Του Αλέκου Α. Ανδρικάκη
[email protected]
Τελικά, έχομε συνειδητοποιήσει ποιος είναι ο πραγματικός λόγος για τον οποίο είμαστε και θα είμαστε για τα πολλά, επόμενα χρόνια σε μια διαδικασία μαστιγώματος και αυτομαστιγώματος; Κατανοήσαμε τι είναι αυτό που διαπράξαμε και πρέπει να πληρώσομε; Στον πολιτισμό της καταναλωτικής κοινωνίας αλλάξαμε το αξιακό μας σύστημα και αναδείξαμε ως ύψιστη αξία (…) την αγορά ενός ακριβού αυτοκινήτου ή την ανέγερση ενός μεγάλου σπιτιού με πισίνα και πάρκινγκ, τη συγκέντρωση όσο γίνεται περισσότερου πλούτου… Έχομε καταλάβει ότι αφήσαμε πίσω τις ύψιστες αξίες με τις οποίες θα πρέπει να ζει ο άνθρωπος; Αφήσαμε την κοινωνικότητα και την κοινωνική μας αλληλεγγύη, τη γνώση, τη μόρφωση και την επιμόρφωση, την ίδια την παιδεία. Παραγκωνίσαμε την αξία της επιλογής του άξιου και του όμορφου (όχι με την έννοια που μας το προβάλλει η φτήνια της τηλεόρασης). Επιλέξαμε ως κυρίαρχο στοιχείο κάθε μας ενέργειας τη σχέση κόστους – οφέλους… Κάποια πράγματα, όμως, είναι πάνω από αυτή την ωφελιμιστική λογική.
Ίσως σήμερα πιστεύομε ότι τιμωρούμαστε επειδή απλώς καταναλώσαμε περισσότερα. Γιατί όμως κάποιοι πολιτικοί έφαγαν από τα κοινά χρήματά μας, γιατί το κράτος είναι σπάταλο, γιατί ο αγρότης έμαθε να ζει όχι με την απόδοση του κόπου και του προϊόντος του, αλλά με επιδοτήσεις, που συχνά δεν τις δικαιούταν, γιατί ο συνδικαλιστής πληρώνεται για να κάθεται και να διαμορφώνει το προφίλ του ώστε αύριο να περάσει την πόρτα της βουλής ή του δήμου; Γιατί ακόμη κι η επιχειρηματικότητα έπρεπε να στηρίζεται στο κράτος, να προσβλέπει ο επιχειρηματίας σε επιδοτήσεις, ακόμη και σ’ αυτές που δεν του ανήκαν;
Γιατί οι περισσότεροι ή πολλοί Έλληνες είχαν όνειρο να βάλουν το παιδί τους στο δημόσιο, ώστε να παίρνει, όπως έλεγαν, βρέξει – λιάσει ένα μισθό, ακόμα κι αν δεν εργάζεται; Γιατί δεν εμπιστευόμαστε τους δημοσιογράφους και τους θεωρούμε κι αυτούς διεφθαρμένους;
Γιατί φτάσαμε στο σημείο να συναλλασσόμαστε, πολιτικοί και πολίτες, οι πρώτοι για να εξασφαλίζουν, χωρίς πραγματικούς όρους πολιτικής και αξιοκρατίας, την ψήφο των δεύτερων κι οι δεύτεροι να ικανοποιούν το νόμιμο ή άνομο αίτημά τους, μέσα απ’ αυτή τη συναλλαγή;
Έχομε καταλάβει ότι το πρόβλημά μας δεν είναι απλώς τα χρωστούμενα, αυτά που φάγαμε ή καταναλώσαμε πέρα κι έξω από τις δυνάμεις παραγωγής μας; Έχομε καταλάβει ότι πρόβλημά μας δεν είναι καν κυρίως η έλλειψη παραγωγικότητας;
Έχομε καταλάβει ότι δεν υποφέρομε σήμερα για οικονομικούς ή εργατίστικους λόγους;
Το πρόβλημά μας είναι πρωτίστως πολιτισμικό, ηθικό και κοινωνικό. Το οικονομικό είναι συνέπεια αυτών.
Γιατί:
-Εθιστήκαμε στο να εισπράττομε όσο το δυνατό πιο άκοπα και να καταναλώνομε όσο περισσότερα πάνω από την είσπραξή μας, αναζητώντας πολλοί από εμάς τα επιπλέον προς κατανάλωση σε μικροκομπίνες ή συναλλαγές κάτω από το τραπέζι.
-Ξεχάσαμε ότι ο καθένας από μας έχει έναν ρόλο και μια θέση σε μια οργανωμένη κοινότητα. Ακυρώσαμε την έννοια του μέλους της κοινότητας και κατ’ επέκταση διαγράψαμε τις ευθύνες και τις υποχρεώσεις που έχομε ως μέλη της. Τα μετατρέψαμε όλα σε δικό μας δικαίωμα. Κι αυτά που δικαιούμαστε, κι αυτά που δικαιούνται οι άλλοι, αλλά κι αυτά που υποχρεούμαστε ως μέλη μιας ευρύτερης κοινότητας.
-Πιστέψαμε, ξεφεύγοντας εντελώς από την πανάρχαια ηθική της κοινωνικής οργάνωσης, ότι συμμετέχομε στην κοινότητα για να μας υπηρετεί, να μας δίνει, κι όχι γιατί έχομε την ευθύνη και την υποχρέωση της προσφοράς και της συμβολής, απ’ τις οποίες απορρέουν, στη συνέχεια, τα δικά μας δικαιώματα.
Αυτό είναι το σημερινό μας πρόβλημα. Και είναι πρωτίστως κοινωνικό, ηθικό και πολιτισμικό. Εξαιτίας αυτών φτάσαμε και στο οικονομικό πρόβλημα. Μα αν περιορίσομε το θέμα μας μόνο στο οικονομικό και δεν το αντιμετωπίσομε ως συνέπεια της κοινωνικής και πολιτισμικής ακύρωσής μας, τότε όσα μνημόνια κι αν μας επιβάλλουν, όσους μισθούς και συντάξεις κι αν μας κόψουν, όσους φόρους κι αν πληρώσομε, ποτέ δεν θα ξεχρεώσομε. Γιατί το χρέος μας δεν είναι οικονομικό. Το οικονομικό θα το δημιουργήσομε και πάλι, αν αυτά δεν τα κατανοήσομε.
-Γι αυτό πολλοί πολιτικοί αξίωσαν να εισπράττουν από τη δημόσια συμμετοχή τους, κι όχι να προσφέρουν στο κοινό καλό. Γι αυτό μετέτρεψαν τη δημόσια και εθελοντική προσφορά τους σε προσωπικό όφελος κι έκαναν τη συμμετοχή στην πολιτική επάγγελμα, και μάλιστα πολύ προσοδοφόρο.
-Γι αυτό τα κόμματα από φορείς αναζήτησης ιδεών, παραγωγής πολιτικής και στελεχών που θα προσφέρουν στο δημόσιο καλό, μετατράπηκαν σε χώρους διαγκωνισμού ιδιωτικών συμφερόντων και εξυπηρέτησης ομοτράπεζων.
-Γι’ αυτό τα κόμματα, ακόμα και σε μια κρίση όπως τη σημερινή, αυτό που επιλέγουν - και το κάνουν απροκάλυπτα - είναι η δική τους επιβίωση, η εξασφάλιση ψήφων για να βγει ο αρχηγός πρωθυπουργός.
- Γι αυτό ο πολίτης περιφέρει, διαπραγματεύεται κι αναζητά μεγαλύτερο τίμημα για την ύψιστη ευθύνη στην αντιπροσωπευτική μας Δημοκρατία, αυτή της ψήφου
-Γι’ αυτό κλέβομε από το κράτος (απ’ όλους γύρω μας, δηλαδή) φόρους.
Το σημερινό αξιακό μας σύστημα
Η ύψιστη αξία της εποχής μας ποια ήταν και είναι; Να χτίσομε ένα σπίτι, να πάρομε ένα αυτοκίνητο, να πηγαίνομε συχνά στα μπουζούκια. Ο πολιτισμός μας έγινε πολιτισμός της οικονομικής αξίας. Διακρίνονται εκείνοι που χτίζουν ένα μεγάλο σπίτι, που αγοράζουν και κυκλοφορούν το ακριβό αυτοκίνητο. Εκείνοι που καταφέρνουν να μπουν στους καταλόγους με τους πλουσιότερους της χώρας ή του κόσμου. Άλλαξε το αξιακό σύστημα, οι προτεραιότητές μας. Δεν έχομε καταλάβει ότι τα χρήματα είναι για να επιβιώνομε, να ζούμε. Είναι το μέσο να ζούμε. Δεν είναι το μέσον για να έχομε μια καλή ζωή. Άραγε κάποιος που έχει μεγάλα σπίτια, πολλά αυτοκίνητα, περιουσία ν’ αφήσει στα παιδιά του, είναι αυτός που περνά καλά;
Σκεφτείτε λίγο το πρότυπο που προβάλλουν τα μέσα ενημέρωσης. Τους επώνυμους που σκανδαλίζουν με την προσωπική τους ζωή, ηθοποιούς (εκείνους που θα έπρεπε να ποιούν ήθος, δηλαδή) που γίνονται γνωστοί όχι για τις ικανότητές τους στην τέχνη τους, αλλά για το πόσο προκαλούν με τη στάση τους, εκπομπές κουτσομπολιού, το πρότυπο του big brother, το μοντέλο του να φάει ο ένας τον άλλο προκειμένου να επιβιώσει. Πρόσωπα που δείχνουν να έχουν (ή πράγματι έχουν) μικρή νοημοσύνη, αλλά αρκετή για να τα κάνει αστέρες. Γιατί, κατά τη ρήση ανθρώπου του ραδιοτηλεοπτικού τοπίου, το μέτριο και το φτηνό «πουλά» σήμερα καλύτερα στον Έλληνα…
Άρα τα μέσα ενημέρωσης υπονομεύουν την ίδια την κοινωνική υπόσταση. Διαπραγματεύονται βασικές αρχές με την κάθε λογής εξουσία. Αντί για ελεγκτές, έγιναν συνεργάτες της.
Ακόμη κι όταν δεν επιλέγουν να κουτσομπολέψουν, ή να βάλουν την κάμερα στην κρεβατοκάμαρα του επώνυμου ή του ανώνυμου πολίτη, και τότε κάνουν το ίδιο. Γιατί είτε θα χαϊδέψουν τα αυτιά του πολίτη, στη λογική «όλοι δίκιο έχουν, ακόμη κι αυτοί που έχουν άδικο», προκειμένου να πουλήσουν, είτε θα προβάλλουν το αίμα και το σπέρμα, τον τρόμο, που επίσης πουλά. Έτσι διαστρεβλώνεται ο πραγματικά ενημερωτικός ρόλος τους, ενώ εξαφανίζεται ο επιμορφωτικός. Ο τελευταίος μηδενίζεται στο όνομα του ότι κανείς δεν παρακολουθεί μια καλή τηλεοπτική σειρά, ένα ντοκιμαντέρ ή μια εκπομπή για τον πολιτισμό, την ιστορία, τη γλώσσα. Κανείς δεν παρακολουθεί, άρα δεν πουλούν τέτοιες εκπομπές και κατά συνέπεια δεν φέρνουν έσοδα. Κι αυτό στη λογική του κόστους- οφέλους της σύγχρονης εποχής. Πώς να πουλήσει; Κάναμε τον αναγνώστη, τον τηλεθεατή, τον ακροατή αποδέκτη και τελικά επιλογέα της μετριότητας, της φτήνιας, του τρόμου… Τον εξευτελίσαμε σε απλό και γρήγορο αποδέκτη, χωρίς κρίση και κριτικό πνεύμα, χωρίς ζωντάνια, χωρίς αναζήτηση της πραγματικότητας.
Η πνευματική και πολιτιστική χρεοκοπία
Όταν οι Έλληνες αποφάσισαν ότι έπρεπε να επαναστατήσουν και να αποτινάξουν τον τουρκικό ζυγό, μάζεψαν όπλα και χρήματα, αναζήτησαν άνδρες και διεθνή συμπαράσταση. Αλλά πριν απ’ όλα αυτά αποφάσισαν ότι για να ξεσηκωθεί το γένος θα πρέπει πρώτα να υπάρξει πνευματική αφύπνιση.
Σήμερα, είναι τυχαίο, άραγε, που στην Ελλάδα φτάσαμε στο σημείο της κοινωνικής και οικονομικής χρεοκοπίας αφού πρώτα ξεπεράσαμε τα όρια της πνευματικής και πολιτιστικής - πολιτισμικής αλλά και ηθικής (όχι με βάση τα γνωστά συντηρητικά ηθικοπλαστικά πρότυπα) χρεοκοπίας; Ας αναζητήσομε τους πνευματικούς ηγήτορες του τόπου. Τους βλέπετε πουθενά; Διακρίνετε τους πνευματικούς ανθρώπους που μίλησαν ανοικτά για το πρόβλημά μας, το πραγματικό πρόβλημά μας, κι όχι τα χρωστούμενα, όχι τα οικονομικά μοντέλα;
Πού είναι οι νέοι συγγραφείς, οι ποιητές, οι πανεπιστημιακοί δάσκαλοι, οι δάσκαλοι, με την ευρεία έννοια οι διανοούμενοι που θα προτρέψουν τον Έλληνα σε μια πνευματική επανάσταση; Κάθε φορά που πεθαίνει ένας ηθοποιός, ένας συγγραφέας, ένας πανεπιστημιακός μιας προηγούμενης γενιάς, αναρωτηθήκαμε γιατί τον χαρακτηρίζομε ως τον τελευταίο ή έναν από τους τελευταίους που φεύγει; Γιατί τότε νιώθουμε τη γύμνια μας. Ξέρουμε ότι πίσω δεν υπάρχουν αντικαταστάτες. Φυσικά υπάρχουν οι εξαιρέσεις, σ’ όλα τα επίπεδα. Αλλά δεν αρκούν για να αλλάξουν τη γενική διαπίστωση, αλλά απλώς για να την επιβεβαιώσουν. Να επιβεβαιώσουν ότι δεν υπάρχουν πνευματικοί άνθρωποι που έχουν ένα χρέος στον τόπο και τις επόμενες γενιές, γιατί συγγράφουν και μιλούν με βάση το πόσο και πόσα θα πουλήσουν. Πώς θα προσκολληθούν στην εξουσία για να επωφεληθούν…
Πνευματικοί άνθρωποι, ποιητές και συγγραφείς εμπνέονται με βάση το κόστος όφελος…Πολλοί πανεπιστημιακοί έχουν την ίδια πηγή έμπνευσης. Από κοντά κι η Εκκλησία σ’ αυτή την αγοραπωλησία των αξιών.
Μια κοινωνία φαίνεται αν έχει μέλλον και προοπτική από τον αριθμό των φυλακών της και των σχολειών της. Η Ελλάδα έχει πολλές φυλακές, έχει και πολλά σχολειά. Άρα η διαφορά εδώ είναι, τι εκπαίδευση προσφέρει το ελληνικό σχολειό. Πόσο μορφωμένους, αλλά κυρίως πόσο κοινωνικά επιμορφωμένους μαθητές «παράγει»;
Ο κορυφαίος Έλληνας παιδαγωγός, ο μεγάλος δάσκαλος και κοινωνικός αγωνιστής Δημήτρης Γληνός από τα 1914 ακόμη έγραφε ότι αν δεν αλλάξει ο τρόπος σκέψης των εκπαιδευτικών, αν δεν αποκτήσουν μια διαφορετική αντίληψη για το σχολείο και την αγωγή, αν δεν υπάρξει πραγματική κινητοποίηση από τα κάτω, κανένα εκπαιδευτικό σύστημα δεν αλλάζει, δεν παίζει το ρόλο του, μόνο με νομοθετικές παρεμβάσεις. Άρα ο ρόλος του δασκάλου, με την ευρεία έννοια, είναι κορυφαίος και σημαντικός. Κι όταν αυτός ο ρόλος διαστρεβλωθεί, αλλάξει ρότα, όταν ο δάσκαλος υποβαθμίσει την αποστολή του, τότε το σχολειό υποβαθμίζεται και συμπαρασύρει την ίδια την κοινωνία, υπονομεύει το μέλλον της.
Σήμερα μερικά πανεπιστήμιά μας γίνονται περισσότερο γνωστά στην κοινωνία για τις οικονομικές συναλλαγές μερικών στελεχών τους, ή τις οικονομικές κινητοποιήσεις των ταγών της εκπαίδευσης. Κινητοποιήσεις που σχετίζονται με την αύξηση του μισθού ή της ωριαίας αποζημίωσης. Και δεν λέει κανείς ότι αυτοί οι άνθρωποι δεν θα έπρεπε να πληρώνονται, και να πληρώνονται καλά, επειδή είναι οι άνθρωποι του πνεύματος. Το αντίθετο, μάλιστα. Αλλά δεν θα έπρεπε να πληροφορούμαστε για την ύπαρξη των πανεπιστημιακών, των δασκάλων και των καθηγητών μας, μόνο όταν αντιπαρατίθενται οι κομματικές παρατάξεις μεταξύ τους ή με το υπουργείο για το ύψος του μισθού τους, ή για το αν θα πρέπει να αξιολογούνται…Κύριο σκοπό τους έχουν μια πνευματική – μορφωτική δραστηριότητα, για την οποία δεν έχουμε πολύ συχνά ειδήσεις. Κι ίσως δεν φταίνε μόνο οι δημοσιογράφοι που δεν τις καταγράφουν. Μπορεί και να είναι πράγματι σπάνιες τέτοιες ειδήσεις.
Σε σχέση με όλα αυτά, αναρωτηθήκαμε, ακόμη, γιατί όσο περνάνε τα χρόνια οι Έλληνες όλο και λιγότερο μιλούν και γράφουν σωστά; Και ειδικά οι νέοι Έλληνες, οι μαθητές;
Το παράδειγμα και η μετριότητα του Ηρακλείου…
Όλες αυτές οι διαπιστώσεις, οι ισχυρισμοί μας, φυσικά και εκφράζονται, ίσως και σε μεγαλύτερο βαθμό, στο Ηράκλειο. Στην άλλοτε πόλη των γραμμάτων και των τεχνών αυτό που κυριαρχεί, και το έχομε επισημάνει και με άλλη ευκαιρία, είναι οι εργολαβίες και οι αντιπαροχές, οι ενέργειες που πάντα βασίζονται στη σχέση κόστους – οφέλους, η εμπορική άποψη για τη ζωή. Το Ηράκλειο, πλέον, έγινε η πόλη της καφετέριας και του μπαρ, η πόλη της οικονομικής συναλλαγής, η πόλη που ποτέ δεν μιλά για το παρελθόν της γιατί, απ’ τη μια, την πονά η σύγκριση, κι απ’ την άλλη μάλλον δεν το γνωρίζει, καν… Η πόλη της μετριότητας, σε όλα τα επίπεδα.
Ευτυχώς, όμως, αυτή η πόλη έχει ένα ζωντανό παρελθόν. Καταγράφει προσωπικότητες του πνεύματος αναγνωρισμένες από τη διεθνή κοινότητα και την ιστορία. Έναν Θεοτοκόπουλο, έναν Καζαντζάκη, την Έλλη και τη Γαλάτεια Αλεξίου, πολλές άλλες φωτισμένες και φωτεινές μορφές. Έχει την τύχη σήμερα να ζει ανάμεσα στους κατοίκους της ένας σοφός άνθρωπος, ο Στυλιανός Αλεξίου, στη σοφία βεβαίως του οποίου ποτέ δεν προσέτρεξε, και ποτέ δεν την τίμησε, καθώς έχει άλλους «πρωταγωνιστές» και «σωτήρες», έχει άλλες επιλογές…
Το Ηράκλειο έχει την τύχη να διαθέτει μια Βικελαία Βιβλιοθήκη, στην οποία κάποτε ηγήθηκαν μεγάλες μορφές, όπως ο Στέργιος Σπανάκης, ο Νικόλαος Σταυρινίδης, ο Νίκος Γιανναδάκης. Την οποία όμως σήμερα δεν την γνωρίζουν, αρνούνται να την ξέρουν όχι απλώς οι καθημερινοί άνθρωποι, αλλά και οι θεωρούμενοι άνθρωποι του πνεύματος, και φυσικά οι κάθε λογής τοπικές ηγεσίες. Διαθέτει ένα Πανεπιστήμιο, ένα Ιστορικό κι ένα (κλειστό) Αρχαιολογικό μουσείο. Μαζί με κάποια μεμονωμένα σημεία παραγωγής τέχνης και πολιτισμού, που στηρίζονται σε «ψωνισμένους» συμπολίτες, απομονωμένους από όλους τους υπόλοιπους που κυνηγούν τη σχέση «κόστους - οφέλους»…
Πέραν όμως της τύχης να διαθέτει μια Βικελαία ή κάποια άλλα ιδρύματα, έχει ανθρώπους με ανήσυχο πνεύμα και διάθεση να μπουν στη διαδικασία μιας πνευματικής επανάστασης; Έχει αυτή η πόλη τα κότσια να σηκώσει τον πήχη ψηλά; Γιατί εδώ πράγματι πρέπει να σηκωθεί ο πήχης κι όχι για να βάλομε τσιμέντο, περισσότερο τσιμέντο, να κάνομε μπαρ, περισσότερα μπαρ, να βγάζομε χρήμα, όλο περισσότερο χρήμα, να αναδεικνύομε όλο και περισσότερες μετριότητες που θα μας κατευθύνουν…
Ακόμη και την οικονομική μπόρα για να την ξεπεράσομε, πνευματική επανάσταση χρειαζόμαστε. Για να αντέξομε, αλλά και για να μην ξανακάνομε όσα κάναμε, από την ηγεσία μέχρι τους απλούς πολίτες. Το αντέχομε να το κάνομε;

