
Με την αποχώρηση των Ελληνικών στρατευμάτων από τη Σμύρνη μέσα στο έντονα διαταραγμένο κλίμα, γεννήθηκε μεταξύ των Αξιωματικών που ήταν πιο ενθουσιώδεις αλλά και των απλών οπλιτών, η ιδέα της Επανάστασης, με την παρακίνηση του ηρωικού και αναγνωρισμένου Συνταγματάρχη Ν. Πλαστήρα. Ο ίδιος μέσα στην απελπισία της συμφοράς, κατόρθωσε και διατήρησε αλώβητη τη μονάδα του, μαχόμενος ακατάπαυστα στα μετόπισθεν της Στρατιάς, την οποία και διέσωσε από βέβαιη αιχμαλωσία.

Η «Επανάσταση» του 1922 (11 Σεπτεμβρίου) ως επακόλουθο της Μικρασιατικής καταστροφής δεν είχε πολιτική χροιά. Αποτελούσε κίνημα, που το στήριζε το σύνολο των Αξιωματικών με επικεφαλής τους Συνταγματάρχες Νικόλαο Πλαστήρα, Στυλιανό Γονατά και τον Αντιπλοίαρχο Φωκά. Σκοποί του κινήματος ήταν η τιμωρία των ενόχων της Μικρασιατικής καταστροφής, η ανόρθωση της χώρας και η χωρίς χρονοτριβή ανασυγκρότηση και αναδιοργάνωση του στρατού.
Η τριμελής Επαναστατική Επιτροπή έφτασε στο Λαύριο και με τελεσίγραφό της ζήτησε την παραίτηση του βασιλιά Κωνσταντίνου και της κυβέρνησής του. Ανέλαβε λοιπόν την εξουσία, ο βασιλιάς παραιτήθηκε υπέρ του γιου του Γεωργίου Β΄ και αναχώρησε. Η επιτροπή όρισε Πρωθυπουργό τον Κροκιδά και άρχισε την εκκαθάριση της κατάστασης με την τραγικότητα που την μάστιζε. Βασικός σκοπός μεταξύ των άλλων ήταν η σύλληψη των πολιτικών που κρίθηκαν αίτιοι της Μικρασιατικής καταστροφής.
Η παραπομπή σε δίκη των ενόχων σήμαινε την εκτόνωση της λαϊκής οργής και τον κατευνασμό των οξυμένων πνευμάτων. Έτσι, τον Σεπτέμβριο του 1922 η Στρατιωτική Επανάσταση συνέστησε Έκτακτο Επαναστατικό Δικαστήριο, στο οποίο με συνοπτικές διαδικασίες παρέπεμψε να δικαστούν οι πολιτικοί και στρατιωτικοί, που κρίθηκαν υπαίτιοι της καταστροφής. Παραπέμφθηκαν λοιπόν σε δίκη οκτώ άτομα, οι: Δημήτριος Γούναρης, αρχηγός του Λαϊκού κόμματος και πρώην Πρωθυπουργός. Πέτρος Πρωτοπαπαδάκης, Πρωθυπουργός το 1922. Νικόλαος Στράτος, πρώην Υπουργός και Πρωθυπουργός. Γεώργιος Μπαλτατζής, Υπουργός Εξωτερικών. Νικόλαος Θεοτόκης, Υπουργός Στρατιωτικών. Μιχαήλ Γούδας, πρώην Υπουργός. Ξενοφών Στρατηγός, πρώην Υπουργός. Γεώργιος Χατζηανέστης, Διοικητής Στρατιάς της Μικράς Ασίας.
Η κατηγορία που τους βάραινε ήταν εκείνη «της εσχάτης προδοσίας». Οι οκτώ κατηγορούμενοι δηλαδή κατά το κατηγορητήριο «εκουσίως και εκ προθέσεως υπεστήριξαν την εισβολήν ξένων στρατευμάτων, ήτοι του τουρκικού εθνικιστικού στρατού, εις την επικράτειαν του Βασιλείου… παραδώσαντες άμα εις τον εχθρόν πόλεις, φρούρια, μέγα μέρος του στρατού και μεγίστης αξίας υλικόν πολέμου». Το κατηγορητήριο ακόμη προσδιόριζε δεκατέσσερα συγκεκριμένα «μέσα» που χρησιμοποίησαν οι κατηγορούμενοι κατά την τέλεση της πράξης τους. Μεταξύ αυτών ήταν η παραγνώριση των προειδοποιήσεων της «Αντάντ» ως προς τις συνέπειες που είχε για την Ελλάδα η επιστροφή του Κωνσταντίνου, στον οποίο δεν είχαν συστήσει να παραιτηθεί. Τοποθέτησαν ακατάλληλα και απειροπόλεμα στελέχη επικεφαλής του στρατού. Διεξήγαγαν τις στρατιωτικές επιχειρήσεις του 1921 κατά τρόπο που να προκληθούν ήττες, απώλειες και κλονισμός του ηθικού του ελληνικού στρατού. Προέβησαν ακόμα στο διορισμό του Χατζηανέστη, «γνωστού εις πάντας και εις υμάς ως ανισσόροπου και διαλυτικού στοιχείου». Ως Αρχιστράτηγος, έστειλε στη Θράκη στρατιωτικές δυνάμεις «προς παιδαριώδη σκοπόν» κλπ. Η ενέργεια μάλιστα αυτή του Χατζηανέστη αφορούσε τη μετακίνηση 22.000 ανδρών που μετακινήθηκαν από το μέτωπο του Αφιόν Καραχισάρ στην Ανατολική Θράκη, με σκοπό την κατάληψη της Κωνσταντινούπολης. Η στρατιωτική αυτή αποδυνάμωση, η οποία έγινε γνωστή στους Τούρκους, αποτέλεσε και την αιτία επίσπευσης της επίθεσής τους στις 13 Αυγούστου 1922.
Λίγο πριν από την καταστροφή, η Κυβέρνηση Γούναρη ψήφισε Νόμο με αριθμό 2871/16-7-1922, με τον οποίο απαγορευόταν στο Μικρασιατικό Ελληνισμό να έλθει στην Ελλάδα.
Το ίδιο πνεύμα απηχούσε και το επείγον μήνυμα του Πρωθυπουργού Γούναρη προς τον Ύπατο Αρμοστή Αριστείδη Στεργιάδη, όπου επιτακτικά και λίγο πριν από την καταστροφή, τού έλεγε: «Αποφύγετε προσφυγικό πρόβλημα». Ο κίνδυνος ανατροπής της Κυβέρνησης και του καθεστώτος, από την αγανάκτηση και το αρνητικό κλίμα που είχε επικρατήσει καθόριζε και την όλη στάση τους.
Πρόεδρος του Στρατοδικείου ανέλαβε ο Υποστράτηγος Α. Οθωναίος και Επαναστατικός Επίτροπος ο Εισαγγελέας του Αρείου Πάγου Α. Γεωργιάδης. Τα υπόλοιπα μέλη που συνιστούσαν την ολοκληρωμένη σύνθεση του Στρατοδικείου, αποτελούνταν από Έλληνες αξιωματικούς. Στην ακροαματική διαδικασία εξετάστηκαν 12 μάρτυρες κατηγορίας και 12 μάρτυρες υπεράσπισης, κατά κανόνα στρατιωτικοί. Η διαδικασία του δικαστηρίου κρατήθηκε σε υψηλό επίπεδο.
Ο Επαναστατικός Επίτροπος Νεόκοσμος Γρηγοριάδης είπε μεταξύ των άλλων στο μνημειώδη κατηγορητήριο - λόγο του: …Κύριοι Στρατοδίκαι. Εστρατήγει των κατηγορουμένων η ομάς και η Πατρίς την τιμήν έχασεν και ο εχθρός ένεσιν δεκαετηρίδων ζωής υπέστη και χώραι Ελληνίδες εδουλώθησαν και το σφαγείον πληθυσμών αδελφών ηνοίχθη, και η ακτή της Ελληνικής θαλάσσης επληρώθη πτωμάτων… Παρθένοι υπό του μεθύοντος τυράννου από των αγκαλών των μητέρων προς ασέλγειαν ηρπάγησαν και η φυλή από των κοιτίδων της εξερριζώθη και το Ελληνικόν αίμα ποταμηδόν έρρευσε. Εστρατήγουν οι κατηγορούμενοι και η οιμωγή των σφαζομένων και του Θεού τον θρόνον υπερέβη και ο ιεράρχης ο σεμνός, κρεουργηθείς υπό του μαινομένου όχλου, έσχε τάφον, των βρωμερών σκύλων τα σπλάγχνα. Εστρατήγει των ολετήρων η σπείρα και της Σμύρνης η προκυμαία αιμοσταγής, και το βδέλυγμα του Τούρκου αναβαστάζουσα, εσαρκώθη με το γαλανόλευκον ποίημα, συρόμενον αιχμάλωτον, τεταπεινωμένον επί βρωμεροτήτων … Λοιπόν, κ. Στρατοδίκαι, μετανοώ εγώ και ανακαλώ το κατηγορητήριον. Προτείνω σίτισιν εν τω Πρυτανείω των δικαζομένων και τότε όλοι σας, και εγώ μαζί, ελάτε να φορέσουμε γυναικεία φουστάνια και ας χορεύσωμεν τον χορόν της αναισχυντίας, γύρω από το ψηφισθέν μνημείον την Νέας Ελευθερίας των τυραννομάχων…
Η απόφαση του Στρατοδικείου ανακοινώθηκε από τον Πρόεδρο μετά από μια δεκαπενθήμερη διαδικασία, τις πρωινές ώρες της 15ης Νοεμβρίου 1922. Σύμφωνα με την απόφαση καταδικάστηκαν παμψηφεί σε θάνατο οι Δ. Γούναρης, Π. Πρωτοπαπαδάκης, Ν. Στράτος, Γ. Μπαλτατζής, Ν. Θεοτόκης και Γ. Χατζηανέστης. Οι άλλοι δύο κατηγορούμενοι Μ. Γούδας και Ξενοφών Στρατηγός, καταδικάστηκαν σε ισόβια κάθειρξη με το ελαφρυντικό ότι «εξετέλεσαν τας ανωτέρω πράξεις εν μετρία συγχύσει». Οι προσπάθειες για τη σωτηρία του Γούναρη και των συνεργατών του, που είχαν αρχίσει κατά το προδικαστικό στάδιο, δεν είχαν φέρει κανένα αποτέλεσμα. Η «εθνική σκοπιμότητα», όπως αργότερα είχαν παραδεχθεί ο Πάγκαλος αλλά και άλλοι παράγοντες ή μελετητές της δίκης, δεν άφηναν τέτοια περιθώρια. Έτσι, στις 11:30 της ίδιας μέρας εκτελέστηκαν στο Γουδί τρεις πρώην Πρωθυπουργοί, δυο πρώην Υπουργοί και ένας Στρατηγός.
Η κατάσταση εξακολουθούσε να είναι εκρηκτική και κρίσιμη και τα προβλήματα πολλά και ανυπέρβλητα. Με την εκτέλεση των Εξ η κυβέρνηση παραιτήθηκε για να σχηματιστεί νέα κυβέρνηση υπό τον Στυλιανό Γονατά μέλος της Επιτροπής.
Στις 20 Νοεμβρίου 1922 ανακοινώθηκε μια άλλη ιδιότυπη απόφαση του Στρατοδικείου, που αφορούσε τον Πρίγκιπα Ανδρέα. Ο Πρίγκιπας Ανδρέας ήταν γιος του βασιλιά Γεωργίου Α΄. Έδρασε στο Μικρασιατικό μέτωπο ως Διοικητής του Β΄ Σώματος Στρατού με το βαθμό του Αντιστράτηγου. Κατά τη μάχη του Σαγγάριου τον Σεπτέμβριο του 1921 κατηγορήθηκε για άρνηση εκτέλεσης διαταγής (ανυπακοή), πράξη για την οποία είχε παραπεμφθεί στο Στρατοδικείο. Τελικά του αναγνωρίστηκε «η τέλεια απειρία, περί την διοίκησιν ανωτέρων μονάδων». Καταδικάστηκε σε ισόβια υπερορία (εξορία εκτός Ελλάδας) και διαγράφηκε από το μητρώο αξιωματικών. Για τη μη κατάγνωση θανατικής ποινής, σημειώθηκαν έντονες διπλωματικές παρεμβάσεις. Οι φήμες που κυκλοφόρησαν, τον έφεραν να διασώζεται με το φτηνό αυτό επιχείρημα, αλλά ο σπουδαιότερος λόγος ήταν η τεκτονική του ιδιότητα. Την ιδιότητα αυτή είχε και ο νεότερος αδελφός του, Πρίγκιπας Χριστόφορος. Μια μέρα αργότερα ο Πρίγκιπας αναχώρησε από το Φάληρο με το αγγλικό αντιτορπιλικό «Καλυψώ». Ο ρόλος του Άγγλου Πλοίαρχου Τάλμποτ για τη διάσωσή του υπήρξε καθοριστικός. Γιος του Πρίγκιπα Ανδρέα, είναι ο Φίλιππος, σημερινός σύζυγος της Βασίλισσας Ελισάβετ της Αγγλίας.
Μετά από 87 χρόνια εξετάζεται στον Άρειο Πάγο αίτημα για την επανάληψη της διαδικασίας (αναψηλάφηση) της «Δίκης των Έξ», που τα τελευταία χρόνια απασχολεί την κοινή γνώμη. Ο εγγονός τού ενός από τους καταδικασθέντες επικαλείται νέα στοιχεία, γεγονότα και αποδείξεις, από τα οποία προκύπτει ότι και οι έξ ήταν αθώοι. Το 7ο Ποινικό Τμήμα με απόφασή του, αποφάνθηκε με ψήφους τρείς έναντι δύο, με αντίθετη τη γνώμη του Εισαγγελέα και του Εισηγητή, ότι οι «έξ» ήταν αθώοι για τα εγκλήματα της έσχατης προδοσίας της χώρας, με βάση τα οποία είχαν καταδικαστεί. Παρέπεμψε όμως το θέμα στην τελική κρίση της Ολομέλειας του Δικαστηρίου λόγω διαφοράς της μιας ψήφου. Η ολομέλεια του Αρείου Πάγου επέστρεψε και πάλι ως αναρμόδια την υπόθεση στο 7ο τμήμα. Με πρόσφατη απόφασή του (ψήφοι 3 – 2 ) έκρινε αθώους τους «έξ» λόγω παραγραφής.
(Το κείμενο είναι προδημοσίευση τμήματος του υπό έκδοση νέου βιβλίου του συγγραφέα με τίτλο “20ος αιώνας Ιστορία των Κρητικών Αγώνων εκτός Κρήτης”).
• Ο Γιώργος Παναγιωτάκης είναι ερευνητής, ιστορικός και συγγραφέας

