Με την αυγή του 20ου αιώνα, λίγο μετά την απελευθέρωση της Κρήτης από τον τουρκικό ζυγό, στο νησί άρχισαν συστηματικές ανασκαφές προκειμένου να έλθουν στο φως όλα τα στοιχεία του αρχαίου πολιτισμού που περιέγραφαν οι κλασικοί συγγραφείς και τα οποία ο χρόνος είχε κρύψει καλά μέσα στην κρητική γη. Τότε άρχισαν από τον Έβανς οι μεγάλης έκτασης ανασκαφές στην περιοχή της Κνωσού, που έκαναν γνωστή την περιοχή σʼ ολόκληρο τον κόσμο. Την ίδια περίοδο η ιταλική αρχαιολογική αποστολή εργαζόταν στην περιοχή της Φαιστού, της Αγίας Τριάδας και του Πρινιά. Οι εργασίες ξεκίνησαν το 1900 υπό τη διεύθυνση του Federico Halbherr και συνεχίστηκαν από τους Luigi Pernier και D. Levi. Το 1908 ήλθε στο φως και ο περίφημος Δίσκος της Φαιστού.
Την 1η Οκτωβρίου 1906 ο μεγάλος αρχαιολόγος και μεσαιωνοδίφης, έφορος αρχαιοτήτων της Κρητικής Πολιτείας, τότε, Στέφανος Ξανθουδίδης, συνιδρυτής με τον Ιωσήφ Χατζιδάκη του Aρχαιολογικού Mουσείου Ηρακλείου, δημοσίευε μια έκθεση για τις ανασκαφές εκείνης της χρονιάς. Ο Ξανθουδίδης είχε πάρει τις σχετικές αναφορές από τον Luigi Pernier. Το κείμενό του, με ημερομηνία 1 Οκτωβρίου 1906, δημοσιεύτηκε στα «Παναθήναια» και αναδημοσιεύτηκε στο εβδομαδιαίο περιοδικό «Κρητική Αρχαιολογική Εφημερίς» που εξέδιδε εκείνη την περίοδο στο Ηράκλειο ο πρώτος ανασκαφέας της Κνωσού Μίνως Καλοκαιρινός. Την έκθεση εντοπίσαμε στην «Κρητική Αρχαιολογική Εφημερίδα» της Τετάρτης 15 Νοεμβρίου 1906, αντίγραφο της οποίας φυλάσσεται στη Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη Ηρακλείου.
Η Φαιστός ήταν η δεύτερη σημαντική πόλη της Κρήτης μετά απʼ αυτήν την Κνωσού. Η μυθολογία αναφέρει ότι στο βασίλειο της βασίλεψε η δυναστεία του Ραδάμανθυ, γιού του Δία και αδελφού του Μίνωα. Το πρώτο ανάκτορο αναπτύχθηκε από τους προϊστορικούς ακόμη χρόνους και καταστράφηκε από το μεγάλο σεισμό του 1450 π.Χ., που ουσιαστικά προκάλεσε και το μεγάλο πλήγμα στον Μινωικό Πολιτισμό. Πάνω στα ερείπια του παλιού ανακτόρου κτίστηκε ένα νέο, όπως απέδειξαν οι ανασκαφές της ιταλικής αποστολής κατά τις αρχές του 20ου αιώνα. Στην κοντινή Αγία Τριάδα υπήρχε η έπαυλη των βασιλέων της Φαιστού.
Ο Στέφανος Ξανθουδίδης γεννήθηκε το 1864 στο Αβδού και σπούδασε φιλολογία στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας. Αρχικά δίδαξε στο Γυμνάσιο της Νεάπολης και το Κρητικόν Γυμνάσιον του Ηρακλείου. Ήταν μέλος του «Φιλεκπαιδετικού Συλλόγου» και συνεργάστηκε στενά με μια άλλη μεγάλη μορφή της κρητικής αρχαιολογίας, τον γιατρό και πολιτικό Ιωσήφ Χατζιδάκη. Το 1899 διορίστηκε από την Κρητική Πολιτεία έφορος αρχαιοτήτων Κρήτης, θέση στην οποία παρέμεινε μέχρι το 1915, προσφέροντας σημαντικά στις ανασκαφές στο νησί. Στη συνέχεια, και μέχρι το 1923, ήταν έφορος στη 10η αρχαιολογική περιφέρεια, ενώ από το 1923, μέχρι το θάνατό του, το 1928, ήταν διευθυντής στο αρχαιολογικό μουσείο Ηρακλείου. Το 1918, με την ίδρυση της έδρας Μεσαιωνικής Ελληνικής Γλώσσας και Φιλολογίας στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, του δόθηκε η θέση χωρίς καν να υποβάλει αίτηση.
Ασχολήθηκε συστηματικά με τη μεσαιωνική ιστορία του νησιού, κυρίως, δηλαδή, την περίοδο της Ενετοκρατίας, αλλά και τη γλώσσα. Το 1909 εξέδωσε την επίτομη «Ιστορία της Κρήτης από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι των καθʼ ημάς», ενώ στη φιλολογική του προσφορά κορυφαία έργα θεωρούνται οι εκδόσεις του «Ερωτόκριτου» το 1915, του «Φορτουνάτου», της «Ερωφίλης».
Αλέκος Α. Ανδρικάκης
andrikakis@ patris.gr

