Του Λευτέρη Ζούρου*
Ο κ. Ν. Μπελιβάνης στο φύλλο της ΠΑΤΡΙΔΟΣ της 11.3.11 επανέρχεται στο θέμα της αξιοποίησης της πρώην Αμερικανικής Βάσης Γουρνών. Το θέμα είναι σοβαρό και επείγον αφού, καθώς μας πληροφορούν τα ΜΜΕ, η Βάση είναι μεταξύ των πρώτων περιουσιακών στοιχείων που η Πολιτεία προτίθεται να αξιοποιήσει.
Στο σημείο αυτό θέλω να καταθέσω τις προσωπικές μου εμπειρίες και να διαγράψω πιθανές λύσεις. Ένα έργο για το οποίο σήμερα μόνο θετικά σχόλια ακούγονται είναι ο Θαλασσόκοσμος, που εκτός από το γνωστό σ’ όλους μας Ενυδρείο Κρήτης περιλαμβάνει τις ερευνητικές και διοικητικές εγκαταστάσεις του τμήματος του Ελληνικού Κέντρου Θαλασσίων Ερευνών (ΕΛΚΕΘΕ) που είναι εγκατεστημένο στη Κρήτη, δηλαδή του τμήματος του ΕΛΚΕΘΕ που αντιστοιχεί στο παλιό ΙΘΑΚΙΚ. Το φθινόπωρο του 1998 το «αυτοκέφαλο» τότε ΙΘΑΒΙΚ του οποίου ήμουν διευθυντής και η ΚΕΔ (Κτηματική Εταιρεία του Δημοσίου), που είναι ο κατά νόμο ιδιοκτήτης της Βάσης, υπέγραψαν την παραχώρηση με χρησιδάνειο στο ΙΘΑΒΙΚ περίπου 60 στρεμμάτων ακάλυπτης έκτασης για την ανέγερση των μονίμων εγκαταστάσεων του ινστιτούτου και του ενυδρείου. Κατ’ ουσίαν οι παίκτες πίσω από το εγχείρημα ήταν μόνο τρεις: το ΙΘΑΒΙΚ (με την πλήρη υποστήριξη, θα πρέπει να τονίσω, της Γενικής Γραμματείας Έρευνας και Τεχνολογίας του Υπουργείου Ανάπτυξης), η Ευρωπαϊκή Επιτροπή (και ιδιαίτερα οι υπεύθυνοι του ΕΖΕΣ, του ειδικού κονδυλίου που χρηματοδότησε το ενυδρείο) και η ΚΕΔ.
Είναι χρήσιμο να αναζητήσει κανείς τα στοιχεία πίσω από την επιτυχία του εγχειρήματος. Φυσικά το κύριο στοιχείο ήταν η χρηματοδότηση από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Όμως η χρηματοδότηση δεν ήρθε ως δώρο. Κερδήθηκε ύστερα από μια διαδικασία καλλιέργειας αμοιβαίας εμπιστοσύνης μεταξύ των «παικτών» ότι το έργο γίνεται στον κατάλληλο χρόνο στον κατάλληλο τόπο από κατάλληλους ανθρώπους και, κυρίως, ότι θα είναι οικονομικά βιώσιμο με μηδαμινή ή και μηδενική εξάρτηση από το Δημόσιο. Με αυτό το δεδομένο κερδήθηκε και η υποστήριξη (ή έστω η σιωπηρή συγκατάθεση) των τοπικών φορέων με αποτέλεσμα η όλη διαδικασία, ιδιαίτερα η παραχώρηση της έκτασης από την ΚΕΔ, να συμπληρωθεί σε χρόνο που αποτελεί εξαίρεση για τη χώρα μας.
Αν δεν υπήρχαν μαθήματα πίσω από αυτή την εμπειρία, η αναμόχλευσή της εδώ θα αποτελούσε σπατάλη του χώρου της εφημερίδας και του χρόνου του αναγνώστη. ‘Όμως θεωρώ ότι υπάρχουν μαθήματα και μάλιστα ιδιαίτερα χρήσιμα και κρίσιμα για την χρονική στιγμή στην οποία βρισκόμαστε. Με δεδομένη την οικονομική κατάσταση της χώρας για τα επόμενα 15 χρόνια, οι επιλογές για την αξιοποίηση της Βάσης έχουν περιοριστεί, δυστυχώς, σε δύο: ή να παραμείνει ουσιαστικά ως έχει ή να αξιοποιηθεί με τη συμμετοχή ιδιωτικού κεφαλαίου. Τονίζω το «δυστυχώς» διότι είμαι και εγώ μεταξύ αυτών που θεωρούν ότι αυτό το κομμάτι της γης είναι το μοναδικό που απέμεινε για ένα «νοικοκύρεμα» ευρωπαϊκών προδιαγραφών της μείζονος περιοχής του Ηρακλείου, μιας περιοχής με εξαιρετικές, μακροχρόνια, προοπτικές. Δεν θα υπεισέλθω εδώ στο τι ακριβώς εννοώ με αυτό το «νοικοκύρεμα» (μια πρότυπη συγκέντρωση εκπαιδευτικών, αθλητικών, πολιτιστικών, τουριστικών και άλλων δραστηριοτήτων, ακόμη και κέντρων υγείας και τεχνολογικής ανάπτυξης), πέρα από το να επαναλάβω ότι το παλιό μοντέλο σύμφωνα με το οποίο αυτά τα έργα θα μπορούσαν να γίνουν αποκλειστικά με δημόσιο χρήμα δεν «παίζει» πια και δεν θα παίξει για πολλά χρόνια. Ούτε θεωρώ ότι μια τέτοια ανάπτυξη είναι δυνατή μέσω ευρωπαϊκών προγραμμάτων, κάτω από τις τρέχουσες συνθήκες, εκτός ίσως από ένα ή δυο «μικροέργα». Από το 1994 που η Βάση περιήλθε σε ελληνικά χέρια υπήρχε όλος ο χρόνος για την επεξεργασία ενός ολοκληρωμένου σχεδίου ανάπτυξης της Βάσης και για την υλοποίησή του μέσω των ευρωπαϊκών προγραμμάτων στήριξης όταν αυτά τα προγράμματα βρισκόταν στη περίοδο των «παχιών αγελάδων».
Αυτό δεν έγινε με δική μας υπαιτιότητα και έτσι τώρα βρισκόμαστε μπροστά σε δυο επιλογές: τον πλήρη αποκλεισμό του ιδιωτικού κεφαλαίου (και την απραξία) ή ένα σχέδιο όπου το ιδιωτικό κεφάλαιο θα κληθεί να παίξει σημαντικό ρόλο. Η δεύτερη επιλογή πρέπει να εξεταστεί εξαντλητικά πριν αφεθούμε (παθητικά ή διότι αυτό επιτάσσουν κάποιες ιδεολογικές προδιαθέσεις) στην ευκολία της πρώτης. Μια τέτοια αναζήτηση θα αποκλείει κάθε επένδυση που θα μπορούσε να οδηγήσει τους τοπικούς μικρο-επιχειρηματίες σε οικονομική εξόντωση. Θα αποκλείει επίσης επενδύσεις με κύριο ή αποκλειστικό κίνητρο τη μεγιστοποίηση του ιδιωτικού ή του δημοσίου (μέσω εκποίησης) κέρδους. Αντίθετα, θα επιδιώξει ένα σημείο επαφής μεταξύ ιδιωτικού ενδιαφέροντος και δραστηριοτήτων, όπως αυτές που αναφερθήκαν πιο πάνω, οι οποίες μπορεί μεν να μην είναι ιδιαίτερα κερδοφόρες θα μπορούσαν όμως να αποφέρουν ένα αξιοπρεπές εισόδημα. Ένας τέτοιος συγκερασμός δεν είναι ανέφικτος, τουλάχιστον αυτό διδάσκει η περίπτωση του Ενυδρείου Κρήτης. Τέτοιες δραστηριότητες θα είναι επιπλέον συμβατές με το χωροταξικό σχέδιο (ΣΧΟΑΠ) του πρώην Δήμου Γουβών, που χαίρει της αποδοχής της μεγάλης πλειοψηφίας του πληθυσμού της περιοχής. Θα πρέπει να γίνει αντιληπτό, το ταχύτερο δυνατό, ότι η έλλειψη μιας τέτοιας ρεαλιστικής πρότασης διευκολύνει και ουσιαστικά προκαλεί την επιβολή μιας «έξωθεν» λύσης. Φυσικά δεν πρόκειται για εύκολο εγχείρημα. Χρειάζονται άνθρωποι που να εμπνέουν εμπιστοσύνη με τις γνώσεις και τις ικανότητες τους (και αφού επιλεγούν, να αφεθούν απερίσπαστοι να κάνουν τη δουλειά τους). Επί πλέον θα χρειαστεί ένα πνεύμα καλώς νοούμενου πατριωτισμού. Αναφέρομαι εδώ, κυρίως αλλά όχι αποκλειστικά, στους Κρήτες επιχειρηματίες. Νομίζω ότι έχουν μιας πρώτης τάξεως ευκαιρία να δείξουν ότι το ενδιαφέρον τους για τον τόπο είναι ουσιαστικό και σε βάθος χρόνου. Θα μπορούσαν να εμπλακούν θυσιάζοντας ένα μικρό μέρος του κέρδους που θα είχαν από μια άλλη επιχειρηματικά πιο αποδοτική επένδυση. Για το ευρύτερο κοινό, αυτό θα είχε σαν συνέπεια την καθόλου αξιοκαταφρόνητη συναισθηματική ικανοποίηση ότι οι ιδιώτες επενδυτές της Βάσης είναι ντόπιοι.
* Ο Λευτέρης Ζούρος είναι ομότιμος καθηγητής Παν/μίου Κρήτης

