Του Εμμανουήλ Νικ. Γεναράκη, ιατρού
Η Καππαδοκία (στα Περσικά κατπατούκα σημαίνει χώρα των όμορφων αλόγων), είναι γνωστή για τους Άγιους Πατέρες της Ορθόδοξης Εκκλησίας, που αναδύθηκαν μέσα από το βαπτιστήρι της Καππαδοκικής πραγματικότητας, ώστε δικαίως ονομάστηκε «Λίκνο των Αγίων». Αποτελεί στην πραγματικότητα ένα απέραντο, υπαίθριο μουσείο με «εκθέματα» που της κληροδότησαν οι Ορθόδοξοι Χριστιανοί της Βυζαντινής αυτοκρατορίας, αλλά και πριν από αυτούς οι Χετταίοι, οι Ασσύριοι, ο Μέγας Αλέξανδρος, οι Πέρσες και μετά οι Άραβες και οι Οθωμανοί.
Η περιήγηση στην Καππαδοκία δεν είναι ένα απλό τουριστικό ταξίδι. Τα χριστιανικά χωριά, οι μεγαλοπρεπείς εκκλησίες, τα λαξευτά ξωκλήσια και τα πετρομονάστηρα της Καππαδοκίας επιβάλλουν και ζητούν μια άλλη διάθεση, την προσκυνηματική.
Οι ξεριζωμένοι Καππαδόκες διασκορπισμένοι στα πέρατα του κόσμου, επιστρέφουν κάθε χρόνο για να προσκυνήσουν τους τάφους των προγόνων τους, διατηρώντας ζωντανή στη μνήμη την καταγωγή τους και άσβεστη την αγάπη για την πατρίδα τους. Προσκεκλημένοι στο Παγκόσμιο Συνέδριό τους και από το Οικουμενικό Πατριαρχείο, είχαμε την ευκαιρία, τον Ιούνιο του 2010, να παρακολουθήσουμε τη λιτή αλλά συγκινητική μέχρι δακρύων Θεία Λειτουργία που τέλεσε ο Παναγιώτατος Πατριάρχης του Γένους μας, κ. Βαρθολομαίος, συλλειτουργούντων του Μακ. Πατριάρχη Αλεξανδρείας κ. Θεοδώρου και του Μακ. Αρχ/που Αθηνών κ. Ιερωνύμου, στην ερειπωμένη εκκλησία των Αγίων Θεοδώρων στην Μαλακοπή (Νευσεχίρ) και την προηγούμενη μέρα τον Εσπερινό στην επίσης ερειπωμένη εκκλησία των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης, στη Σινασσό (Μουσταφά Πασά). Επί του παρόντος οι εκκλησίες είναι χωρίς πλάκες στο δάπεδο, χωρίς κουφώματα και χωρίς ένα καρφί να κρεμαστεί μία εικόνα, ένα θυμιατό. Από το 1922 έως το 2000 υπήρξαν 78 χρόνια απομόνωσης και απαγόρευσης. Φανατικοί και βέβηλοι άνθρωποι κατέστρεψαν την πολιτιστική κληρονομιά καταπληκτικής τέχνης και ωραιότητας. Θυμωμένα και εκδικητικά χέρια έβγαλαν τα μάτια στα πρόσωπα των Αγίων και ασβέστωσαν τα ψηφιδωτά. Στο τέλος της κατανυκτικής θείας λειτουργίας ο Πατριάρχης με πολλή συγκίνηση τέλεσε και το μνημόσυνο «των ειρηνικώς, αλλά και μαρτυρικώ θανάτω τελειωθέντων».
Η Καππαδοκία είναι μία από τις μεγαλύτερες περιοχές της ανατολικής Μικράς Ασίας. Σήμερα αποτελεί Τουρκική επαρχία και περιλαμβάνει τέσσερεις διοικήσεις, την Καισάρεια (Καϊσαρλί), τη Νίγδη (Κονακλί), το Γιοζγκάτ και η Μωκησσός (Κιρ-Σεχίρ). Φυσικά όρια της Καππαδοκίας είναι προς Β. η Μαύρη Θάλασσα, προς Α. οι ποταμοί Ευφράτης, Άλυς και η Αρμενία, προς Ν. η Συρία. Ορίζεται από τις βουνοκορφές του Ταύρου, την αλυσίδα του Αντιταύρου και τη μεγάλη κεντρική έρημο. Οι πέτρινοι κώνοι που χαρακτηρίζουν όλο το τοπίο έχουν δημιουργηθεί από το θυμό του Αργαίου, του υψηλότερου βουνού της Καππαδοκίας ύψους 3917 m, που είναι ηφαιστειακής προέλευσης.
Το άλλο βουνό είναι το Χασάν Ταγ με ύψος 3000 m, που βρίσκεται ΝΔ του Γκόρεμε (ιερός τόπος) τα αρχαία Κόραμα και την κοιλάδα του Περιστρέματος (Ιχλάρα) και Καρβάλης με τα δεκάδες μοναστήρια.
Τοπίο αλαφροϊσκιωτο σε γεμίζει δέος και η ανάσα κόβεται. Οι χιλιάδες μονόλιθοι του Γκόρεμε θυμίζουν Σαντορίνη ή Μετέωρα και είναι φυσικό, γιατί και εδώ η γεωλογική διαμόρφωση, αυτό το τοπογραφικό παράδοξο έχει προκληθεί από την έκρηξη ηφαιστείου και από την κίνηση του φλοιού της γης, πριν από 60 περίπου εκατομμύρια χρόνια. Οι διαφορετικές εντάσεις των εκρήξεων δημιούργησαν πετρώματα διαφορετικής σκληρότητας. Τα περίεργα αλλόκοτα σχήματα, τα μονόδοντα που χάσκουν στην επιφάνεια της γη. Αυτές οι υπερφυσικές κατοικίες τερμιτών οφείλουν τη μορφή τους στα καπρίτσια της ηφαιστειακής λάβας. Οι καταχθόνιες δυνάμεις ξέρασαν στην επιφάνεια της γης ατελείωτες σειρές βροχογλυπτών. Μια τέτοια περιοχή αποτελεί ιδανικό μέρος για κρυψώνα, ιδανικό μέρος για απομόνωση και φυγή. Η φύση κάνει γλυπτική και μετά οι άνθρωποι επεκτείνουν τα έργα της, μεγαλώνουν τις τρύπες, τις κάνουν κατοικίες, εκκλησίες, μοναστήρια ολόκληρα. Ένας σκοτεινός κόσμος συγκλονιστικής δύναμης κρύβεται στην καρδιά των βράχων. Αλλού έχουμε ένα είδος πορώδους λίθου ή ιζηματογενών πετρωμάτων και αλλού μονοκόμματους ηφαιστειογενείς κώνους και σκληρούς μαύρους βασάλτες. Το νερό με την διαστολή και τη συστολή του άνοιξε στους βράχους αυτούς ρωγμές ή τις περίεργες τρύπες που θυμίζουν κυψέλες μελισσιού.
Οι Τούρκοι για την περιοχή λένε Μπιν Μπιρ Κιλισέ, που σημαίνει χίλιες και μία εκκλησίες και αυτό γιατί σε κάθε βραχοσπηλιά κρύβεται το κελί κάποιου μοναχού ή κάποια μικρή ή μεγάλη εκκλησία.
Τα 53μ.χ. ο Απόστολος Παύλος ταξιδεύει στην Καισάρεια και η περιοχή εκχριστιανίζεται. Τον 4οαι. δρουν εδώ οι Πατέρες της εκκλησίας με το τεράστιο θεολογικό έργο, αλλά και τη μεγάλη κοινωνική δράση. Σε όλη την Ανατολή οι μοναστικές κοινότητες γνωρίζουν έξαρση. Ο Επίσκοπος Καισαρείας ο Μέγας Βασίλειος, ο Γρηγόριος ο Νύσσης, ο Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός θεμελιώνουν και θεωρητικά τον Μοναχισμό. Ο Μέγας Βασίλειος υπήρξε ο θεμελιωτής του φιλανθρωπικού συστήματος του «πτωχοκομείου», φτιάχνοντας τη δικιά του «Βασιλειάδα». Τόπος 75 Αγίων όπως η Αγία Μακρίνα, ο Άγιος Ευσέβιος, ο Άγιος Αρσένιος, ο Άγιος Μάμας, ο Άγιος Ιωάννης ο Ρώσος και τόσοι άλλοι όσιοι και νεομάρτυρες, ενώ από εδώ κατάγονται ο Άγιος Σάββας, ο Άγιος Θεοδόσιος και ο γέροντας Παϊσιος. Από τον 6οαι. εντοπίζουμε την πρώτη Καππαδοκική αγιογραφία, με σχέδια γρήγορα και ευαίσθητα, ενώ τα χρώματα αντιθέτουν το κόκκινο γαιώδες με το λευκό και από τον 7οαι. την πρώτη υπόσκαφη εκκλησία. Μέχρι τότε μόνο νομάδες οδηγούσαν τα αργόσυρτα ποίμνιά τους στις γύρω άνυδρες κοιλάδες.
Ο μοναχισμός αλλάζει την όψη της περιοχής, αλλά κυρίως αλλάζει τον χαρακτήρα της. Ο τόπος αυτός είναι ιερός, είναι φαγωμένος από τον υπομονετικό ιδρώτα χιλιάδων αφιερωμένων στο Θεό, είναι καθαγιασμένος από τις θυσίες αμέτρητων ορθοδόξων, που υπέκυπταν κατά τις τρομερές «ραζίες» δηλ. τις επιδρομές των Σελτζούκων.
Σε κείνες τις περιπτώσεις μόνο τα ανήλιαγα λαγούμια των υπόγειων πολιτειών μπορούσαν να δώσουν τη σωτηρία. Τόσο φως μαζί με τόσο σκοτάδι. Κατ΄αρχήν οι εκκλησίες ήταν μονόχωρες, μικροσκοπικές, καρπός της ατομικής ανάγκης του αναχωρητή. Σιγά-σιγά οι εκκλησίες του Γκόρεμε γινόταν όλο και πιο σύνθετες, όλο και πιο υποβλητικές, με νάρθηκες και εξωνάρθηκες, παρεκκλήσια αλλά και τράπεζες. Υπάρχουν ναοί που είναι διπλοί ή έχουν 2 ορόφους.
Οι Άραβες έχουν γίνει πλέον πολύ μεγάλη δύναμη και οι περιοχές που συνορεύουν με τη Συρία γίνονται συχνά θέατρα αιματηρών συγκρούσεων. Οι Ακρίτες, οι υπερασπιστές δηλ. των συνόρων έχουν πλέον το λόγο. «Ο Διγενής και θαυμαστός Ακρίτας, των Καππαδόκων το τερπνόν και πανθαλές φτερόδον, της Ανδρείας στέφανος, η κεφαλή της τόλμης».
Πρέπει να έχεις τα μέσα για να σκαρφαλώσεις στους απότομους βράχους. Ένα άνοιγμα μπροστά σου στην επιφάνεια της γης, μπαίνεις και βρίσκεσαι σε μεγάλη εκκλησία με κολώνες, θόλους, καμάρες παντού ιστορημένες και ξέρεις πως από πάνω το μονόπετρο, εξακολουθεί να είναι κούφιο και κρύβει ένα ολόκληρο μοναστήρι.
Οι κάτοικοι ζούσαν στους αργούς ρυθμούς της βυζαντινής αυτοκρατορίας. Μόνο ο φόβος της αιφνίδιας επιδρομής έχει πια εκλείψει. «Ιδού έρχεται η μέρα καιομένη, Κύριε βοήθησον με τον αμαρτωλόν. Παναγία Θεοτόκε σκέπασον τους δούλους σου».
Το 964 μ.χ. ο Νικηφόρος Φωκάς, δοξασμένος στρατηγός και αυτοκράτορας απελευθερώνει την περιοχή. Ο Σταυρός εισέρχεται στις Καππαδοκικές κώμες τροπαιοφόρος και ο Μ. Βασίλειος από ψηλά ευλογεί τον τόπο που καθαγίασε με τον ιδρώτα του.
Μέχρι την εμφάνιση των Σελτζούκων Τούρκων στην Καππαδοκία ζούσαν συμπαγείς χριστιανικά πληθυσμοί που μιλούσαν ελληνικές καππαδοκικές διαλέκτους. Από το πρώτο μισό του 11ουαι τα εδάφη της Καππαδοκίας πέφτουν σταδιακά στα χέρια των Σελτζούκων και η πληθυσμιακή σύνθεση αρχίζει να διαφοροποιείται.
Ο 15ος αι. είναι μια περίοδος επώδυνη για τον ντόπιο πληθυσμό, γιατί οι επιδρομές των Τουρκμάνων που έρχονται σε κύματα από την Ανατολή αποδεκατίζουν τον πληθυσμό και δια της βίας εξισλαμίζουν τους κατοίκους. Με την εδραίωση της Οθωμανικής κυριαρχίας εφαρμόζονται ειδικά επαχθή φορολογικά μέτρα εναντίον των Χριστιανών και τους οδηγούν στη φτώχεια και την εξαθλίωση. Την εποχή αυτή γεννιέται το φαινόμενο του κρυπτοχριστιανισμού που ήταν συχνά – αλλά όχι και πάντοτε το πρώτο βήμα για τον οριστικό εξισλαμισμό, καθώς η άσκηση των θρησκευτικών καθηκόντων ήταν από δύσκολη ως επικίνδυνη. Η Εκκλησία μας τιμά πλήθος νεομαρτύρων που θανατώθηκαν με μαρτυρικό τρόπο, γιατί δεν ήθελαν να αλλάξουν την πίστη τους.
Τον 19οαι το Οθωμανικό κράτος προχώρησε σε σειρά μεταρρυθμίσεων και παραχωρήσεων στις μειονότητες γνωστές ως Τανζιμάτ. Πολλοί μεταναστεύουν στο Ικόνιο, Άγκυρα, Κωνσταντινούπολη, Σμύρνη και με τα εμβάσματα αναζωογονούν οικονομικά τα φτωχά ελληνικά χωριά, όπου χτίζονται εκκλησίες, σχολεία, και αρχοντικά, πολλά από αυτά σώζονται μέχρι σήμερα.
Μετά το 1918 και μέχρι το 1924, οι Τσέτες λυμαίνονται τα χωριά, σφάζουν τους κατοίκους τους. Μέχρι την Σύμβαση Ανταλλαγής των πληθυσμών συμπαγείς Ορθόδοξοι πληθυσμοί υποχρεώθηκαν να μετεγκατασταθούν στην Ελλάδα. Στην Καππαδοκία υπήρχαν 74 πόλεις και χωριά που κατοικούνταν από Έλληνες. Οι πιο πολυπληθείς βρίσκονταν στη Καισάρεια , τη Νίγδη, το Ακ Σεράϊ και τη Νεάπολη, ενώ από τις 3.500 εκκλησίες αρκετές σώζονται μέχρι σήμερα.
Πολλές σύγχρονες κατοικίες ξεκινούν από τους πανάρχαιους βράχους, η λαξεμένη ντόπια πέτρα κυριαρχεί. Υπάρχει μεσαιωνικός οικισμός, σύραγγες ατελείωτες μέσα στους βράχους που κατοικούνται ακόμα. Τα σπίτια είναι χτισμένα με άσπρα ορθογώνια αγκωνάρια και έχουν ευχάριστες γραμμές με μικρές κολώνες στη πρόσοψη με λαξευτά πλουμίδια. Το μαλακό πουρί του Αργαίου μοιάζει τόσο εύκολο στη δούλεψη.
Οι τεράστιοι βράχοι σημαδεύουν το τοπίο με τα ογκώδη, περίεργα σχήματα που τους έδωσαν οι γεωλογικοί μετασχηματισμοί. Μοιάζουν με πελώρια πουλιά που κάθισαν βαριά στην επιφάνεια της ερήμου ή με προϊστορικά ζώα που στοίχειωσαν. Ο θεατής τους βλέπει με δέος να κρέμονται από τα ύψη. Μπροστά στα έργα της φύσης, τα έργα των ανθρώπων φαίνονται ασήμαντα και εξαφανίζονται.
Οι νεραϊδοκαμινάδες είναι φαινόμενο μοναδικό στον κόσμο. Πρόκειται για κωνοειδείς πέτρινους σχηματισμούς, που φτάνουν και τα 40μέτρα ύψος. Συνήθως έχουν ένα καπέλο από βασάλτη στην κορυφή τους, που τις κάνει να μοιάζουν με καμινάδες ή μανιτάρια. Δυστυχώς με τα χρόνια η καμινάδα διαβρώνεται και τότε το καπέλο πέφτει. Κάποιες χρησιμοποιούνται ακόμα και σήμερα σαν κατοικίες ή τουριστικοί ξενώνες. Εκτός από τα μνημεία της η Καππαδοκία διαθέτει και ένα εντυπωσιακό πλούτο ομορφιάς. Στέπες, λίμνες, έρημοι ποτάμια, βράχοι, θαρρείς φυτεμένοι στη γη σαν δόντια ή σαν σπαθιά, εναλλάσσονται μπροστά στα έκπληκτα μάτια του περιηγητή, ο οποίος βιώνει το ταξίδι του ως δώρο Θεού.
Το οδοιπορικό μας άρχισε με 2 αεροπορικές πτήσεις από την Αθήνα και μετά διανύοντας 2.500 χιλιόμετρα με το αυτοκίνητο στην Τουρκία. Επισκεφθήκαμε αρχαίες Ελληνικές και Ρωμαϊκές πόλεις, από την Καππαδοκία και την Αντιόχεια, μέχρι τα Μικρασιατικά παράλια και τους τόπους Αγίων όπως, τη βασιλική του Αγίου Νικολάου στα Μύρα της Λυκίας (Ντέμπρε) και την Έφεσο. Οι Τούρκοι ξέρουν καλά να εκμεταλλεύονται τον Ελληνικό πολιτισμό, παρουσιάζοντάς τον σαν Τουρκικό, με οργάνωση, διαφήμιση αλλά και περισσό θράσος. Όταν εμείς οι Έλληνες και οι ξένοι φιλέλληνες, τους δείχναμε τα ελληνικά γράμματα, πάνω στα αρχαία μνημεία και στις ορθόδοξες αγιογραφίες, προσπαθούσαν με επιμονή και θυμό να μας πείσουν, ότι «οι προπάτορές τους» οι Βυζαντινοί τα έγραψαν ή ότι η Ελληνική γραφή είναι Ρωμαϊκή (Λατινική) και δεν έχει σχέση με τους Έλληνες.
Με βάρος ψυχής βαδίσαμε σε τόπους, όπου έσφυζε ο Ελληνισμός και ξεχείλιζε το εκκλησίασμα. Τώρα στη θέση τους υπάρχουν στάβλοι, κατεστραμμένες τοιχογραφίες, ερειπωμένα σπίτια και πόρτες αμπαρωμένες. Πολλές εκκλησίες είχαν γίνει ουρητήρια, γυμναστήρια, σινεμά, αποθήκες, καφετέριες και μάντρες ζώων. Στις μέρες μας τα εκατομμύρια των τουριστών, ειδικά των Ορθόδοξων από τις Ανατολικές χώρες, εξανάγκασαν τους Τούρκους να μετατρέψουν κάποιες από τις εκκλησίες και τα μοναστήρια σε μουσεία, εισπράττοντας έτσι ζεστό χρήμα, από τα εισιτήρια, τα παζάρια και τις τουριστικές εγκαταστάσεις.
Παρότι η παρουσία χριστιανών έπαψε εδώ, η διαχρονική παρουσία τους είναι αδιάκοπος και ακατάπαυστος. Μέχρι σήμερα η Καππαδοκία εκτός από την τέρψη των ματιών του σώματος προκαλεί και το άνοιγμα των ματιών της ψυχής, παρέχοντάς μας τη διαχρονική ευλογία της.

