Του Φραγκίσκου Γ. Παρασύρη, βουλευτή ΠΑΣΟΚ Ηρακλείου

Γύρω από το ζήτημα του κοινωνικού κράτους στην Ελλάδα, δεν υπάρχει μια σύνθετη αφήγηση γύρω από τις ανάγκες συγκρότησης του. Ευνοήτως λοιπόν ανέκυψε διαχρονικά αδυναμία πολιτικής επιλογής κοινωνικού μοντέλου που προσιδιάζει με τα ελληνικά δεδομένα.

Ειδικότερα, η πολιτικοοικονομική ελίτ της χώρας ουδέποτε οριοθέτησε τις λειτουργίες, τις υπηρεσίες, τις δαπάνες, το εύρος του κράτους πρόνοιας και δεν προσδιόρισε σαφώς την χρηματοδότηση του, δηλαδή τις αναλογικότητες συνεισφοράς και ανταποδοτικότητας.

Εάν θέλουμε, ειρήσθω εν παρόδω, να συγχρονιστούμε με τα ευρωπαϊκά δεδομένα όμως, πρέπει επιτέλους να προσδιορίσουμε τι είναι για μας κοινωνικό κράτος και γιατί πρέπει να υπάρχει.

Είναι σαφές επί του προκειμένου ότι το κοινωνικό κράτος αποτελεί κυρίαρχη έκφανση κοινωνικής αλληλεγγύης και πρέπει επομένως να είναι κοινωνικά αποτελεσματικό και δημοσιονομικά άτρωτο, ώστε η κοινωνία να δύναται να επωμιστεί το κόστος του εν πλήρη συναινέσει.

Το κοινωνικό κράτος δεν είναι αυτοσκοπός, αλλά εργαλείο εξισορρόπησης των αδικιών που δημιουργεί η αγορά αναλαμβάνοντας την παροχή των λεγόμενων δημόσιων αγαθών, όπως η παιδεία, η υγεία, η σύνταξη, τα επιδόματα ανεργίας αλλά και τις μεταφορές και τηλεπικοινωνίες. Τις άγονες γραμμές και τα άγονα λιμάνια κάποιος θα έπρεπε να τα εξυπηρετεί. Το κράτος αναλαμβάνει τις λειτουργίες αυτές κυρίως για να παρέχει στους πολίτες του ένα ελάχιστο επίπεδο αξιοπρέπειας το οποίο δεν ποσοστικοποιείται όπως έλεγε ο διάσημος προοδευτικός στοχαστής Tony Judt.

Τέτοιες καθολικές λειτουργίες μεταφράζονται τελικά σε κοινωνικά δικαιώματα που επενδύουν το άτομο με την ιδιότητα του πολίτη, είναι όμως δαπανηρές και σε πολλές περιπτώσεις οδηγούν σε εκτροχιασμό ολόκληρων προϋπολογισμών.

Στο πλαίσιο αυτό έχει ξεκινήσει προ πολλού στην Ευρωπαϊκή Κεντροαριστερά μια συζήτηση που αξιολογεί συγκριτικά τα κοινωνικά κράτη. Στη βάση αυτής της συζήτησης βρίσκεται η αντίληψη ότι υφίσταται μια επιλογή μεταξύ συστημάτων που είναι διατεθειμένα να θυσιάσουν κάποια κοινωνική αποτελεσματικότητα προκειμένου να εξασφαλίσουν καλύτερες αναπτυξιακές επιδόσεις, και αντίστροφα.

Πράγματι, σε πολλές αναλύσεις ερευνητών εμφανίζονται τα κεντροευρωπαϊκά και σκανδιναβικά συστήματα να δίνουν μεγαλύτερη έμφαση στην κοινωνική ισότητα ενώ τα αγγλοσαξωνικά στην οικονομική αποτελεσματικότητα.

Όμως, το Κοινωνικό Κράτος στην χώρα μας είναι χειρότερο και ως προς τα δύο κριτήρια. Είναι και πιο άνισο οικονομικά, και πιο αναποτελεσματικό κοινωνικά. Επιβάλλει επιβάρυνση στην παραγωγή και στην ανάπτυξη χωρίς σοβαρό κοινωνικό αντίκρυσμα. Αυτή η διαπίστωση παραπέμπει άμεσα στο γεγονός ότι ουδέποτε εγγράφηκε στα γονίδια του πολιτικοοικονομικού μας συστήματος η νοοτροπία της λελογισμένης δημοσιονομικής πειθαρχίας, ενώ καταξιώθηκαν άλλες νοοτροπίες όπως η αρωγή του κράτους σε επιχειρήσεις και συντεχνίες, η παροχή αυξημένων εισοδημάτων με την ιδεολογική επένδυση του ‘κεκτημένου δικαιώματος’, η φοροαπαλλαγή ως θεμιτή μορφή επιδότησης, η ηθική θεμελίωση της φοροαποφυγής ως μέτρου οικονομικής αυτοδικίας, η εύκολη χρήση των επιδοτήσεων για εισοδηματική ενίσχυση αντί παραγωγικής βελτίωσης.

Δεν είναι δυνατόν επομένως οι προοδευτικοί να εκχωρούν έννοιες όπως η δημοσιονομική πειθαρχία, η οποία σε τελική ανάλυση είναι αναπτυξιακή έννοια τουλάχιστον διότι χωρίς αυτήν η οικονομία δεν μπορεί να διατηρήσει τις προϋποθέσεις λειτουργίας της.

Σήμερα χρειάζεται ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο που θα έχει ως ελάχιστη απαίτηση, μία νέα σύνθεση μεταξύ ατομικής ευθύνης και κρατικής ευθύνης. Μια νέα ισορροπία μεταξύ ατόμου και κράτους. Εάν θέλουμε αποτελεσματικό κοινωνικό κράτος πρέπει να καταλάβουμε όλοι καταρχήν ως άτομα ότι κάποιος πρέπει να το πληρώνει.

Χρειαζόμαστε μια νέα κουλτούρα αλληλεγγύης που δεν θα στηρίζεται αποκλειστικά στο κράτος. Δεν μπορούμε ως κοινωνία στηριγμένη στην μονόπλευρη αλληλεγγύη του κράτους προς τον πολίτη. Από την κάθετη αλληλεγγύη πρέπει να περάσουμε στην οριζόντια.

Χρειάζονται να σχεδιαστούν πολιτικές υπό την συμπερίληψη του κεντρικού κράτους, της κοινωνίας των πολιτών και του αποθέματος εθελοντισμού και αυτενέργειας που αυτή διαθέτει και κυρίως της νέας Τοπικής Αυτοδιοίκησης όπως προκύπτει με τον Καλλικράτη, με τις αυξημένες κοινωνικές αρμοδιότητες που αυτός προβλέπει, συνεισφέροντας στην ποιοτική αναβάθμιση της κοινωνικής πολιτικής. Χρειάζεται επιπρόσθετα μια συνολική πολιτική η οποία θα απαλλάξει το κράτος πρόνοιας από τα κάθε είδους αρπαχτικά που το λυμαίνονται για να πλουτίσουν αφήνοντας πίσω τους ερείπια για τους κοινωνικά αδύναμους. Αυτό θα συντελέσει στο ποιοτικό άλμα που χρειάζεται το κοινωνικό κράτος σήμερα.

Μόνο μέσα από την συνάρθρωση όλων των δυνάμεων, θα προκύψει ο ποιοτικός μετασχηματισμός του κράτους πρόνοιας. Με την αρωγή του κεντρικού κράτους, τον εθελοντισμό της κοινωνίας των πολιτών και την εγγύτητα της ΤΑ προς τον πολίτη είναι δυνατόν να συγκροτηθεί ένα νέο κοινωνικό κράτος ανθεκτικό στον χρόνο.

Μην ξεχνάμε άλλωστε ότι τα προηγμένα κοινωνικά πρότυπα σοσιαλδημοκρατικού τύπου, ακριβώς σε αυτά τα στοιχεία στηρίζονται. Τα μοντέλα της Σουηδίας, της Φιλανδίας της Δανίας και της Νορβηγίας στηρίζονται σε ένα αποδοτικό και κεντρικό κράτος πρόθυμο σε συνέργιες, σε μια ανεπτυγμένη τοπική αυτοδιοίκηση με τεράστιες κοινωνικές αρμοδιότητες και σε μια ώριμη κοινωνία πολιτών που είναι περήφανη για τα δικαιώματα που διαθέτει αλλά και για τις υποχρεώσεις που αναλαμβάνει.

Τελικά χρειάζεται να αναστοχαστούμε μια νέα μεγάλη κοινωνική αφήγηση με βάση την οποία πρέπει να πορευτεί η χώρα τα επόμενα χρόνια.

Ως προοδευτικοί δεν πρέπει να χάνουμε το κοινωνικό κράτος μέσα σε γενικεύσεις, συναισθηματισμούς και λαϊκισμούς που τελικά συντηρούν το παρελθόν και αποτρέπουν την ανάληψη ατομικής ευθύνης .

Χρειαζόμαστε μια αφήγηση που θα θεωρήσει το κράτος ως αρωγό και όχι ως πατέρα, τον πολιτικό ως ισότιμο και αξιόπιστο συνομιλητή, τους θεσμούς επιφορτισμένους με κοινωνικές αξίες και το άτομο ως υπεύθυνο και ενεργό πολίτη που συνδιαμορφώνει την πραγματικότητα στην οποία ζει και ενδιαφέρεται για την βιωσιμότητα του κράτους ως συνεκτικού ιστού της κοινωνίας.