Του Αλέκου Α. Ανδρικάκη
[email protected]

Ήταν ο ταραγμένος Μάης του 1936. Ο Ιωάννης Μεταξάς οργανώνει την επιβολή της φασιστικής δικτατορίας και η πολιτική που εφαρμόζει είναι ήδη ενταγμένη στο πλαίσιο αυτό. Άλλωστε η Ελλάδα την εποχή αυτή περνά από δικτατορία σε δικτατορία. Πάγκαλος, Κονδύλης Μεταξάς. Ο ελληνικός λαός βρίσκεται καθημερινά στους δρόμους. Στις πρωτομαγιάτικες εκδηλώσεις η Θεσσαλονίκη θρηνεί νεκρούς. Στη συνέχεια όλη η Ελλάδα. Το Ηράκλειο έχει θρηνήσει τους δικούς του νεκρούς μερικούς μήνες νωρίτερα, στον μεγάλο ξεσηκωμό της 4ης και 5ης Αυγούστου του ’35.
Ο κόσμος που βλέπει τον κίνδυνο μιας νέας δικτατορίας δεν κρύβεται. Αντιδρά, δεν προσπαθεί να βολευτεί ή να κρυφτεί.
Μέσα σ’ αυτό το κλίμα, στις αρχές Μαΐου του 1936 στο Ηράκλειο οργανώνεται ένα συνέδριο της εργαζόμενης νεολαίας. Είναι μια πραγματική διαδήλωση χιλιάδων νέων της εποχής, που οργανώνεται στο τεράστιο θέατρο Πουλακάκη. Στις 10 Μαΐου στο συνέδριο καλείται να μιλήσει μια κορυφαία μορφή των γραμμάτων, των κοινωνικών και πολιτικών αγώνων της εποχής, ο παιδαγωγός Δημήτριος Γληνός. Τις πληροφορίες για τη μοναδική αυτή επίσκεψη εντοπίσαμε στον «Ριζοσπάστη» της εποχής με φωτογραφίες τόσο από το συνέδριο όσο και την παρουσία του Δ. Γληνού.
Η προσωπικότητα και η προσφορά του Δημήτρη Γληνού στο πρώτο μισό του 20ου αιώνα είναι αναγνωρισμένη όχι μόνο στην Ελλάδα, αλλά και διεθνώς. Το Διεθνές Γραφείο Μόρφωσης (International Bureau of Education) της UNESCO τον έχει συμπεριλάβει στη λίστα των 100 πιο σημαντικών διανοουμένων, δημοσιολόγων και πολιτικών όλου του κόσμου, που με τη σκέψη και τη δράση τους συνέβαλαν στην υπόθεση της εκπαίδευσης από την αρχή του ανθρώπινου πολιτισμού μέχρι τη σύγχρονη εποχή.
Ο Δ. Γληνός γεννήθηκε στη Σμύρνη το 1882 και πέθανε από καρδιακή προσβολή το 1943 στην Αθήνα. Αποφοίτησε ως αριστούχος από την Ευαγγελική Σχολή της Σμύρνης και το 1899 εγγράφηκε στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου της Αθήνας, απ’ όπου επίσης αποφοίτησε με άριστα το 1905. Συνέχισε τις σπουδές του στη Γερμανία και αμέσως μετά δίδαξε σε σχολεία της Μικράς Ασίας και στο Αρσάκειο Λύκειο της Αθήνας. Συμμετείχε στο κίνημα των δημοτικιστών. Μέλος του Εκπαιδευτικού Ομίλου από το 1911 και επί σειρά ετών ηγετική φυσιογνωμία του, δημοσίευσε στο 'Δελτίο' του Ομίλου και στην 'Αναγέννηση' φιλοσοφικές και παιδαγωγικές μελέτες. Έργα του: Δημιουργικός ιστορισμός (1920), Γυναικείος ανθρωπισμός (1921), Οι χοίροι υΐζουσιν (1921), Ένας άταφος νεκρός (1925) κ.άλ. Το (1927) στη 'Διακήρυξη του Εκπαιδευτικού Ομίλου', συνέδεσε την παιδαγωγική κίνησή του με τις σοσιαλιστικές αντιλήψεις. Εξόριστος κατά την τετραετία της δικτατορίας Μεταξά (1936 - 1940), έγραψε την 'Τριλογία του Πολέμου' και τον 'Διαλεκτικό υλισμό'. Το 1940 μετέφρασε τον Σοφιστή του Πλάτωνα.
Αρχικά ήταν απ’ τους συνεργάτες του Βενιζέλου στην προσπάθεια για την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1913 αλλά και του 1917. Μάλιστα στην κυβέρνηση της Θεσσαλονίκης, το 1917, υπήρξε γενικός γραμματέας στο υπουργείο Παιδείας, με σκοπό να σχεδιάσει τη λεγόμενη «γλωσσοεκπαιδευτική μεταρρύθμιση». Όμως τόσο το 1913 όσο και το 1917 υπό την πίεση των συντηρητικών δυνάμεων ο Βενιζέλος έκανε πίσω και δεν εισήγαγε τη δημοτική στα σχολεία και στην αλληλογραφία του κράτους. Ο Γληνός σταδιακά απομακρύνθηκε από τον Βενιζέλο, συνεργάστηκε με τους σοσιαλιστές του Αλέξανδρου Παπαναστασίου και στα φιλοσοσοφικά – φιλολογικά ζητήματα με τον μεγάλο ποιητή Κώστα Βάρναλη, αλλά και τον Νίκο Καζαντζάκη. Τον Ιανουάριο του 1928 η εφημερίδα «Ελεύθερο Βήμα» κάλεσε τον Ελληνορουμάνο συγγραφέα Παναϊ Ιστράτι (Παναγιώτη Βαλσάμη), ο οποίος είχε ονομαστεί ως ο «Γκόρκι των Βαλκανίων». Σε εκδήλωση που οργανώθηκε μίλησαν ο Γληνός, ο Καζαντζάκης και ο Ιστράτι. Η ασφάλεια παρενέβη, συνέλαβε και απέλασε τον Ιστράτι και δίκασε τους Γληνό και Καζαντζάκη, που όμως αθωώθηκαν.
Στις αναλύσεις και τα κείμενά του συνδέει άμεσα στην εκπαιδευτική μεταρρύθμιση και την καθιέρωση της δημοτικής στο σχολείο και το κράτος με τις προοδευτικές πολιτικές στη χώρα. Διώκεται από τη δικτατορία Πάγκαλου, κι αργότερα, το 1935, κι ενώ ήδη συνεργάζεται με το ΚΚΕ, από τη δικτατορία του Κονδύλη, που τον εξορίζει.

Το πολιτικό κλίμα

Στις εκλογές του Ιανουαρίου του 1936 συμμετέχει στους συνδυασμούς του Παλλαϊκού Μετώπου, το οποίο είχαν συγκροτήσει το ΚΚΕ και το Αγροτικό Κόμμα, και εκλέγεται βουλευτής.
Πρώτο κόμμα αναδείχτηκε το «Λαϊκό Κόμμα» του Τσαλδάρη, που εξέλεξε 143 βουλευτές, ενώ το κόμμα των «Φιλελευθέρων» του Σοφούλη εξέλεξε 142. Το «Παλλαϊκό Μέτωπο» (συνεργασία ΚΚΕ - ΑΚΕ), έβγαλε 15 έδρες. Καθώς κανείς δεν είχε την πλειοψηφία, δεν μπορούσε να συγκροτηθεί κυβέρνηση μόνο από ένα κόμμα. Μονοκομματική κυβέρνηση δεν μπορούσε να αναδειχτεί. Ετσι, ο αρχηγός του Κόμματος των Φιλελευθέρων Σοφούλης και ο εκπρόσωπος του Μετώπου κατέληξαν σε συμφωνία, το περίφημο «Σύμφωνο Σοφούλη - Σκλάβαινα».
Με βάση το «Σύμφωνο Σοφούλη - Σκλάβαινα», το «Παλλαϊκό Μέτωπο» θα έδινε ψήφο ανοχής στην κυβέρνηση Σοφούλη και στο προεδρείο της Βουλής, ενώ η κυβέρνηση θα ακύρωνε αναδρομικά τη διάταξη του εκλογικού νόμου, που αφαιρούσε τα εκλογικά δικαιώματα όσων είχαν καταδικαστεί με το «Ιδιώνυμο», θα καταργούσε τις επιτροπές ασφάλειας, θα έδινε αμνηστία σ' όλους τους πολιτικούς κρατούμενους, τους εξόριστους, θα διέλυε τις φασιστικές οργανώσεις, θα καθιέρωνε πάγιο εκλογικό σύστημα την απλή αναλογική, θα μείωνε την τιμή του ψωμιού, θα απαγόρευε την προσωποκράτηση για οφειλές προς το Δημόσιο μέχρι 3.000 δρχ., θα προχωρούσε στην εφαρμογή της Κοινωνικής Ασφάλισης, και θα καθιέρωνε 5χρονο χρεοστάσιο χωρίς όρους για τα χρέη των αγροτών σε τράπεζες και ιδιώτες.
Υπηρεσιακός πρωθυπουργός εκείνο το διάστημα ήταν ο Δεμερτζής, που στις αρχές Μαρτίου του 1936 τοποθέτησε στο υπουργείο Στρατιωτικών τον Ιωάννη Μεταξά. Παρά τις πλειοψηφίες που είχαν διαμορφωθεί μετά το «Σύμφωνο», ο τότε μονάρχης Γεώργιος Β΄ έδωσε εντολή σχηματισμού κυβέρνησης και πάλι στον Δεμερτζή. Σ' αυτήν τη νέα κυβέρνηση, ο Μεταξάς έγινε αντιπρόεδρος, ενώ παρέμεινε και υπουργός των Στρατιωτικών και της Αεροπορίας. Είχε πλέον ανοίξει ο δρόμος για τη δικτατορία που όλοι φοβόντουσαν.
Στις 13 Απριλίου πέθανε ο Δεμερτζής. Ο Γεώργιος όρισε πρωθυπουργό τον Μεταξά. Λίγες ημέρες αργότερα η βουλή με ψήφισμά της διέκοψε τις εργασίες της για πέντε μήνες, μέχρι τις 30 Σεπτεμβρίου. Ο χρόνος ήταν αρκετός προκειμένου ο Μεταξάς να εγκαθιδρύσει δικτατορία, στις 4 Αυγούστου.
Ο Μάιος ήταν μήνας κινητοποιήσεων σ’ όλη τη χώρα. Τα γεγονότα της Θεσσαλονίκης με τους νεκρούς προκάλεσαν θύελλα διαμαρτυριών σ’ όλη τη χώρα. Συγκεντρώσεις οργανώθηκαν και στο Ηράκλειο. Το συνέδριο των νέων στο θέατρο Πουλακάκη ήταν η αφορμή της μοναδικής, απ’ όσο γνωρίζομε επίσκεψης του Δημήτρη Γληνού στην πόλη. Με την ιδιότητα, φυσικά, του βουλευτή. Με την κήρυξη της δικτατορίας, ο Γληνός ήταν ανάμεσα σ’ εκείνους που φυλακίστηκε και εξορίστηκε.
Στη διάρκεια της Κατοχής ο Γληνός πρωταγωνίστησε στις διεργασίες για την ίδρυση του ΕΑΜ και συνέταξε το ιδεολογικο-πολιτικό μανιφέστο «Τι είναι και τι θέλει το ΕΑΜ». Παράλληλα εντάχθηκε στο ΚΚΕ και εξελέγη μέλος του Πολιτικού Γραφείου του κόμματος. Ο θάνατος τον βρήκε τα Χριστούγεννα του 1943, έπειτα από μια εγχείρηση και ενώ ετοιμαζόταν να μεταβεί στην Ελεύθερη Ελλάδα, προκειμένου να ηγηθεί της κυβέρνησής της.

Η επίσκεψη στο Ηράκλειο

Σύμφωνα με την ανταπόκριση που υπήρχε στο «Ριζοσπάστη» της 14ης Μαΐου 1936, ο Γληνός έμεινε στην πόλη για μία ημέρα. Πήγε στο θέατρο Πουλακάκη, που όμως ήταν κατάμεστο κι έτσι αποφασίστηκε να μιλήσει έξω από αυτό, από το κοντινό καφενείο του Παπακαλιάτη, απ’ όπου απευθύνθηκε σε 6.000 ανθρώπους. Πιθανώς ο αριθμός είναι υπερβολικός, αλλά από την φωτογραφία που επίσης δημοσιεύτηκε στο «Ριζοσπάστη» της επόμενης ημέρας, απ’ όπου την αναδημοσιεύομε, καταλαβαίνουμε ότι το πλήθος ήταν εντυπωσιακά μεγάλο.
Στη συνέχεια αναδημοσιεύομε και το ρεπορτάζ της εφημερίδας από την επίσκεψη που έληξε με συνάντηση που είχε ο Δ. Γληνός με μια άλλη μεγάλη μορφή, τον μάρτυρα δήμαρχο της πόλης Μηνά Γεωργιάδη, που ήταν ανάμεσα στους 62 Μάρτυρες. Η συνάντηση βουλευτή και δημάρχου έγινε πάνω στο ατμόπλοιο με το οποίο ταξίδεψε για την επιστροφή του στο λιμάνι του Πειραιά ο Γληνός.
Το κείμενο της εφημερίδας είναι ανυπόγραφο, όμως έχει την αναφορά ότι ήταν τοπικού ανταποκριτή. Σε άλλες ανταποκρίσεις των ημερών εκείνων εντοπίζομε το επώνυμο «Κιαχαγιαδάκης», αλλά και αλλού το μικρό όνομα «Γερώνυμος», που ίσως είναι του Κιαχαγιαδάκη. Σε άλλα κείμενα που μεταδίδονταν από το Ηράκλειο υπήρχε και το όνομα του τότε προέδρου του Εργατικού Κέντρου Θόδωρου Πάγκαλου. Σημειώνομε ότι ο «Ριζοσπάστης» μέχρι και τα χρόνια του δευτέρου παγκοσμίου πολέμου προσφωνούσε ως «σύντροφο» (σ.) όχι μόνο τα μέλη του ΚΚΕ, αλλά και τους συνδικαλιστικούς εκπροσώπους των εργατών.
Η ανταπόκριση είχε ως εξής:
“ΗΡΑΚΛΕΙΟ ΚΡΗΤΗΣ, 11 του Μάη. (Του ανταποκριτή μας).
Ο ερχομός στην πόλη μας του σ. Δ. Γληνού, βουλευτή του Παλλαϊκού Μετώπου, έγινε αφορμή να ξεσπάσει ένας ακράτητος ενθουσιασμός του λαού για το Παλλαϊκό Μέτωπο και τους άξιους εκπροσώπους του στη Βουλή. Το Σάββατο το βράδυ συγκεντρώθηκαν αυθόρμητα στην αποβάθρα απάνω από χίλιοι εργάτες. Μόλις παρουσιάστηκε η βενζινάκατος που έφερνε το σ. Γληνό με τους λιμενεργάτες, που τον πήρανε από το βαπόρι, τα χειροκροτήματα και οι ζητωκραυγές “ζήτω το Παλλαϊκό Μέτωπο”, “ζήτω ο σ. Γληνός” γέμισαν την ατμόσφαιρα.
Σε λίγο άρπαξαν οι εργάτες στα χέρια το σ. Γληνό, ενώ εργάτριες ντυμένες στα κόκκινα τον έρραιναν με λουλούδια και του πρόσφεραν ανθοδέσμες. Ο πρόεδρος του Εργατικού Κέντρου σ. Πάγκαλος χαιρέτισε το σ. Γληνό από μέρους των εργατών Ηρακλείου και διαδήλωσε πως ο εργαζόμενος λαός Ηρακλείου είναι έτοιμος να συνεχίσει τους σκληρούς αγώνες του μέχρι της τελικής νίκης του λαού. Ο σ. Γληνός απάντησε ευχαριστώντας από μέρους της κοινοβουλευτικής ομάδας του Παλλαϊκού Μετώπου και δίνοντας την υπόσχεση πως οι αντιπρόσωποι του λαού θα σταθούν στο πλευρό του θυσιάζοντας και τη ζωή τους για να τον απολυτρώσουν από τη δυστυχία και τη σκλαβιά.
Υστερα από το χαιρετισμό αυτό, όλος ο όγκος των εργατών ξεκίνησε σχηματίζοντας μεγάλη διαδήλωση και τραγουδώντας εργατικά τραγούδια και πέρασε τους κεντρικούς δρόμους του Ηρακλείου οδηγώντας το σ. Γληνό στα γραφεία του Παλλαϊκού Μετώπου. Σ’ όλη τη διαδρομή ο κόσμος χειροκροτούσε και ζητωκραύγαζε και η διαδήλωση έγινε στο τέλος ογκωδέστατη. Την άλλη μέρα, την Κυριακή το πρωί, που επρόκειτο ν’ αρχίσει το συνέδριο της εργαζόμενης νεολαίας Ηρακλείου και να μιλήσει ο σ. Γληνός στο θέατρο Πουλακάκη, η συρροή του κόσμου ήτανε τόσο μεγάλη, όπου από νωρίς φάνηκε πως το θέατρο δεν θα μπορούσε να χωρέσει τις χιλιάδες που μαζεύτηκαν και για να μη γίνουνε δυστυχήματα αποφασίστηκε να γίνει η συγκέντρωση στο ύπαιθρο, στην πλατεία μπροστά στο θέατρο. Οταν στις 11 η ώρα ήρθε ο σ. Γληνός συνοδευόμενος από την τιμητική φρουρά του εργατικού κέντρου, η πλατεία ήτανε γεμάτη. Πρωτοφανής για το Ηράκλειο συγκέντρωση από 6000 λαό, εργάτες, επαγγελματίες, αστούς, επιστήμονες ξέσπασε σε ζητωκραυγές και χειροκροτήματα.
Ο σ. Γληνός μίλησε περισσότερο από μια ώρα μέσα σε ακράτητο ενθουσιασμό του πλήθους.
Χαιρέτισε τα παιδιά του ηρωϊκού νησιού, που έχουν ποτίσει το δέντρο της λευτεριάς με τόσο αίμα και συνεχίζοντας τους αγώνες των προγόνων τους μάχονται τώρα για την οριστική απολύτρωση του λαού από τα δεσμά του στην πλουτοκρατική ολιγαρχία. Στους αγώνες αυτούς το Ηράκλειο έδωσε κιόλας στις 4 και 5 Αυγούστου πολλά θύματα. Για την ιερή μνήμη όλων των θυμάτων των λαϊκών αγώνων καθώς και των χτεσινών της Θεσσαλονίκης ζήτησε ο σ. Γληνός να τηρηθεί σιωπή ενός λεπτού. Με κατάνυξη αποκαλύφτηκαν τα πλήθη και κράτησαν συγκινητική σιωπή για ένα λεπτό, ύστερα τραγούδησαν οι εργάτες το πένθιμο εμβατήριο των θυμάτων.
Συνεχίζοντας το λόγο του ο σ. Γληνός έθεσε μπροστά στο λαό του Ηρακλείου το ζήτημα πώς γίνεται σ’ έναν τόπο τόσο πλούσιο, σε μια γη που παράγει όλα τ’ αγαθά, σταφίδα, σταφύλια διαλεχτά, κίτρα, πορτοκάλλια, λάδια, κρασιά, να ζούνε και οι αγρότες και οι εργάτες και οι επαγγελματίες μέσα σε τόση δυστυχία;
Ξεσκέπασε την εκμετάλλεψη που γίνεται από τις Τράπεζες, τους μεγαλεμπόρους, τις ξένες Εταιρίες, που όλοι αυτοί μετατρέπουνε τον ιδρώτα του λαού σε χρυσάφι για τα χρηματοκιβώτιά τους. Εδώ συγκεντρώνεται το βασικό πρόβλημα του ελληνικού λαού. Ποιό δρόμο έχει να τραβήξει ο λαός και οι νέοι για να το λύσουν;
Εδώ μίλησε ο σ. Γληνός για τα παληά κόμματα, για το φασισμό και τη διχτατορία και απόδειξε πως ο μόνος δρόμος για την απολύτρωση του λαού είναι η ΛΑΟΚΡΑΤΙΑ, ο σχηματισμός λαοκρατικής δημοκρατικής Κυβέρνησης, και στο δρόμο αυτόν οδηγεί μόνο το Παλλαϊκό Μέτωπο. Εξήγησεν έπειτα πλατειά τα συνθήματα και το πρόγραμμα του Παλλαϊκού Μετώπου και τόνισε πως τα κυριότερα σημεία από το πρόγραμμα αυτό διατυπώθηκαν στο συμφωνητικό που έγινε ανάμεσα στο Παλλαϊκό Μέτωπο και το κόμμα των Φιλελευθέρων.
Εξήγησε γιατί το κόμμα των Φιλελευθέρων δέχτηκε να υπογράψει το συμφωνητικό, αναγκασμένο από τις μεγάλες μάζες του βενιζελικού λαού ν’ ακολουθήσει πολιτική που ν’ ανταποκρίνεται στα συμφέροντα του λαού και όχι της πλουτοκρατίας. Ανάλυσε πλατειά το περιεχόμενο του συμφωνητικού και έδειξε πως ανταποκρίνεται στα συμφέροντα όλων των εργαζομένων, ανεξάρτητα από τα πολιτικά τους φρονήματα.
Για να εφαρμοστεί όμως το συμφωνητικό χρειάζεται να επαγρυπνεί και να το απαιτεί ο ίδιος ο λαός ενωμένος.
Και τέλειωσε ο σ. Γληνός καλώντας όλο τον εργαζόμενο λαό, εργάτες, αγρότες, πρόσφυγες, βιοτέχνες, επαγγελματίες, υπαλλήλους, διανοούμενους να ενωθούν και να απαιτήσουνε την εφαρμογή του συμφωνητικού και να βαδίσουν ενωμένοι στην κατήχηση της λεφτεριάς και της ευτυχίας.
Το τέλος του λόγου του σ. Γληνού χαιρετίστηκε με έξαλλο ενθουσιασμό από τα πλήθη, όλα τα συνθήματα που έρριχνε ο σ. Γληνός επιδοκιμάστηκαν και ο λόγος του είναι τις ημέρες αυτές το θέμα της συζήτησης σε όλα τα κοινωνικά στρώματα.
Το απόγευμα ο σ. Γληνός επισκέφτηκε την Κνωσό και ύστερα μίλησε στη Λέσχη Επιστημόνων, όπου συγκεντρώθηκαν περίπου εκατόν πενήντα επιστήμονες και διανοούμενοι του Ηρακλείου.
Η ομιλία και η συζήτηση βάσταξε μιάμιση ώρα και κίνησε εξαιρετικά το ενδιαφέρον των διανοουμένων γύρω από το πρόβλημα που έθεσε ο σ. Γληνός.
“Ποιό είναι σήμερα το χρέος των διανοουμένων απέναντι στα ζητήματα που απασχολούν το λαό;”.
Κατά τις 6 το απόγευμα της Κυριακής ο σ. Γληνός συνοδευόμενος από το συμβούλιο του Εργατικού Κέντρου έκανε περιοδεία στις εργατικές και προσφυγικές συνοικίες και είδε από κοντά την αφάνταστη δυστυχία του λαού, που ζει μέσα σε τρώγλες, σε σπηλιές, σε παράγκες, μέσα σε όρους φριχτούς από κάθε άποψη.
Το βράδυ οι λιμενεργάτες κάλεσαν το σ. Γληνό σε γεύμα, όπου ανταλλάχτηκαν λόγοι ενθουσιαστικοί. Αργότερα ο σ. Γληνός παρακολούθησε τη συνεδρίαση του Εργατικού Κέντρου, όπου του έγινε θερμή υποδοχή. Ο σ. Γληνός αποχαιρέτισε τους εργάτες του Ηρακλείου εκφράζοντας τη μεγάλη χαρά που αισθάνθηκε από τη διαπίστωση της ενότητας που επικρατεί στον εργατικό κόσμο του Ηρακλείου και της σταθερής τους απόφασης ν’ αγωνιστούν ηρωϊκά για τη λύση των ζητημάτων τους.
Στο πλοίο, όπου τον συνόδεψαν όλοι οι σύμβουλοι του Εργατικού Κέντρου, ανέβηκε αργά και ο δήμαρχος Ηρακλείου κ. Μ. Γεωργιάδης για ν’ αποχαιρετίσει το σ. Γληνό και να του ποβάλει μερικά ζωντανά ζητήματα του Δήμου, που θα συντελέσουν ν’ ανακουφιστεί λίγο ο εργατικός κόσμος”.