συμβάλλει ουσιαστικά σε ένα διάλογο για την αναζήτηση εναλλακτικών μοντέλων διαμόρφωση κοινωνικής ανάπτυξης της πόλης.
3. Η βιωσιμότητα μιας σύγχρονης Βιβλιοθήκης δεν είναι πάντα διασφαλισμένη, ιδίως σε ένα περιβάλλον οικονομικής κρίσης. Ωστόσο, το ιστορικό και πολιτιστικό ενδιαφέρον που παρουσιάζει το υλικό της μπορούν να αποτελέσουν το εφαλτήριο για τη προσέλκυση εθνικών και κυρίως ευρωπαϊκών προγραμμάτων και πόρων που θα ενισχύσουν τις προσπάθειες αρχειοθέτησης, ψηφιοποίησης και τεκμηρίωσης του υλικού της, στη βελτίωση των υπηρεσιών της προς τους πολίτες και στην ανάπτυξη καινοτόμων δράσεων για, και με τους πολίτες. Η προσέλκυση πόρων είναι δύσκολο εγχείρημα που εγκυμονεί κινδύνους σε μια κοινωνία που το οικονομικό στοιχείο συχνά αποικιοποιεί το πολιτιστικό και τους ανθρώπινους βιόκοσμους (Habermas) και θέτει ζητήματα αυτονομίας και εξάρτησης. Η Βικελαία χρειάζεται εδώ μια ανθρωποκεντρική πολιτιστική πολιτική που θα φιλτράρει και θα εντάξει προγράμματα στη δική της φιλοσοφία σχεδιάζοντας το μέλλον της με βάση τις ανάγκες των χρηστών των υπηρεσιών της.
4. Οι χρήσεις και η μορφή του ιστορικού κτηρίου Αχτάρικα είναι ένα ζήτημα υψίστης πολιτισμικής σημασίας με ιδιαίτερη συμβολική αξία. Δεν παραγνωρίζω τα υπαρκτά οικονομικά προβλήματα που συναντά η δημοτική αρχή αλλά η απόδοση του συνολικού κτηρίου στις χρήσεις της Βικελαίας και η διαμόρφωση ενός επιβλητικού πολιτιστικού χώρου στην καρδιά της πόλης είναι ένα ζήτημα προτεραιότητας που μπορεί να κερδηθεί με τη συνδρομή της κοινωνίας των πολιτών. Οι μεγάλες βιβλιοθήκες σε όλο τον κόσμο αποτελούν εμβληματικούς τόπους στη χωρογραφία του αστικού τοπίου. Διαθέτουν τη δική τους αυτονομία, αρχιτεκτονική και αισθητική και συνιστούν στοιχεία ταυτότητας και ιστορίας . Η πόλη μας έχει τη μοναδική ευκαιρία να διαμορφώσει στο ιστορικό της κέντρο μια σύγχρονη βιβλιοθήκη, που θα κωδικοποιεί σύγχρονες αρχιτεκτονικές αντιλήψεις και κοινωνικές σημασίες για τις αξίες των αστικών χώρων. Ως σύμβολο μιας νέας εποχής που θα ενισχύει κοινότητες αλληλεγγύης, πολιτισμού και ανταλλαγής ιδεών στην κοινωνική καθημερινότητα της πόλης, η Βικελαία μπορεί να αποτελέσει ένα συμβολικό ανάχωμα στη διάχυση της κουλτούρας του life style, του τηλεοπτικής ηδονοβλεψίας και του φετιχισμού του εμπορεύματος.
5. Η Βικελαία οφείλει να ανταποκριθεί στις σύγχρονες αναγνωστικές και πολιτιστικές ανάγκες των πολιτών του Ηρακλείου. Η βιβλιοθήκη καλείται να ανοιχτεί σε ευρύτερα κοινωνικά στρώματα της πόλης να διαμορφώσει δίκτυα συνεργασίας και δράσεις που θα εμπλέκουν νέους, γυναίκες, συνοικιακές ομάδες, πρωτοβουλίες πολιτών, των δικτύων των φίλων της Βικελαίας. Η διάδοση και η διαμόρφωση μιας αναγνωστικής κουλτούρας που ελάχιστα έχει αναπτυχθεί στην πόλη μας προϋποθέτει ένα πολιτιστικό σχεδιασμό που θα ενθαρρύνει τη δημιουργία ενεργών μελών της βιβλιοθήκης που θα συμμετέχουν στις δραστηριότητες της. Στη Βέροια, μια πόλη 60.000 κατοίκων η τοπική βιβλιοθήκη έπειτα από στοχευμένες καμπάνιες έχει εξασφαλίσει τη συμμετοχή 30.000 ενεργών μελών της Βιβλιοθήκης. Στο «μητροπολιτικό» Ηράκλειο ο αριθμός των ανθρώπων που έχει μια σταθερή σχέση με τη Βιβλιοθήκη και το διάβασμα είναι ασήμαντος. Οι ελλείψεις σύγχρονων βιβλίων από τη Βικελαία επηρεάζει το πρόβλημα και η διάχυση μιας κουλτούρας κοινωνικής απάθειας και υλικού ευδαιμονισμού το επιταχύνει. Η δημιουργία εκπαιδευτικών προγραμμάτων και ειδικού οπτικοακουστικού υλικού για την ιστορία της πόλης σε διάφορους τομείς (οικονομία, πολιτισμός, κοινωνία, αθλητισμός, μουσική κ.λπ.) σε συνεργασία με σχολεία του νομού θα μπορούσε να οδηγήσει σε νέες αντιλήψεις για τη σημασία της κοινωνικής ιστορίας και να συμβάλλει σε μορφές αλληλεπιδραστικής και ενεργητικής μάθησης Αν θέλουμε να παράγουμε πολίτες ενημερωμένους με κριτική συνείδηση και στοχασμό οφείλουμε να οραματιστούμε και να σχεδιάσουμε τέτοιες δράσεις.
6. Μια σύγχρονη Βιβλιοθήκη οφείλει να αναπτύσσεται και να εξελίσσεται στο πέρασμα του χρόνου λαμβάνοντας υπόψη τις μεταβαλλόμενες πολιτιστικές ανάγκες της κοινωνίας των πολιτών. Η χάραξη στρατηγικών για την ανάπτυξη της Βικελαίας δεν μπορεί να είναι έργο μια διοικητικής αρχής που έχει να ασχοληθεί με σωρεία άλλων ζητημάτων που απασχολούν την πόλη. Η Βικελαία εδώ και ένα μεγάλο χρονικό διάστημα παραμένει ακέφαλη χωρίς έφορο. Το κενό αυτό καλείται να καλύψει η Επιτροπή Επίβλεψη της Βικελαίας που λειτουργεί ως ένα συμβουλευτικό όργανο. Οι εκπρόσωποι της τελευταίας καλούνται να συνεδριάσουν ανά διαστήματα που αποφασίζονται από τον πολιτικό προϊστάμενο του Δήμου ο οποίος καθορίζει την ατζέντα των θεμάτων. Ο θεσμός αυτός έχει ενδιαφέρον αφού μπορεί να λειτουργήσει αντισταθμιστικά στις συγκεντρωτικές λογικές και αντιλήψεις που είχαν επικρατήσει στο παρελθόν και μπορεί να συμβάλει στη δημοκρατικοποίηση και την αποκέντρωση των δομών λειτουργίας της. Ωστόσο, η επιτροπή αυτή δεν μπορεί να υποκαταστήσει τις διοικητικές της λειτουργίες ούτε να χαράξει ένα μακροπρόθεσμο σχεδιασμό για τη Βικελαία που έχει ανάγκη από ένα σταθερό διοικητικό μηχανισμό που θα διαθέτει όραμα, αυταπάρνηση, τεχνογνωσία και καθημερινό χρόνο για την επιτέλεση των λειτουργιών της. Η αρχή αυτή θα είναι υπόλογη απέναντι στην κοινωνία της πόλης και στις δημοτικές αρχές προβάλλοντας έργο που μπορεί να αξιολογείται από την κοινωνία των πολιτών. Το πώς θα στελεχωθεί αυτή η διοικητική δομή, μέσα σε ποιο θεσμικό πλαίσιο, τα κριτήρια επιλογής των προσώπων της και οι ακριβείς αρμοδιότητες της αποτελούν ζητήματα που πρέπει να συζητηθούν. Σε κάθε περίπτωση θα πρέπει να διασφαλιστούν οι όροι για να αποφευχθούν φαινόμενα ευνοιοκρατίας και κομματικοκρατίας που δεν μπορεί να έχουν καμιά θέση σε ένα τέτοιο πολιτισμικό οργανισμό.
7. Η αξιοποίηση και η έκθεση του υλικού της Βικελαίας μπορεί να αποτελέσουν πόλους έλξης για ερευνητές και ακαδημαϊκούς αλλά και επισκέπτες της πόλης. Ένας εναλλακτικός πολιτιστικός τουρισμός μπορεί να γεννηθεί και να ενισχυθεί μέσα από οργανωμένες υποστηρικτικές δραστηριότητες (επιστημονικά work-shops, ερευνητικά προγράμματα, ανταλλαγές επισκέψεων μαθητών από διαφορετικές πόλεις) που θα τονίζουν το διττό χαρακτήρα της Βικελαίας ως μιας κοιτίδας πολιτιστικής δραστηριότητας και μιας «βιβλιοθήκης-μουσείου».
8. Ιστορικά το κτίριο Αχτάρικα λόγω της προνομιακής του θέσης στην καρδιά της πόλης αποτέλεσε ένα χώρο φιλέτο για ιδιώτες επιχειρηματίες. Η Βικελαία για δεκαετίες ήταν καταδικασμένη να συνυπάρχει με μια σειρά από άλλες λειτουργίες που φιλοξενούνταν στο χώρο της (ωδικό καφενείο, Λέσχη, Κοσμικό κέντρο, Ζυθεστιατόρειο, καφετέρια κ.α.) και υπονόμευαν τις προοπτικές επέκτασης και αναβάθμισης της. Σήμερα βρισκόμαστε σε μια ιστορική ευκαιρία να πάμε ένα βήμα μπροστά να δείξουμε ότι η πόλη μας μπορεί να συνδυάσει την κοινωνική ανάπτυξη με την πολιτιστική ανάπτυξη. Μπορούμε δημιουργήσουμε μια άλλη μεγάλη, σύγχρονη βιβλιοθήκη κόσμημα για την πόλη και τον πολιτισμό της που θα ανταποκρίνεται στις διευρυμένες ανάγκες των πολιτών της με σύγχρονους χώρους (αίθουσες πολυμέσων, φύλαξης αρχείων και εφημερίδων, ερευνητικά εργαστήρια, αίθουσες εκθέσεων, αναγνωστήρια κ.λπ.) και αναβαθμισμένες υπηρεσίες για τους χρήστες της. Σε αυτή τη λογική Βικελαία μπορεί να διαμορφώσει ένα είδος πολιτιστικού-εντευκτηρίου-αναγνωστηρίου ως χώρου επικοινωνίας και συγχρωτισμού για τους φίλους του βιβλίου και του πολιτισμού στην πόλη με την προϋπόθεση ότι αυτός θα είναι απόλυτα εναρμονισμένος με τους λειτουργικούς κανόνες και τους αισθητικούς κώδικες μιας σύγχρονης βιβλιοθήκης και η διαχείριση του θα γίνεται αποκλειστικά από το Δήμο. Η αυτονομία της Βικελαίας και η διατήρηση της ιδιαίτερης ταυτότητας της διασφαλίζεται μέσα από λειτουργίες προσανατολισμένες στις πολιτιστικές αξίες χρήσης της και όχι στις λογικές των ανταλλακτικών σχέσεων και του εμπορεύματος. Σε αυτήν τη λογική η παρουσία ιδιωτών επενδυτών και εμπορικών χρήσεων δεν μπορεί να έχει καμιά θέση στα Αχτάρικα, αποτελεί μια παρέκβαση, μια ύβρις, με την αρχαιοελληνική έννοια του όρου.
9. Η Βικελαία Βιβλιοθήκη έχει εδώ και μερικές δεκαετίες μια πλούσια εκδοτική παραγωγή κειμένων, ένα μέρος από τα οποία έχουν ιδιαίτερη ιστορική αξία. Παράλληλα, εκδίδει από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 ανελλιπώς το Παλίμψηστο, ίσως το πιο σημαντικό φιλολογικό και επιστημονικό περιοδικό της μεταπολιτευτικής περιόδου στην πόλη. Τα προβλήματα ωστόσο, δεν λείπουν ούτε στο πεδίο αυτό. Είναι ευρέως αποδεκτό ότι οι εκδόσεις της Βικελαίας έχουν σημαντικό πρόβλημα διανομής και τα βιβλία είναι δυσεύρετα στην υπόλοιπα Ελλάδα, ενώ δεν έχουν λείψει και οι περιπτώσεις έκδοσης βιβλίων αμφιβόλου αξίας. Αλλά και το Παλίμψηστο δεν έχει κάνει το ποιοτικό άλμα που απαιτούν οι καιροί. Το περιοδικό δεν διαθέτει επιστημονική επιτροπή αξιολόγησης, η επιλογή των κειμένων γίνεται με χαλαρά κριτήρια και στα τεύχη του μπορείς να συναντήσεις ανομοιόμορφα και ετεροβαρή, ως προς την ποιότητα τους κείμενα. Η συζήτηση για την εκδοτική πολιτική της Βικελαίας οφείλει να κινηθεί γύρω από οριοθετημένους στόχους και κανονιστικά κριτήρια επιλογών και να λαμβάνει υπόψη της τον αναβαθμισμένο πολιτιστικό ρόλο που καλείται να παίξει στο κοινωνικό γίγνεσθαι της πόλης.
Οι απόψεις που εκτέθηκαν παραπάνω πιθανώς να αποτελούν μια πρώτη βάση για να συζητήσουμε νηφάλια για το μέλλον της Βικελαίας στην πόλη και να συμβάλουν σε ένα διάλογο της κοινωνίας των πολιτών για τον πολιτισμό της καθημερινότητας στο αυριανό Ηράκλειο. Γιατί οι τρόποι που αναπλάθουμε τις βιβλιοθήκες μας, οι σχεδιασμοί των κτηρίων και η θέση τους στο πολιτιστικό χάρτη του αστικού τοπίου, οι επιλογές των πολιτιστικών μας δράσεων, η διαμόρφωση ενός συμβολαίου κοινωνικής αλληλεγγύης και σεβασμού της πολιτιστικής διαφοράς, η δημιουργία εναλλακτικών χώρων επικοινωνίας και πολιτισμικής συνεύρεσης μπορούν να γεννήσουν νέες σημασίες για τον πολίτη αυτής της πόλης. Και όπως σημειώνει ο Κορνήλιος Κατσοριάδης στο επίκαιρο βιβλίο του Ακυβέρνητη Κοινωνία που πρόσφατα εκδόθηκε και στα Ελληνικά, «μια καινούργια κοινωνία δεν μπορεί να γεννηθεί πραγματικά παρά μόνο αν την ίδια στιγμή και με την ίδια κίνηση εμφανιστούν καινούργιες σημασίες, καινούργιες νόρμες, καινούργιοι τρόποι να δίνει νόημα στα πράγματα, στις σχέσεις μεταξύ των ανθρώπινων όντων».

