Του Δημήτρη Χ. Σάββα

“Σήμερα εδώ, στη ζεστή ατμόσφαιρα του απομονωμένου δωματίου, κάθομαι μονος και τα σκέφτομαι όλα αυτά. Και πολλά άλλα. Ζω μια μοναξιά παράξενη. Γεμάτη αμφιβολίες, γεμάτη στιγμές αγάπης, από δικούς και φίλους, γεμάτη μικρά γαλάζια φώτα και αδιόρατες σκιές που όλο απειλούν ότι θα γυρίσουν σε βαθύ σκοτάδι και θα καταπιούν τα πάντα. Εν τούτοις, κάτι έρχεται συνεχώς και μου λέει ψιθυριστά ότι καλά έκανα και ότι όλα τελικώς θα πάνε καλά.

Και με αυτά που συνδέουν τη ζωή μου με τούτον τον κόσμο και τη στιγμή κατά την οποία θα γίνει η “συνεπαφή” με όλα εκείνα τα παντοτινά απλησίαστα με τα οποία αργά ή γρήγορα όλοι θα συναντηθούμε και που είναι ο “άλλος”.

Ωστόσο σε τέτοιας λογής επαφές, αυτό που είναι “κρυμμένο”, και που έχει αποκτήσει, κάποτε, αυτή ή την άλλη “έκφραση” με ό,τι σήμερα σκαρώνουμε ή αναζητούμε εμείς οι ζωντανοί, σ’αυτό πρέπει να έχουμε “πάντ’ ανοιχτά, πάντ’ αγρυπνα τα μάτια της ψυχής μας”.

Αυτά τα λόγια είναι από τα τελευταία γραπτά κείμενα που μας άφησε παρακαταθήκη ο αείμνηστος Νίκος Γιανναδάκης. Λόγια που έχουν αποτυπωθεί στο λεύκωμα των πορτραίτων του Φαγιούμ μια έκδοση της ΒΔΒ που συνόδευε εκείνη την ιστορική πραγματικότητα. Εκθεση που ο ίδιος είχε δρομολογήσει να γίνει, είχε την υπέρμετρη επιθυμία να κάνει, αλλά δυστυχώς δεν πρόλαβε να την δει να πραγματοποιείται.

Την εικόνα εκείνης πραγματικά της περίεργης μοναξιάς, μας την άφησε “ζωντανή” ο δικός μας Νίκος, με το δικό του τρόπο γραφής το μοναδικό και τόσο ξεχωριστό που είχε μόνο Εκείνος!

Εκείνος που με ιώβεια υπομονή αντιμετώπισε τα πάντα μέχρι και την τελευταία στιγμή. Είχα την τύχη να είμαι δίπλα του πολλές φορές, πολλές στιγμές. Δεν θα ξεχάσω όταν πήρε στα χέρια του τολεύκωμα που σας προανέφερα στις 13 Μαρτίου 1998. 11 μέρες πριν μας αφήσει. Το κοίταξε, το καμάρωσε, τον ικανοποίησε η δουλειά που είχε γίνει, όλα αυτά καθρεφτίζονταν στο υπερβολικά καταπονημένο πρόσωπό του και παίρνοντας το μολύβι έγραψε τα τελευταία του λόγια: “1ο αντίτυπο για το δημιουργό του, τη Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη. Φυσικά η ημερομηνία 13-3-1998 και η υπογραφή του”.

Απρίλιος του 1986 ήτανόταν γνώρισα τον Νίκο Γιανναδάκη. Τότε με μια ομάδα σημερινών συναδέλφων είχα προσληφθεί στο Δήμο Ηρακλείου για να καταλήξω στη ΒΔΒ. Ο Νίκος βρισκόταν στην Αθήνα προκειμένου να καταγράψει και να παραλάβει τη σημαντική δωρεά του Γιώργου και της Μαρώς Σεφέρης. Εκείνες τις μέρες επέστρεψε στο Ηράκλειο, φέρνοντας στη βιβλιοθήκη μας τον πολύτιμο αυτό θησαυρό. Οι προθέσεις του πράγματι ήταν μεγαλεπίβολες, οι σκέψεις του ανάλογες, έχοντας φυσικά την στήριξη της τότε δημοτικής αρχής και του δημάρχου κ. Μανόλη Καρέλλη.

Ο Νίκος είχε έλθει στη Βιβλιοθήκη το 1984 υπηρετώντας την ως έφορός της. Από την αρχή είχε δώσει το δικό του στίγμα. Ηδη αρχίζουν οι πρώτες εκδόσεις με πρώτη το περιοδικό “Παλίμψηστον”.

Ακολουθούν οι διάφορες εκδηλώσεις, ο ίδιος υπρογραμματίζει τις μεγάλες εκθέσεις που θα κάνουν γνωστή τη βιβλιοθήκη μας, το δήμο και την πόλη μας, πανελλαδικά αλλά και πανευρωπαϊκά.

Πάντα αγαπητός και προσιτός με τους συναδέλφους του, σεμνός και ακούραστος, αφιερώνοντας ώρες ατέλειωτες στο δημιούργημά του, σκέφτεται και οραματίζεται διαρκώς.

Οι θύμησες περνούν γοργά από το μυαλό μου, εικόνες όμορφες αλλά και έντονες σκέψεις. Δεν είναι μικρό πράγμα, ένα τόσο χρονικό διάστημα, μια ολόκληρη δωδεκαετία που ήμασταν μαζί.

Τον θυμάμαι! Τον “βλέπω” στο γραφείο του στο δεύτερο όροφο του μεγάρου Αχτάρικα, σκυφτός όπως συνήθιζε να είναι, να διορθώνει και να σημειώνει συνεχώς. Ν’αφήσει ξαφνικά κάτω το μολύβι του και να τραβάει ρουφιά ρουφιά τον πάντα σκέτο βαρύ καφέ του, ανάβοντας το τσιγάρο του. Απέναντί του ο κύριος Μενέλαος Παρλαμάς και αρκετές φορές το γραφείο του γεμάτο επισκέπτες. Ο άλλος Νίκος ο Παναγιωτάκης, ο Μιχάλης Κοπιδάκης και πιο αραιά ο Γιώργος Σαββίδης, ο γραμματικός των Σεφέρηδων και τόσοι άλλοι. Γύρω στα 1987 με 1988. Το Δημοτολόγιο και το Ληξιαρχείο υπηρεσίες του δήμου-μετακομίζουν από τον δεύτερο όροφο του μεγάρου και η βιβλιοθήκη επεκτείνται σημαντικά. Τότε γίνονται και τα εγκαίνια της πρόσφατα δωρηθείσης βιβλιοθήκης που προανέφερα, του Γιώργου και της Μαρώς Σεφέρη.

Αρχίζουν τα πρώτα μαθήματα του ΚΕΣ, συνεχίζονται οι εκδόσεις και ο Νίκος αρχίζει να προετοιμάζει την μεγάλη έκθεση με τα έργα του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου που θα γίνει το 1990 και θα έχει μεγάλη επιτυχία.

Οι Ηρακλειώτες, οι Κρητικοί αλλά και οι επισκέπτες που βρίσκονται στην πόλη μας, υποδέχονται με ιδιαίτερη χαρά και ικανοποίηση τα έργα του μεγάλου Ηρακλειώτη ζωγράφου. Καμαρώνουν γι’αυτά!

Η Βασιλική του Αγίου Μάρκου, η αίθουσα του Θεοτοκόπουλου και η αίθουσα του Εμπορικού Επιμελητηρίου κατακλύζονται από επισκέπτες θαυμαστές των μοναδικών αυτών δημιουργημάτων του Γκρέκο. Ο Νίκος αισθάνεται ιδιαίτερη ικανοποίηση και δικαιώνεται. Παίρνει δύναμη, προχωρά και προγραμματίζει τις επόμενες κινήσεις του. Με τη βοήθεια του συντέκνου του Νίκου Παναγιωτάκη, διάφορων άλλων συνεργατών αλλά και των συναδέλφων μου από τη Βικελαία, των Ανδρέα Σαββάκη και Γιάννη Αλεξανδράκη έχοντας φυσικά και την αμέριστη βοήθεια του τότε περιφερειάρχη, του αείμνηστου Γιώργου Σενετάκη, έρχεται στη βιβλιοθήκη μας, σε μικροφίλμ το βενετσιάνικο αρχείο. Η έλευσή του εντάσσεται στο πρόγραμμα Recite. Αρχίζουν οι εργασίες πάνω σ’αυτό από ειδικούς επιστήμονες και μέχρι σήμερα, από ειδική ομάδα ερευνητών μεταφράζεται και γίνονται οι αντίστοιχες εκδόσεις πάνω σ’αυτό.

Οι υπόλοιπες εκδηλώσεις συνεχίζονται. Μια άλλη μεγάλη έκθεση που θα γίνει στα 1994 αρχίζει να μπαίνει σε προτεραιότητα. Είναι εκείνη με τα έργα της Κρητικής Σχολής. Την συνοδεύει ο καλαίσθητος κατάλογός της. Η εκκλησία της Αγίας  Αικατερίνης γίνεται το επίκεντρο του μεγάλου αυτού πολιτιστικού γεγονότος. Ο καιρός περνά και ο Νίκος ανήσυχος και πάντα δημιουργικός συνεχίζει τη μεγάλη του προσπάθεια. Κάποια στιγμή επισκέπτεται τη Βικελαία ενόψει του προγράμματος Recite προκειμένου να κάνει κάποιον έλεγχο ο Δανός Επίτροπος επί των οικονομικών του προγράμματος κ. Στήβενσον. Εντυπωσιάζεται από την πόλη μας αλλά και από τις δραστηριότητές της βιβλιοθήκης μας. Τον μαγεύουν οι θησαυροί της, το δείχνει άλλωστε και κυρίως οι κώδικες του Τουρκικού Αρχείου και άλλες συλλογές. Πέρασαν 15 ημέρες από την επίσκεψή του και μας στέλνει κάποια επιστολή την οποία πάραλαμβάνει φυσικά ο Νίκος. Με φωνάζει και μου λέει: “Παιδί μου Δημήτρη, αυτή είναι για σας”. Ο Δανός Επίτροπος δήλωνε έκπληκτος για το έργο της βιβλιοθήκης χαρακτηρίζοντάς την σαν ένα είδος “ακαδημίας της Κρήτης”. Η σεμνότητα του Νίκου Γιανναδάκη δε του το επέτρεψε να είναι και ο ίδιος αποδέκτης τέτοιων επαίνων. Ετσι το συνήθιζε, έτσι μας συνήθιζε!

1995. Η υγεία του Νίκου άρχιζε να κλονίζεται. Εκείνος δε το βάζει κάτω θέλει να προσφέρει ακόμα. Οπως μπορεί, αυτό ήταν τρόπος ζωής για τον ίδιο.

Θέλει να πραγματοποιήσει κάποια σκέψη και επιθυμία του, τότε ακόμα που ήταν φοιτητής στο Παρίσι, εκείνο το χειμώνα του 1977, όπως μας αναφέρει:

Ενα πρωινό είχε επισκεφθεί το μουσείο του Λούβρου και είχε εντυπωσιασθεί από εκείνα τα εκτιθέμενα αιγυπτιακά πορτραίτα τα προερχόμενα από τη περιοχή του Φαγιούμ της Αιγύπτου. Ο ίδιος λέει: “Τα πρόσωπα εκείνα που τα βλέμματά τους ήταν σαν ακινητοποιημένα στη θέση και του εδώ και του επεκείνα, καθήλωσαν τη προσοχή μου και η μνήμη τους ποτέ από τότε δε με εγκατέλειψε. Ποτέ!” και συμπληρώνει: “Σε όλη αυτή τη διαδρομή η μνήμη αυτών των πορτραίτων από την περιοχή του Φαγιούμ είχε μέσα μου τη δική της, ιδιαίτερη θέση”. Ολα αυτά ο Νίκος έδειξε να τα πιστεύει βαθιά μέσα του. Δε θα ξεχάσω, δε θα ξεχάσουμε εμείς οι συναδέλφοί του τον αγώνα του, την αγωνία του, τη διαρκή και ανήσυχη προσπάθειά του. Στόχος του η οργάνωση της έκθεσης που ακόμα και την κάθε παραμικρή λεπτομέρεια έπρεπε να προβλέψει ο ίδιος. Το αποτέλεσμα έπρεπε να είναι τέλειο. Ετσι ένιωθε ο Νίκος, πως αυτά πρέπει να γίνουν παραβλέποντας το δικό του Γολγοθά. Μέχρι και μέρος της χρηματοδότησης είχε εξασφαλίσει, ανυπομονούσε για την έκδοση του καταλόγου που σας προανέφερα, ανησυχούσε για την κατασκευή των προθηκών όπως και για τον φωτισμό που θα ήταν βασικός παράγοντας προκειμένου να συμβάλει καλύτερα στην ανάδειξη αυτών των νεκρικών προσώπων.

Φρόντισε κι έβαλε γερές τις βάσεις εκείνης της έκθεσης που φιλοξένησε η πόλη μας στη Βασιλική του Αγίου, η πρωτεύουσα στο Μουσείο Μπενάκη και η συμπρωτεύουσα στο Μουσείο της Βυζαντινής Τέχνης. Ολα πήγαν κατ’ ευχήν! Οπως Εκείνος ήθελε αλλά και επεδίωξε να γίνουν! Οπως έπρεπε να γίνουν.

Πέρασαν από τότε δεκατρία ολόκληρα χρόνια. Θυμάμαι εκείνο το περίεργο και αφεύγατο βράδυ της 23ης προς την 24η Μαρτίου του 1998. Μουντό και θλιμμένο, παγερό και εκείνο όπως και όλοι εμείς οι συνάδελφοί του, οι φίλοι του, οι συνεργάτες, οι άνθρωποι που τον αγάπησαν και στους οποίους ανταπέδωσε την αγάπη του ο ίδιος.

Εκείνο το βράδυ που “διάλεξε” να μας αποχαιρετήσει. Πάντοτε αυτούς τους ανθρώπους που έχουν ταυτίσει το πέρασμά τους με την ανιδιοτέλεια και με την προσφορά τους συνοδεύουν και οι ανάλογες εποχές.

Φεύγοντας ο Νίκος Γιανναδάκης συμπαρέσυρε μαζί του και μία εποχή.

Σήμερα τον θυμόμαστε και τον τιμούμε. Υποκλινόμαστε στο λαμπρό έργο του. Τον ευχαριστούμε και τον ευγνωμονούμε. Δεσμευόμαστε να διατηρήσουμε και να συνεχίσουμε, αν και πόσο δύσκολο είναι, την πλούσια παρακαταθήκη του, ξεπερνώντας τις δυσκολίες που τυχόν θα υπάρξουν. Εχουμε χρέος να το κάνουμε αυτό και να μείνουμε όρθιοι! Εχουμε χρέος να το κάνουμε αυτό. Θα είναι από μέρους όλων μας, η μεγαλύτερη τιμή και προσφορά στη μνήμη του Νίκου Γιανναδάκη, του Νίκου μας!