Του Ν. Τσαγκαράκη

Κατά τη γνώμη μας, η καλύτερη ελληνική ταινία της χρονιάς.

ΜΑΧΑΙΡΟΒΓΑΛΤΗΣ

Σκην.: Γιάννης Οικονομίδης

Πρωτ.: Στάθης Σταμουλακάτος, Βαγγέλης Μουρίκης, Μαρία Καλλιμάνη, Γιάννης Βουλγαράκης, Πέτρος Ζερβός, Σάσα Κρίτση

Ο Νίκος περνάει τεμπέλικα τις μέρες του στη μακεδονική επαρχία χωρίς παρόν και χωρίς μέλλον. Μετά το θάνατο του πατέρα του, ο θείος του τον παροτρύνει να τον ακολουθήσει στην Αθήνα, όπου του προσφέρει διαμονή και μια εύκολη δουλειά. Ο Νίκος δέχεται και βρίσκεται απομονωμένος σ’ ένα ‘γκρίζο’ προάστιο της πόλης με μόνη παρέα τον θείο και τη θεία του, με τις ισορροπίες ανάμεσα στους τρεις ν’ αλλάζουν δραματικά...

Ο Οικονομίδης είναι ίσως ο πιο επιμελής και συγκροτημένος σκηνοθέτης του σημερινού ελληνικού κινηματογράφου. Καταθέτει μια πολύ συγκεκριμένη άποψη με απόλυτο έλεγχο των μέσων που χειρίζεται, και, κυρίως, σχολαστική επεξεργασία του έμψυχου και άψυχου υλικού του. Η τρίτη μεγάλου μήκους ταινία του επιβεβαιώνει τις προσδοκίες που είχαν δημιουργήσει οι δύο προηγούμενες, «Σπιρτόκουτο» (2003) και «Ψυχή στο στόμα» (2006), καθώς αποφεύγει την επίφοβη παγίδα του μανιερισμού αντιστρέφοντας το ύφος του και διευρύνοντάς το με καινούριες εξίσου εύστοχες επιλογές. Ο σκηνοθέτης καταθέτει μια πολύ ξεκάθαρη άποψη του κόσμου, στην προκειμένη περίπτωση της χώρας που ζει. Σταθερό θέμα του η ελληνική παθογένεια, η ασχήμια μιας χώρας που την κρατάει βαλτωμένη, μακριά από κάτι ομορφότερο και πιο ελπιδοφόρο. Οι έλληνες του Οικονομίδη είναι αδιέξοδοι, μικρόψυχοι, οργισμένοι, άσχημοι και σκοτεινοί. Η Ελλάδα του είναι γκρίζα (ακόμη κι όταν υπάρχει χρώμα, έτσι μοιάζει), υποτονική, παρατημένη στην τύχη της. Όμως η ηθοποιία του είναι δουλεμένη για μήνες πριν, η πλοκή σχολαστικά αληθοφανής, και οι διάλογοι ρεαλιστικά στιλιζαρισμένοι, κάτι που εν τέλει είναι λιγότερο οξύμωρο απ’ όσο ακούγεται.

Τα δύο χαρακτηριστικότερα μοτίβα στη μέχρι τώρα φιλμογραφία του σκηνοθέτη ήταν ένα θεματικό, οι οργισμένοι χαρακτήρες, κι ένα υφολογικό, η καταιγιστική βωμολοχία με την οποία εξέφραζαν τον θυμό τους. Και τα δύο μοτίβα δουλεύτηκαν με κλιμακωμένη ένταση ανάμεσα στις δύο πρώτες ταινίες, με το «Σπιρτόκουτο» ν’ αφήνει χιουμοριστικά περιθώρια τα οποία στην «Ψυχή» αποκλείστηκαν ερμητικά. Ωστόσο, η ωρίμανση του συγκεκριμένου ύφους έφερε αφενός την (φαινομενική τουλάχιστον) εξάντλησή του, αφετέρου περιέργεια για το επόμενο βήμα του σκηνοθέτη, αν δηλαδή θα έβρισκε κάποιον τρόπο να παραλλάξει ακόμη μια φορά τα μοτίβα του ή αν θα άλλαζε ριζικά το ύφος του. Τελικά, με τον «Μαχαιροβγάλτη» αποφεύγει επιδέξια την τυποποίηση, όχι εγκαταλείποντας αλλά αντιστρέφοντας τους κανόνες που ο ίδιος έθεσε στα προηγούμενα φιλμ, και εμπλουτίζοντας το ύφος του με καινούριες δοκιμές, που και πάλι αποβαίνουν σε όφελος της αφήγησής του.

Καταρχάς, η βασική αντίθεση στην οποία στηρίχτηκε η ένταση της «Ψυχής», ανάμεσα στις σύντομες σιωπές και στα παρατεταμένα ξεσπάσματα οργής, εδώ αντιστρέφεται πλήρως, με τη σιωπή να κυριαρχεί και τον διάλογο είτε να περιορίζεται είτε να περνάει σε δεύτερη μοίρα, κατακυριευμένος από τους ήχους περιβάλλοντος. Η κυρίαρχη σιωπή εδώ δηλώνει τη μοναξιά του Νίκου, την αδυναμία έκφρασης του ούτος ή άλλως φτωχού εσωτερικού του, την έλλειψη προοπτικής και φιλοδοξίας. Ο χαρακτήρας του συστήνεται από το πρώτο κιόλας πλάνο, όπου κοιμάται σωριασμένος μπροστά από την ανοιχτή τηλεόραση, ανενόχλητος από τον θόρυβο. Στην πορεία αποδεικνύεται κάποιος που δεν έχει τίποτα να χάσει, γι’ αυτό και τολμάει τον φόνο (παρατηρήστε με πόσο ευρηματικά σιχαμένο τρόπο δοκιμάζει τις αντοχές του, πατώντας το πρόσωπο της γυναίκας). Τα ξεσπάσματα θυμού είναι περιορισμένα και σύντομα, και παραπέμπουν στο τόσο χαρακτηριστικό ύφος των προηγούμενων ταινιών που υπενθυμίζεται σχεδόν νοσταλγικά, σαν μια τελευταία υπόμνηση μιας πρώιμης φάσης που προς το παρόν μεταλλάσσεται σε κάτι διαφορετικό, σε κάτι εσωτερικότερο.

Ο Οικονομίδης αποδεικνύει ότι δεν ήταν “εφετζής” και “φωνακλάς” ακριβώς επειδή καταφέρνει να κάνει τους χαρακτήρες του να μιλήσουν και να σπαράξουν σχεδόν χωρίς να βγάλουν μιλιά. Η ίδια σήψη που προκαλούσε το ξέσπασμα πριν, εσωτερικεύει το συναίσθημα τώρα και οδηγεί σε παρόμοια αποτελέσματα. Τα αδιέξοδα, οι αποφάσεις, τα διλήμματα, εδώ όλα γίνονται εσωτερική διεργασία που πείθει χάρη στην επεξεργασία της ηθοποιίας, τη μεθοδικότητα των πλάνων και των εναλλαγών τους (πολύ συγκεκριμένες συνθέσεις με ελάχιστη κινητικότητα στο εσωτερικό τους, αξιοποίηση φαινομενικά ασήμαντων αντικειμένων για σχολιαστικά εμβόλιμα: το κάδρο στο καφενείο, η κορνίζα του ζευγαριού, ο αλιγάτορας κτλ.).

Το μεγαλύτερο στοίχημα όμως κερδίζεται στη χρήση του ασπρόμαυρου, με τη φωτογραφία του Δημήτρη Κατσαΐτη να είναι τόσο υποβλητική ώστε συμβάλλει στην κατασκευή των χαρακτήρων, ειδικά του Αλέκου, αφού το “ανάγλυφο” πρόσωπο του Βαγγέλη Μουρίκη μοιάζει να αποτελείται από δέρμα και σκιά μαζί. Απόγνωση, βία, βρωμιά, εγκλωβισμός, όλα μεγεθύνονται μέσα από την ασπρόμαυρη αναπόδραστη ζωή των ηρώων. Παρέχοντας στον Νίκο τη μοναδική έγχρωμη ανάσα στην παρακολούθηση της παράστασης Golfo 2.3 beta (με τη σειρά της, ένα επιπλέον σχόλιο της ελληνικότητας), ο Οικονομίδης παρέχει ταυτόχρονα μια πιθανότητα διαφυγής (η αναγνώριση ενός κόσμου εξω από εκείνον των ηρώων) και μια διαβάθμιση ευτυχίας που συγκρατεί τη λύτρωση της Γωγώς αμέσως μετά τον φόνο του Αλέκου, η οποία παρότι μεταβατική φάση, συνεχίζει ν’ απεικονίζεται σε ασπρόμαυρο, που σημαίνει ότι ίσως τελικά να μην αλλάζουν και πολλά μ’ αυτή την πράξη. Η επιβεβαίωση αυτής της υποψίας έρχεται στο τέλος, όπου δημιουργείται ακόμη μια αντίφαση. Ο Νίκος πια έχει γίνει ‘σωστός’ οικογενειάρχης, κουρεμένος και ξυρισμένος, αλλά το τελευταίο πλάνο υπογραμμίζει ειρωνικά (κάγκελα κάτω από φλοράλ κουρτίνα) τον ακόμη βαθύτερο εγκλωβισμό που έχει εξασφαλίσει για τον εαυτό του και τη γυναίκα του.