Του Γιάννη Τσερεβελάκη*

Όσα συμβαίνουν τα δυο τελευταία χρόνια στη γειτονική μας Ιταλία είναι πρωτοφανή και πρωτάκουστα: ο πρωθυπουργός της, σύμφωνα με τους δικαστές της χώρας αυτής καθώς και με δημοσιογραφικές πληροφορίες, φωτογραφικό υλικό και ηχητικά ντοκουμέντα, φαίνεται να είναι μπλεγμένος σε σκάνδαλα με πόρνες πολυτελείας («συνοδούς» τις λένε κατ’ ευφημισμόν οι δημοσιογράφοι), να συμμετείχε σε οργιαστικά πάρτι, να φιλοξενούσε «λολίτες» και εκκολαπτόμενες «σταρ» στη βίλα του, για να του προσφέρουν «επί πληρωμή» τις σεξουαλικές τους υπηρεσίες κ.λπ.

Το πιο τραγικό, βέβαια, είναι ότι για τον ίδιο «πέρα βρέχει»: όχι μόνο αρνείται να παραδεχτεί (έστω από ευθιξία και για να διευκολύνει τη δικαιοσύνη στο έργο της, ώστε να λάμψει η αλήθεια) όλα όσα «και οι πέτρες βοούν», αλλά και αντεπιτίθεται μιλώντας για συνωμοσίες, συνωμότες και πολιτικές σκοπιμότητες, όπως δυστυχώς γίνεται συχνά στην πολιτική (και όχι μόνο) ζωή από πολιτικά πρόσωπα που έχουν αναγάγει την εξουσία σε αυτοσκοπό και, γαντζωμένα επάνω της, προσπαθούν να την κρατήσουν με κάθε μέσο και τρόπο. Στη δημοκρατία όμως, όπου η εξουσία ανήκει στο λαό και εκείνοι που την ασκούν οφείλουν να το κάνουν εν ονόματι και υπέρ του λαού, τέτοιες αντιλήψεις και πρακτικές είναι αντίθετες και προς το πνεύμα και προς το γράμμα της. Κι εδώ αρχίζει το φαινόμενο να ξεφεύγει από τα όρια του «ιδιωτικού» και να εισέρχεται στη σφαίρα του «πολιτικού». Άρα, μπορούμε ως τέτοιο να το προσεγγίσουμε.

Πρώτα-πρώτα, στην προκειμένη περίπτωση έχουμε, καθώς πιστεύω, ένα γεγονός κατάχρησης εξουσίας και, κατά συνέπεια, φαλκίδευσης της δημοκρατίας(με την προϋπόθεση βέβαια ότι τα γεγονότα είναι έτσι όπως παρουσιάζονται). Διότι, όταν ο εκλεγμένος ηγέτης μιας δημοκρατικής χώρας χρησιμοποιεί τη δύναμη του χρήματος και της θέσης του, για να προβεί σε πράξεις σαν κι αυτές για τις οποίες κατηγορείται ο ως άνω πρωθυπουργός της Ιταλίας, τότε σαφώς και το πρόβλημα δεν αφορά πλέον απλώς τον ίδιο, αλλά τον τρόπο λειτουργίας των θεσμών της δημοκρατίας, αφού και ο θεσμός του πρωθυπουργού είναι ένας από τους δημοκρατικούς θεσμούς. Εξάλλου, πέραν του γεγονότος ότι σε μια δημοκρατική χώρα η εξουσία δεν είναι ιδιοκτησία του ηγέτη, ο ίδιος λειτουργεί ως πρότυπο ζωής για τους πολίτες της κι επομένως δεν έχει το δικαίωμα να διαχειρίζεται την εικόνα του κατά το δοκούν. Είναι γνωστό, εξάλλου, ότι η έλξη και η γοητεία που ασκούν η δύναμη και η εξουσία πάνω στους ανθρώπους είναι τεράστιες. Ειδικότερα, υπάρχει μια υπόγεια διαδρομή που συνδέει την εξουσία και τη δύναμη με τη σεξουαλικότητα, όπως το έδειξε με τον πιο ωμό τρόπο ο μαρκήσιος ντε Σάντ. Πρόκειται για την παθολογία και τους πειρασμούς της εξουσίας, που όσο πιο δεσποτική είναι, τόσο πιο πολύ ρέπει προς αυτούς (Δεν είναι τυχαίο το γεγονός των βιασμών των γυναικών των ηττημένων από τους νικητές σε καιρό πολέμου). Κυρίως άνθρωποι (άρχοντες και αρχόμενοι) χωρίς ερείσματα ηθικά, άνθρωποι με αμβλυμμένες τις ηθικές και πνευματικές αντιστάσεις, παραδίδονται αμαχητί στη γοητεία τους. Και οι μεν ισχυροί εκμεταλλεύονται την εξουσία και τη δύναμή τους, για να ικανοποιούν κάθε τους επιθυμία, οι δε αδύνατοι είναι έτοιμοι να κάμουν τα πάντα, χωρίς ενδοιασμούς και ηθικά διλήμματα, για να κερδίσουν την εύνοια του ισχυρού «αφέντη» και όλα όσα απορρέουν από αυτή. Κι όταν η εκμετάλλευση της εξουσίας γίνεται για την ικανοποίηση απλώς του ζωώδους σεξουαλικού ενστίκτου, τότε μιλάμε για πλήρη εξευτελισμό τόσο εκείνου που κάνει τέτοιες πράξεις όσο κι εκείνου που με οποιοδήποτε τρόπο συμμετέχει σ’ αυτές. Διότι ο μεν πολιτικός αντιμετωπίζει τους άλλους όχι ως ανθρώπους ή ως πολίτες, αλλά ως res (πράγμα) και μέσον ικανοποίησης των σεξουαλικών και άλλων επιθυμιών του, γεγονός κατεξοχήν αντιδημοκρατικό (για να μην πω φασιστικό), ο δε καθ’ οιονδήποτε τρόπο (παθητικά ή ενεργητικά) συμμετέχων εξανδραποδίζεται αφιονισμένος από τη γοητεία και τη λάμψη της εξουσίας και του χρήματος, τη στιγμή ίσως που πιστεύει ότι πράττει αυτεξουσίως.

Η ερμηνεία, ωστόσο, του φαινομένου θα ήταν ανεπαρκής, αν, πέραν των όσων ειπώθηκαν μέχρι τώρα για τη σχέση εξουσίας και σεξουαλικότητας, δεν λαμβάναμε υπόψη κι ένα γενικότερο κλίμα ελευθεριότητας των ηθών που επικρατεί στις σύγχρονες ευρωπαϊκές κοινωνίες. Θέλω να πω ότι, όταν ζεις σε μια κοινωνία όπου ο έρωτας, το πιο υψηλό από τα ανθρώπινα αισθήματα, έχει ξεπέσει σε μια επιπόλαια και στιγμιαία σεξουαλική απλώς πράξη, κι αυτό έχει μεταβληθεί σε ηθική αντίληψη και πρακτική για μεγάλο μέρος του κοινωνικού συνόλου∙ όταν οι σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων που συνδέονται ερωτικά είναι σχέσεις με ημερομηνία λήξεως, σαν τα αναλώσιμα των σούπερ μάρκετ∙ όταν γυναίκες και άνδρες έχουμε παραδοθεί στην αναζήτηση της απόλαυσης και της ηδονής, κατά τις επιταγές ενός πανηδονισμού που επιτάσσει ο πανσεξουαλισμός του καιρού μας∙ όταν η διαβρωτική ηδυπάθεια έχει εισχωρήσει ίσαμε το μεδούλι του σύγχρονου μαζοποιημένου ανθρώπου, τότε τέτοια φαινόμενα δεν είναι καθόλου παράδοξα. Ο μαζάνθρωπος, αυτός του οποίου το πρόσωπο έχει αλλοιωθεί ή και εξαφανιστεί κάτω από την ισοπεδωτική δράση της πολιτικής προπαγάνδας και τις επιταγές της βιομηχανίας που παράγει τη μαζική ψυχαγωγία, της ασύστολης διαφήμισης και του καταναλωτικού προτύπου, είναι αδύνατο να αντισταθεί στο «πνεύμα» των καιρών. Γιατί η αντίσταση στις επιταγές της μάζας απαιτεί ηθική ανδρεία και πνευματικό οπλισμό. Κι αυτό, σε μια κοινωνία των ανέσεων και της ευκολίας, δεν είναι ούτε απλό ούτε εύκολο.

Πρέπει, ωστόσο, να αναφερθούμε και σε μια άλλη πτυχή του θέματος, την πιο τραγική, κατά τη γνώμη μου. Όπως αποκαλύφθηκε από τα ΜΜΕ, υπήρξαν γονείς και συγγενείς που προέτρεπαν τα κορίτσια τους να συνάψουν σχέσεις με τον ισχυρό άνδρα της Ιταλίας, προκειμένου να κερδίσουν την εύνοιά του και πολλά χρήματα. Πρόκειται για μια νέα «ηθική» αντίληψη, φυσικό επακόλουθο κι αυτή του αμοραλισμού των καιρών μας∙ αμοραλισμού που έχει πλήξει άρχοντες και αρχομένους. Όλα όσα γνωρίζαμε περί οικογενειακής τιμής φαίνεται ότι για πολλούς ανθρώπους έχουν πάψει εδώ και καιρό να ισχύουν. Η νέα αήθης ηθική έχει καταφέρει πολλαπλά και ισχυρά πλήγματα στους ηθικούς και αξιακούς κώδικες, αφού οι αξίες, ακόμη και οι πιο υψηλές, γίνονται θυσία στο βωμό του Μαμωνά. Ο αποχριστιανισμός του δυτικού κόσμου και ο θάνατος του Θεού στις δυτικές κοινωνίες άφησαν δίχως ηθικό έρμα τις ψυχές των ανθρώπων. Κι όπου δεν υπάρχει Θεός, εκεί όλα επιτρέπονται, σύμφωνα με τη ρήση του Ντοστογιέφσκι. Έτσι δεν είναι λίγοι οι άνθρωποι στον προηγμένο δυτικό κόσμο οι οποίοι, υπακούοντας τυφλά στο «πρότυπο» ζωής που έχει διαμορφωθεί σήμερα και με πρόφαση την τρέχουσα οικονομική κρίση, είναι έτοιμοι να υποθηκεύσουν ακόμη και τον εαυτό τους και να ρίξουν «τα άγια τοις κυσίν», αρκεί να εξασφαλίσουν τον ισχυρό «προστάτη». Αυτή είναι μια σοβαρή πλευρά του όλου προβλήματος η οποία, βέβαια, έρχεται ως συνέπεια της γενικότερης σχετικότητας με την οποία αντιμετωπίζει την ηθική η εποχή μας, αρνούμενη με σοφιστικές μεθόδους να τη θεμελιώσει πάνω στην αλήθεια. Απλώς προτάσσει μια ελλιποβαρή και χωρίς οντολογικό θεμέλιο ηθική ελευθεριότητα, λησμονώντας ότι το πιο γοητευτικό στοιχείο του «ηθικού» είναι ότι οδηγεί τον άνθρωπο «προς την ολοκλήρωση μιας υπεύθυνης ελευθερίας. Οι ηθικές προστακτικές, τραχείς και σκληρές, τσακίζουν την άγρια θέληση και μας κατευθύνουν προς έναν υψηλότερο θετικό αυθορμητισμό, να κάνουμε το καλό» (Umberto Eco, Τι πιστεύει αυτός που δεν πιστεύει;, Ελληνικά Γράμματα, Γ΄ Έκδοση, 1998, σ. 159). Αλήθεια, σε πια σχέση βρίσκεται μια τέτοια αντίληψη για το ήθος και την ελευθερία με όσα ανεύθυνα και αήθη συμβαίνουν σήμερα στον κόσμο μας;

Υπάρχει λύση ή είμαστε υποχείριοι των καταστάσεων, των ισχυρών της γης και των παθών μας; Δύσκολα μπορεί κανείς να δώσει απάντηση σε τούτο το ερώτημα, αναλογιζόμενος πόσο πολύ έχει διαβρωθεί η ηθική συνείδηση του ανθρώπου και πόσο έχει υποχωρήσει το πνεύμα και η καλλιέργεια της ψυχής, εξαιτίας των συγκαιρινών μας αντιλήψεων και πρακτικών. Χρειαζόμαστε τη σοφία εκείνη που προτρέπει να μην παγιδευόμαστε στο παρόν, αλλά να μελετάμε το παρελθόν, όπου βρίσκεται κρυμμένη η γνώση του μέλλοντος, όπως μας δίδαξε ο λόγος της αρχαίας τραγωδίας. Χρειαζόμαστε γρηγορούσες συνειδήσεις ανθρώπων που θα βλέπουν πιο πέρα από το σαρκίο τους και θα συντρέχουν στην ωρίμαση της αλήθειας εντός των κοινωνιών. Ανθρώπους που θα είναι έτοιμοι να σηκώσουν τον δυσβάστακτο πολλές φορές σταυρό της αλήθειας και με εκείνην οδηγό να προετοιμάσουν το μέλλον. Χρειαζόμαστε πρόσωπα ελεύθερα και υπεύθυνα που θα πιστεύουν στον άνθρωπο και θα σέβονται τον εαυτό τους και τους άλλους. Διότι μόνον έτσι μπορούμε να περιμένουμε αντίσταση στα φαινόμενα του «μπερλουσκονισμού» στην πολιτική και κοινωνική ζωή. Ωστόσο, όλα αυτά αφορούν την παιδεία μας, την «κατά κεφαλήν» καλλιέργειά μας, πράγμα που η εποχή μας και το «σύστημα» αποστρέφονται μετά βδελυγμίας.

* Γιάννης Γ. Τσερεβελάκης είναι φιλόλογος-θεολόγος