
Ο πατέρας
Τους καλοκαιρινούς μήνες του 1943 οι γερμανικές κατοχικές δυνάμεις του Ηρακλείου μάθαν ότι υπήρχε στην Αγία Τριάδα ένα παιδί που κολυμπούσε σα δελφίνι. Ήταν ο πατέρας μου Μιχαήλ Βισκαδουράκης του Στυλιανού και της Ευτυχίας και ήταν 14 ετών. Τον βρήκαν δεν ξέρω πώς, του τάξαν καρβέλια και πολλές σοκολάτες και τον πήγαν στον Αλμυρό ποταμό όπου βούτηξε, έδεσε με σκοινί κι έβγαλε τρία πτώματα Γερμανών στρατιωτών που είχαν σκοτώσει οι αντάρτες. Μετά τον σπάσαν στο ξύλο και τον διώξαν με τα πόδια. Έπαθε τύφο ή κάτι τέτοιο. Λες και προσγειώθηκε απότομα στην ουσία της ζωής.
Άλλη μια φορά, μετά από τούτο, κάποιο βράδυ, μπήκε μέσα στις κατοχικές αποθήκες - επειδή τον χωρούσε ένα σπασμένο παράθυρο - κι έκλεψε ένα μικρό σακί ζάχαρη. Όπως το πήγαινε αργά στο σπίτι του δεν πρόσεξε ότι το σακί είχε μια μικρή τρύπα. Τον βρήκαν την άλλη μέρα. Τρεις μέρες τον είχαν κλεισμένο στα κατοχικά κρατητήρια και τον χτυπούσαν. Ήταν ακόμα παιδί.
Η μάνα
Η μητέρα μου Παναγιώτα, κόρη του Νικολάου και της Αικατερίνης Τούλη, φουρναραίων, το 1937 ήταν παιδί 9 χρονών και είχε πάει στην Ήπειρο, στο χωριό της, κοντά στη θεία της να κάνει το δημοτικό μα και γιατί υπέφερε από αδενοπάθεια κι ο καθαρός αέρας θα της έκανε καλό. Αποκλείστηκε εκεί από τον πόλεμο κι απ’ τον Εμφύλιο. «Πότε μπαίναν οι Δεξιοί στο χωριό μου, πότε οι Αριστεροί. Τους θυμάμαι καλά και τους δυο», μου έλεγε και μου λέει ακόμα. Μια ζωή μπερδεμένος ήμουν. «Ποιοι ήταν οι κακοί, μάνα;» τη ρωτούσα γιατί ήμουν σε ηλικία που ήθελα να ξέρω τους κακούς και τους καλούς. «Δεν ξέρω παιδί μου!» μου έλεγε, «δεν ξέρω». Έτσι, περνούσα μια στα μέρη του Βελουχιώτη, μια στου Ζέρβα. Στα 12 αποφάσισα ότι δεν υπήρχαν καλοί και κακοί κι όλοι ετούτοι οι σκοτωμοί ήταν λάθος, όταν ένα πρωί, η μάνα με ρώτησε αν θα σκότωνα τον φίλο μου τον Γιώργο επειδή εκείνος θα πίστευε ότι ο ουρανός ήταν πάντα σκούρο μπλε ενώ εγώ θα πίστευα ότι ήταν πάντα γαλάζιος. Της είπα «όχι, ποτέ». Εκεί έληξε για μένα το θέμα του Εμφυλίου. Η μάνα γύρισε πίσω το ΄48 μ’ όλες τις πληγές του Εμφυλίου, χωρίς να θέλει να πάρει θέση για το χρώμα του ουρανού.
Ο Χαρίλαος
Ο Χαρίλαος το 2006 ήταν ακόμα στη ζωή κι ήταν κάπου 94, τότε τον γνώρισα μέσω της δουλειάς μου. Παρά τα χρόνια του, ο λόγος, οι σκέψεις και οι συνειρμοί του τρέχαν όπως ενός σαραντάχρονου. Καμιά νοητική διαταραχή και η σκέψη του περπατούσε χωρίς να σε φοβίζει. Συνήθιζε όσο του έκανα θεραπεία, να μου λέει διάφορες ιστορίες κυρίως από τη ζωή του στο αλβανικό μέτωπο.
Μου λέει ένα απόγευμα πάνω στη κουβέντα «Μια μέρα είχαμε πιάσει Ιταλούς αιχμαλώτους πολλούς. Τους είχαμε όλη μέρα στη σειρά καθισμένους ή όρθιους κι άλλες στοιβαγμένους για να κοιμηθούν. Τους ταΐζαμε ό,τι είχαμε, αν είχαμε, γιατί ο δικός μας στρατός δεν είχε. Έρχεται ένας δικός μας φαντάρος το απόγευμα μπροστά μου και μπροστά στους άλλους αιχμαλώτους που ήταν καθισμένοι. Ήταν αφηνιασμένος, σα να είχε πάθει σοκ ή αμόκ. Τα είχε βάλει μ’ ένα συγκεκριμένο αιχμάλωτο. Δεν ξέρω πώς του βγήκε, από δω σ’ έχω από κει σ’ έχω, είχε ξεφύγει από τη λογική. Μας λέει: «Θα τον σκοτώσω τον κερατά». Οι άλλοι κάναν πίσω δεν ανακατεύτηκαν. Κάνει μια, σελώνει τ’ όπλο του. Με πιάσαν και μένα, σηκώθηκα όρθιος μπήκα μπροστά στον αιχμάλωτο που ήταν καθισμένος και λέω στον άλλο: «Καλά, δεν ντρέπεσαι; Αιχμάλωτος είναι, ιερό πρόσωπο κι αδύνατος, τίποτα δεν μπορεί να σου κάμει. Ιταλός, Τούρκος, Γάλλος ή Έλληνας τι σημασία έχει; Σκέψου τη μάνα σου, μάνα έχει και τούτος να τόνε περιμένει. Καλιμέντο από τούτο το ξεγιβέντισμα δε θα ‘χεις. Σ’ έχει τρελάνει ο χωρισμός απ’ τους δικούς σου. Ζώο σ’ έκαμε!» Αγρίεψα με τα ίδια τα λόγια μου, σκέφτηκα μια στιγμή τη μάνα μου. Άρπαξα, μεταμορφώθηκα κείνη την ώρα σε λύκο, ζωντανό, όρθιο. Έσφιξα την ξιφολόγχη στη μέση μου, δεν την έβγαλα από το θηκάρι, κείνος τόδε. Ξυπνήσανε κι άλλοι, πήραν μπρος, τού φώναξαν. Πες τα λόγια μου, πες το σφίξιμο στο μαχαίρι μου, πες οι άλλοι, έσκυψε τα μάτια κι έκαμε πίσω. Ζώα γινόμαστε όταν ο χωρισμός, ο θάνατος, η πείνα κι η έλλειψη παραμονεύουν. Στην παράδοση του Μετώπου κοντά στα Γιάννενα, ο λοχαγός μάς είπε: «Καθαρίστε τα όπλα σας, φτάνοντας στα Γιάννενα θα τα παραδώσουμε.» Το καθάρισα. Περνώντας προς τα Γιάννενα κι από ένα γκρεμό το πέταξα όσο πιο βαθιά μπορούσα μέσα στη χαράδρα. Αυτό σήκωνε φυλάκιση. Δε μ’ ένοιαξε. Εγώ όπλο δεν παρέδιδα.»
Ο Αρμόδιος
Μου λέει ο Αρμόδιος το 2000 που είχε έρθει στο γραφείο μου και πατούσε κάπου τα 86. «Στη Μεγάλη Μάχη το ΄41 είδα τους αλεξιπτωτιστές να πέφτουν απ’ τον ουρανό όπως το χαλάζι. Πήγα κάτω, βρίσκω τον αρχηγό και του λέω: «Θέλω να πολεμήσω για την πατρίδα». Μου ‘δωκε κείνος, θηρίο ήταν, ένα παλιό ντουφέκι με τρεις σφαίρες, και μου λέει «κάποιες δεν ταιριάζουν, βρες τες». Ταίριαζε η μια. Τα παίρνω, φεύγω και πάω στο Γιόφυρο κοντά. Βλέπω ένα αλεξίπτωτο να πέφτει, παραφυλώ σ’ ένα θάμνο, γεμίζω, σημαδεύω με τη μια σφαίρα που είχα. Δεν κάτεχα ανέ πάρει φωτιά. Πέφτει, τον χτυπώ. Μια κι έξω ήταν. Του παίρνω τα πολυβόλα, τις σφαίρες, τα μαχαίρια, την τροφή και κάτι σοκολάτες. Φεύγω και πάω να βρω κι άλλους. Τώρα ήμουν οπλισμένος.»
Κοιτώ τον Αρμόδιο ανάμεσα στο δίκιο και το φονικό, με τη λογική του απαίδευτου. Ήταν απίστευτα χαλαρός. Παίρνω το θάρρος, όχι από αδιακρισία μα από περιέργεια σε κάποιον που είχε περάσει το όριο και του λέω: «Και τώρα, χρόνια μετά πώς είναι, πώς νιώθεις, που εσκότωσες άνθρωπο;» Με κοιτά καθισμένος στην καρέκλα κι ακουμπισμένος με το πηγούνι στο ξύλινο, σαν βοσκού, μπαστούνι του, μου λέει κοιτώντας με ίσια και με ορθάνοιχτα μάτια: «Πράμα. Τι να νιώθω, την πατρίδα μου έπεσε να πάρει. Αν έπεφτα στη δική του καλά θα έκανε να κάμει κι αυτός το ίδιο. Δεν την έδινα την Κρήτη έτσι εγώ, ας με σκότωνε εκείνος. Δεν νιώθω τίποτα να με βαραίνει. Εσύ, ήντα θα έκανες αν έπεφτε τώρα να πάρει την Κρήτη;» Ντράπηκα που ρώτησα, σκοντάφτει λίγο ο νους, πέφτει, σηκώνεται, αναλαμβάνει την ευθύνη. Του απαντώ: «Το ίδιο θα έκανα με σένα. Άλλο και να ‘θελα, δεν θα μπορούσα». Με κοιτά με τη σκέψη ακουμπισμένος με το πηγούνι στο βαρύ ξύλινο μπαστούνι του και με μάτια ορθάνοιχτα, μετρά την αλήθεια και το βάρος του λόγου μου και μου λέει: «Βάλε μου λίγο νερό».
Ο ήρωας
Εκείνη τη χρονιά, αν δεν κάνω λάθος το 1976, ετούτη η οικογένεια είχε έρθει στη γειτονιά και φαίνονταν άνθρωποι απλοί και χωρίς έπαρση. Ήταν άνθρωποι μάλλον φτωχοί όπως κάθε οικογένεια της Παναγιώτου Νικουσίου του αδιεξόδου 70. Με τα δυο παιδιά έκανα παρέα, ήταν μικρά στην ηλικία μου. Ο τρίτος, ένα πολύ σοβαρό και μετρημένο παιδί, ήταν μεγαλύτερος και δεν θα μπορούσε να παίζει μαζί μας. Θυμάμαι ότι συνεχώς διάβαζε. Ο πατέρα τους ήταν ένας άνθρωπος πολύ σοβαρός, ψηλός και μάλλον αμίλητος. Η θωριά του και μόνο, σου προκαλούσε σεβασμό. Εμένα ως παιδί, μου προκαλούσε και φόβο διότι φαινόταν ότι η σοβαρότητα μαζί μ’ εκείνη την αγέρωχη κορμοστασιά που δεν παλάντζαρε τον έκαναν ακόμα πιο θεόρατο. Όταν περπατούσε και κατέβαινε το στενό ήταν εξαιρετικά ευθυτενής, κοιτούσε σχεδόν πάντα μπροστά ή ελαφρά σκεπτικός κάτω τον δρόμο. Φαινόταν άνθρωπος αποφασιστικός που μπορούσες ν’ ακουμπήσεις πάνω του μόνο αν εκείνος το επέτρεπε. Χαλάρωσα όταν μια μέρα τον είδα να μιλά με σεβασμό στη μάνα μου που ήταν κοντή από δικού της και του έφτανε μέχρι το στήθος. Εκείνος σχεδόν είχε σκύψει και της μιλούσε με μεγάλη ευγένεια και καλοσύνη.
Μου λέει η μάνα μου μια μέρα « ξέρεις ποιος είναι αυτός;» Την κοιτώ δεν ήξερα. «Είναι ο Κωστής ο Πετράκης, αυτός που ανατίναξε το αεροδρόμιο στην Κατοχή, τα γερμανικά αεροπλάνα, μαζί με άλλους…..» Έμεινα για λίγο σιωπηλός. Στην ψυχή ενός παιδιού που εκείνη την εποχή μαζί με άλλα, έφτιαχνε ξύλινα σπαθιά και πολυβόλα με στραβές σκουριασμένες πρόκες, όλα κλεμμένα από τα περισσεύματα των οικοδομών και κατακτούσε κάστρα, πλοία κι αέρινα σοκάκια, ετούτο του φαινόταν σαν μεγάλο ψέμα. Το έλεγε όμως η μάνα μου, άρα ήταν αλήθεια.
Ένα μεσημέρι, έτρεξα ανέμελα κι έφτασα σχεδόν μέχρι την κουζίνα τους. Η οικογένεια καθόταν κυκλικά κι έτρωγε. Γυρίζω γρήγορα κάνω να φύγω. Ακούω μια βαριά φωνή, πρώτη φορά την άκουγα: «Στέλιο, έλα να κάτσεις μαζί μας». Παίρνει ένα στρογγυλό παξιμάδι βρεγμένο και μ’ ένα κουτάλι βάζει λίγο τριμμένη ντομάτα πάνω του, λίγη ρίγανη και λίγο κρητικό λάδι. Μου δίνει το πιάτο με το τυρί και τις ψιλολιές. Μας μίλησε ώρα πολλή, του μιλήσαμε κι εμείς. Όση ώρα μιλούσε τόσο τον μετρούσα και με μια κρυμμένη φαντασία τον σκεπτόμουν να κατεβαίνει από το υποβρύχιο μαζί με τους άλλους και μέσα στο σκοτάδι να βάζει τις βόμβες στα γερμανικά αεροπλάνα. Γύρισα όσο άντεχα στη φαντασία μου και ακολούθησα ετούτο τον ασπρομάλλη άνδρα εκείνο το βράδυ του μεγάλου σαμποτάζ. Άκουσα το «κλικ» της μαγνητικής βόμβας, γιατί έτσι τη σκεπτόμουν, την ώρα που την κολλούσε, πάνω στη λαμαρίνα του αεροπλάνου. Σκέφτηκα να πω μια λέξη για κείνο το βράδυ μα ντράπηκα την ηλικία μου. Μου φάνηκε ότι δεν το χρειαζόταν, λες και εκείνος δεν με άφηνε. Σήκωσε το ποτήρι του με το λίγο κόκκινο κρασί «Στην υγειά σας παιδιά» μας είπε, «να προσέχετε, να διαβάζετε που είναι και το καλύτερο κι ό,τι κάνετε στη ζωή σας να το γνωρίζετε καλά και να το πιστεύετε γιατί αλλιώς ούτε περπατά ούτε ζωντανεύει».
Το 1985 είχα την ανάγκη να τον δω. Πήγα στο Λέντα, έκατσα μισή ώρα κοντά του. Θέλησα πάλι να του πω για το αεροδρόμιο, για την πράξη του, να δω πώς περνιούνται τα όρια. Να του πω κάτι σαν «ευχαριστώ» ή σαν μικρή τιμητική κίνηση από μέρους μου να του παραδώσω μια λέξη, χωρίς να το μάθει κανείς. Πάλι δεν μπόρεσα, πάλι σα να μην χρειαζόταν, πάλι σα να μην με άφησε. Μου έβαλε και ήπια λίγο κόκκινο κρασί. Κάποτε έμαθα ότι «έφυγε» έτσι απλά και σιωπηλά όπως ήρθε.
Ο Μακεδόνας
Ήταν εκείνες οι ήσυχες μέρες του 1987 που ένα μέρος της πρακτικής γινόταν σε νοσοκομεία που μας έστελνε η Σχολή. Ένα μίγμα κρυφής περηφάνιας που επιτέλους φεύγαμε από τα θεωρητικά και μπαίναμε στα πρακτικά, ανάμικτο μ’ ένα συναίσθημα φόβου για την πιθανότητα λάθους πάνω στον ασθενή κυριαρχούσε μέσα σ’ όλους μας, πράγμα που κρύβαμε καλά απ’ τους εαυτούς μας κι από τους άλλους πίσω απ’ την άσπρη ποδιά κι ένα περίτρανο ύφος.
Ένα μεσημέρι με στείλαν στην Ορθοπεδική αποκλειστικά σε έναν και μόνο ηλικιωμένο ασθενή. Ρώτησα τους συναδέλφους αν τον είχαν δει. Μου είπαν: «Ωχ! Σε κείνον πας; Απάλευτος είναι, νευρικός και παράξενος, επήγαμε και φύγαμε. Δοκίμασε κι εσύ.» Θυμώνω με το γέρο και τα νεύρα του κι ας μην τον είχα δει, εμείς μόνο να βοηθήσουμε θέλαμε. Πάλευα τους φόβους της απειρίας μου και δεν άντεχα και τις παραξενιές των ασθενών.
Παίρνω τ’ όνομα του σφιγμένος, πάω στην Ορθοπεδική. Σχεδόν θυμωμένος ρωτώ τη νοσοκόμα ποιος είναι, παρατώ τους φόβους μου. Με κοιτά, τον κοιτώ. Γέρος ίσαμε ογδόντα, γαλανά μάτια ζωηρά, τετράγωνο πηγούνι, άσπρο μαλλί. Νιώθω ότι με μετράει από πάνω ως κάτω, τον μετράω κι εγώ. Δυο λέξεις για το σπασμένο πόδι, για την εγχείρηση κι άλλη μια που μου φάνηκε περίσσεια, «από πού είσαι» του λέω, «από δω απ’ τα περίχωρα, Μακεδόνας», μου λέει. Με κοιτά. Από το «τσ» καταλαβαίνει ότι είμαι Κρητικός. Είμαι τεντωμένος, με είχε πιάσει και το άδικο της αγωνίας μου. Δεν μου λέει τίποτα. Είναι ήρεμος. Ασκήσεις, φεύγω τελειώνει η μέρα. Μια, δυο, τρεις, τέσσερεις μέρες, μόνο μια καλημέρα και ασκήσεις. Μ’ ακούει, κάνει ό,τι του λέω την υπόλοιπη μέρα, πάει καλά. Μου δίνει την εντύπωση ότι κρατιόμαστε κι οι δυο από μια υπόγεια ένταση που δεν φαίνεται. Σιωπηλές αναμετρήσεις. Την πέμπτη μέρα είναι ακόμα πιο ήρεμος, ηρεμώ κι εγώ, παραμένουμε αμίλητοι. Την όγδοη, την τελευταία θα πήγαινε σπίτι του και θέλησα να του δείξω κάποιες αναπνευστικές ασκήσεις. «Σήκωσε τα χέρια πάνω από τα κάγκελα του κρεβατιού», του λέω. Τα σηκώνει, φορούσε φαρδιά πιτζάμα, κατεβαίνει το μανίκι μόνο του, φανερώνεται το αντιβράχιο του. Βλέπω ένα νούμερο πάνω στο χέρι του 61302. Νομίζω ότι είναι γραμμένο με μαρκαδόρο, κάτι δεν μου πάει, μου φαίνεται σαν ανάγλυφο. Πλησιάζω με ανοιχτή περιέργεια, το κοιτώ, ήταν καμωμένο από πυρακτωμένο σίδερο. Ούτε που ξέρω τι γίνεται, ο άνθρωπος ήταν αριθμημένος και σημαδεμένος σαν γελάδι. Μετά από λίγο δεν αντέχω, τον ρωτώ. «Τι ‘ναι αυτός ο αριθμός πάνω στο χέρι σου;» «Άουσβιτς» μου απαντά. Μένω αποσβολωμένος. Μέχρι τότε όλα μου φαίνονταν νεκρά κι ασπρόμαυρα, όπως τα έβλεπα στα ντοκιμαντέρ και στα γεγονότα του 20ου αιώνα. Τώρα ήταν ζωντανά μπροστά μου και σε έγχρωμη εκδοχή. Ξαφνικά ένιωσα λίγος. Θέλησε η ψυχή μου, χωρίς σκέψεις να υποκλιθεί, μα δεν το έδειξα. Το κράτημα μου πάνω στο χέρι του, από σεβασμό και δέος, θέλησε να μετατραπεί σε απαλό άγγιγμα. Η προσπάθεια σθεναρής αντίστασης, θυμού και χαρακτήρα, των προηγούμενων ημερών, κατέρρευσε σιωπηλά. Συζήτησε για πρώτη φορά. Πέντε λέξεις, όχι παραπάνω, για τα στρατόπεδα συγκέντρωσης που μοιάζαν με δυό βιβλία ιστορίας. Για ένα λεπτό λες κι είχα σταθεί προσοχή μέσα μου. Φαινόταν ότι στη ζωή του δεν φοβόταν πια τίποτα. Για μια στιγμή βρέθηκα ένα πρωί μαζί του εβδομήντα χρόνια πριν, την ώρα που σηκωνόταν στον αέρα το σίδερο με τους πυρακτωμένους αριθμούς κι όταν γύρευε μια σταγόνα φωτός μέσα στους σκοτεινούς θαλάμους κι ήταν περίπου στην ηλικία μου.
Όταν έφευγα για τελευταία φορά, άπλωσε απότομα το χέρι του κι έπιασε δυνατά το μπράτσο μου. «Να προσέχεις» μου είπε «κι ό,τι κάνεις στη ζωή σου να το κάνεις πάντα καλά, αλλιώς να μην το κάνεις.» Με ευχαρίστησε, έφυγα. Για μέρες με μετρούσε, συνειδητοποίησα ότι με είχε συμπαθήσει κι εγώ δεν το είχα καταλάβει. Τόσες μέρες έχτιζα τον εκνευρισμό μονάχος μου.
Είκοσι τρία χρόνια μετά, παρόλο που νομίζω ότι δεν θα είναι πια στη ζωή, υποκλίνομαι στην ιστορία του, στην ιστορία μας και στον χαρακτήρα εκείνου του ανθρώπου που παρ’ όλο το νεαρό της ηλικίας του φάνηκε ότι δεν κατάφερε να τον λυγίσει κανένα στρατόπεδο συγκέντρωσης, κανένας αριθμός και κανένα πυρακτωμένο σίδερο.
Ο Βαγγέλης
Ο Βαγγέλης ο Μπιζάκης, υπήρξε από τους πιο γλυκούς ανθρώπους που έχω γνωρίσει στη ζωή μου. Ήταν ασθενής μου, ηλικιωμένος, απ’ τους «κατοχικούς», αντιστασιακός χαμηλών τόνων κι ευγενικός άνθρωπος. Έφυγε, αν δεν κάνω λάθος, κάποιο πρωί του 2003, και άφησε ένα κενό μέσα μου που δεν περίμενα, ίσως η ευγένεια, ίσως η αξιοπρέπεια ή η υπερηφάνεια, ποιος ξέρει; Θεραπείες του έκανα καιρό ή κατά καιρούς. Είχαμε γνωριστεί και κάποιες φορές πήγαινα λόγω των θεραπειών και στο σπίτι του κάπου στην Κυκλάδων. Παρ’ όλα αυτά του μιλούσα και μου μιλούσε στον πληθυντικό κι ας ήταν εκείνη η διαφορά της ηλικίας μας. Μεταξύ μας υπήρχε ένας σεβασμός που καταλάβαινα ότι βασιζόταν σε κάτι παραπάνω από μια αμοιβαία ευγένεια. Ένα μεσημέρι είχαμε τελειώσει τη θεραπεία και μου είχε φτιάξει καφέ. Γυρίζω και του λέω, «εδώ και πολύ καιρό θέλω να σας κάνω μια ερώτηση, αν μου επιτρέπετε». Μου απαντά «παρακαλώ, ευχαρίστως, σας ακούω». Παίρνω θάρρος, του λέω «Στο Ηράκλειο, στην Κατοχή, υπήρχαν προδότες;» Σκοτεινιάζει, σουφρώνει λίγο τα χείλη και τα μάτια και γυρίζει το κεφάλι προς το ανοιχτό παράθυρο, κοντά στο πουθενά. «Υπήρχαν, υπήρχαν», μου απαντά δυο φορές και δεν λέει τίποτε άλλο. Παίρνω παραπάνω θάρρος και συνεχίζω, βαθαίνω την ερώτηση, χρόνια με τρώει η περιέργεια ετούτων των φοβερών πράξεων, ετούτων των ατόμων. «Έχουν περάσει χρόνια, θα μου πείτε ένα-δυό ονόματα; Σας υπόσχομαι ότι αυτό θα μείνει μεταξύ μας.» Δεν μιλά, συνεχίζει να κοιτά το παράθυρο. Αρχίζω με ντροπή να αντιλαμβάνομαι αργά, το βάρος και τη διάσταση της ερώτησης μου. Είναι αργά να την πάρω πίσω. Ήθελε θάρρος κι απερισκεψία. Έχω κάνει μια ερώτηση που ποτέ πια στη ζωή μου δεν θα ξανακάνω. Παρ’ όλα αυτά, ό,τι κι αν γινόταν, σίγουρα δεν θα πίεζα για παραπάνω διευκρινίσεις. Γυρίζει αργά προς το μέρος μου, με κοιτά στα μάτια. «Ξέρω, ξέρω να σας πω», μου λέει «όπως ξέρω καλά και σας έχω εμπιστοσύνη ότι αν σας πω κάτι, δεν θα βγει παραέξω. Δεν θα σας πω όμως. Πρώτα γιατί εκείνες οι εποχές κι εκείνα τα άτομα ούτε σαν όνομα, ούτε σαν υπάρξεις πρέπει να είναι στο μυαλό ενός νεότερου όπως εσείς. Μου αρκεί που ξέρετε τις απεχθείς πράξεις τους και τις κατακρίνετε και δεύτερο και κύριο τα παιδιά και τα εγγόνια τους δεν φταίνε σε τίποτα για ό,τι κάναν εκείνοι». Έμεινα άναυδος. Ο Βαγγέλης δεν είχε τίποτα στον κόσμο, η γυναίκα του είχε «φύγει» δύο χρόνια πριν, παιδιά δεν είχε, όπως δεν είχε υποχρέωση να κρατήσει τίποτα μέσα του και ειδικά το άδικο απεχθών πράξεων. Είχε όμως μεγαλοσύνη, ψυχραιμία κι ευγένεια σ’ ένα σκληρό θέμα κι απέναντι σε άτομα που τυράννησαν την εποχή του και τους ανθρώπους της. Μου θύμισε το Χριστό, δεν συγχώρησε μόνο όλους εκείνους, τους προστάτευσε χωρίς να ξεχάσει τις πράξεις τους. Πάνω απ’ όλα όμως, προστάτεψε δικαίως και με σοβαρότητα τους απογόνους τους και τούτο μέσα μου, χρόνια τώρα, παραμένει ανυπέρβλητο, καθάριο, αξεπέραστο, για να με διδάσκει ότι την ευγένεια, την ευαισθησία, την καλοσύνη, και την μεγαλοσύνη, δεν είναι εύκολο να τη νικήσει ούτε ο χρόνος ούτε οι καταστάσεις.
2010
Ένα μεσημέρι κάποιας εθνικής γιορτής, μετά από μια παρέλαση που δεν είδα, κάθισα στην πλατεία του Αγίου Τίτου για ένα μέτριο ελληνικό. Ετούτες οι μέρες, θες δε θες, καμιά φορά, σε κάνουν να αναρωτηθείς δυό δευτερόλεπτα για όλα τα περασμένα, είτε αφορούν την έννοια της Ελευθερίας και της Δημοκρατίας που σου έχουν δοθεί χωρίς εσύ να έχεις κάνει τίποτα, είτε αφορούν ακόμα και τη χαλαρή δυνατότητα να πίνεις ένα μέτριο ελληνικό κάτω από ένα γαλάζιο ουρανό. Ετούτη η ασφάλεια της ειρήνης που σου έχουν δώσει οι καιροί, πολλές φορές δημιουργεί αχαριστία ανακατεμένη με αφέλεια και το πρώτο που αγνοείς είναι ότι η αξιοπρέπεια και η υπόσταση που απολαμβάνεις ως άνθρωπος ή ως Έθνος δεν είναι αυτονόητη. Κάποιοι, άνδρες και γυναίκες που ίσως να μην μάθεις ποτέ τα ονόματα τους, είπαν κάποια στιγμή μέσα τους σιωπηλά, ένα μικρό και σίγουρο «Όχι» και τούτο μέσα σε λίγες ώρες μετατράπηκε σε μια μεγαλειώδη άρνηση απέναντι στην καταπίεση και την ανελευθερία ενός ολόκληρου λαού. Και τούτο δεν μετριέται με «χίλια χρυσά», ούτε με την αξία όλου του χρυσού της γης. Αδυνατώ όμως ως άνθρωπος να βρω τις λέξεις και τα συναισθήματα για να εκφράσω σ’ ένα τίτλο αυτό που του αναλογεί.
Αν με ρωτήσεις, εκείνες τις εποχές, πόσοι έρωτες, πόσα νέα παιδιά, πόσες στιγμές χάθηκαν, και πόσα μαγικά βράδια γίναν επικίνδυνα μέσα σε ξεραμένες και μεγάλες αντοχές, δεν θα ξέρω να σου πω. Νιώθω όμως ότι όλα τούτα ήταν σε υπέρμετρο βαθμό, τέτοιο που μόνο η τρέλα και η υπέρβαση των ορίων θα μπορούσαν να σταθούν πλάι τους. Το μόνο που γνωρίζω καλά είναι αυτό που μου χάρισαν όλοι εκείνοι Έλληνες και μη: την κρίση και την εκδοχή της άρνησης. Με αυτά τα δυο δεν ξέρω αν υπάρξει οτιδήποτε στο οποίο θα υποκλιθώ. Το μόνο που υποκλίνομαι είναι ο ελεύθερος χώρος, οι αρχές και οι αξίες που μου δίδαξαν και μου δώσαν ως ελεύθερο και υπερήφανο άνθρωπο.

