Της Κατερίνας Ψαρουδάκη

Αγχος και υποχρεώσεις. Δύο λέξεις που εμείς οι “μεγάλοι” γνωρίζουμε πολύ καλά αφού κυριολεκτικά έχουν κατακλύσει τη ζωή μας. Τα τελευταία χρόνια το άγχος “χτυπά” όλο και μικρότερες ηλικίες αφού οι σχολικές απαιτήσεις όλο και αυξάνονται σε έναν αγώνα δρόμου γονέων αλλά και παιδιών να “χτίσουν” ένα καλύτερο αύριο.

Ως ενήλικες, έχουμε την τάση να πιστεύουμε ότι τα παιδιά ζουν σε έναν κόσμο ανέμελο, απαλλαγμένο από το άγχος και τις στενοχώριες. Αυτό όμως απέχει πολύ από την αλήθεια. Ακόμη και τα πολύ μικρά παιδιά συχνά αισθάνονται άγχος και ανησυχούν για διάφορους λόγους, άλλα σε μικρότερο και άλλα σε μεγαλύτερο βαθμό και ένταση.

Μας ακουν να τσακωνόμαστε, να λέμε για αρρώστιες ή για οικονομικά προβλήματα...

“Θέλουμε τα παιδιά μας να κάνουν μια καλή δουλειά, να έχουν μια καλή θέση στην κοινωνία αλλά τον 21ο αιώνα χρειαζόμαστε πολλούς ανθρώπους να ξέρουν να ζουν μαζί ειρηνικά. Θέλουμε παιδιά να μεγαλώνουν με καρδιά γεμάτη αγάπη και συμπόνοια.

Οχι επίπεδο ζωής αλλά ποιότητας ζωής που είναι και το πιο σημαντικό. Να είναι πιο έξυπνα αλλά ταυτόχρονα να δίνουν και να θυσιάζουν. Να δουλεύουν πολύ σκληρά προς όφελος όλων και ταυτόχρονα να είναι μέσα τους γεμάτα ειρήνη. Χωρίς σκαμπανεβάσματα στη χαρά και στη λύπη. Να μην αντιδρούν τόσο με τα συναισθήματα που έχουν μέσα τους (θυμός, εκδικητικότητα) αλλά με το πνεύμα που έχουν μέσα τους.

Διδάσκουμε τα παιδιά. Και τί διδάσκουμε; Μαθηματικά; Φυσική; Γλώσσα; Πρώτα απ’ όλα πρέπει να διδάσκουμε ανθρώπους. Πρέπει να διδάσκουμε παιδιά. Γιατί με όλες αυτές τις πληροφορίες που τους δίνουμε μη επιλεκτικά , κάνουμε το επείγον αλλά όχι το σημαντικό και ξεχνάμε ότι έχουμε να κάνουμε με ανθρώπινα όντα. Τα παιδιά μας δεν είναι μηχανές. Είναι ανθρώπινα όντα...

Το στρες είναι το αποτέλεσμα των απαιτήσεων που ασκούνται πάνω στο άτομο σε σχέση με την ικανότητά του να ανταποκριθεί ικανοποιητικά. Οι παράγοντες που προκαλούν τέτοιες πιέσεις - απαιτήσεις, μπορεί να προέρχονται τόσο από το εξωτερικό περιβάλλον (δηλαδή την οικογένεια, τους φίλους, το σχολείο) όσο και από τον ίδιο του τον εαυτό . Μάλιστα οι πιέσεις που δέχεται το παιδί από τον εαυτό του μπορεί να είναι και οι πιο σημαντικές” λεει η γενετική ψυχολόγος - ψυχοθεραπεύτρια κ. Φλωρεντία Ευφραίμογλου. “Στην προσχολική ηλικία κύρια πηγή του άγχους είναι η απομάκρυνση από τους γονείς. Καθώς τα παιδιά μεγαλώνουν, οι ακαδημαϊκές απαιτήσεις (από το Δημοτικό, Γυμνάσιο, Λύκειο) οι κοινωνικές πιέσεις γίνονται πηγές έντονου άγχους. Γιατί τα παιδιά θέλουν από την μια πλευρά να ικανοποιούν τους γονείς, και από την άλλη υφίσταται μια ιδιαίτερη ανάγκη να ενσωματωθούν με επιτυχία στην ομάδα των συνομηλίκων τους”.

Πολύ συχνά ακόμα και οι πιο καλοπροαίρετοι γονείς, συμβαίνει να προκαλούν άγχος στα παιδιά τους χωρίς να το καταλαβαίνουν. Οπως λεει στην “Π” η κ. Ευφραίμογλου, “οι γονείς οι οποίοι έχουν πετύχει σε πολλές πλευρές της ζωής τους συχνά έχουν -χωρίς οι ίδιοι να το συνειδητοποιούν - υψηλές προσδοκίες από τα παιδιά τους. Αυτά όμως τα παιδιά που τυγχάνει να μην έχουν τα κίνητρα ή τις ικανότητες για υψηλά επιτεύγματα και επιδόσεις που είχαν οι γονείς τους, συχνά καταλήγουν να νιώθουν απογοητευμένα από τον εαυτό τους αλλά και από τη ζωή γενικότερα.

“Η ένταση και το είδος του στρες που βιώνει το παιδί, έχει να κάνει και με άλλους παράγοντες. Εξαρτάται αν προσθετικά υπάρχει κάποια ασθένεια, ένα διαζύγιο, τυχόν μαθησιακές δυσκολίες κ.λ.π. Η έναρξη της νέας σχολικής χρονιάς και η αρχή της σχολικής ζωής, απαιτεί εκτός από την κατάλληλη ενημέρωση, τη σωστή εκτίμηση της σωματικής υγείας αλλά και της ψυχολογικής προετοιμασίας των γονιών, δασκάλων, και παιδιών μας και αυτοί είναι το τρίπτυχο που διαμορφώνει τη νέα κοινωνία. Και αν διαπιστώνουμε αυξημένο βαθμό άγχους στους μαθητές - και είναι γνωστή η σχέση άγχους και διάσπασης - ας δούμε: το εκπαιδευτικό σύστημα διασπά τους μικρούς ανθρώπους; Κατά την γνώμη μου ναι! Η σημερινή εκπαίδευση πολλά κάνει για το νου, λίγα για τις επιδεξιότητες και τίποτα για την καρδιά που είναι και η βάση για μια καλή ποιότητα ζωής. Οχι επίπεδο αλλά ποιότητα ζωής. Υπάρχει ένας κατακερματισμός.

Ο χρόνος είναι διασπασμένος, τα ενδιαφέροντα είναι διασπασμένα, η ανθρώπινη ανάπτυξη είναι διασπασμένη, η εκπαίδευση αναπτύσσει σήμερα τις γνώσεις και τις δεξιότητες αλλά όχι το χαρακτήρα και την ακεραιότητα. Και ήδη στο εξωτερικό τα παιδιά από 12 χρονών κάνουν ψυχοθεραπεία. Πού θα πάει αυτή η κατάσταση; Οι γονείς είναι εκείνοι που πρέπει να αντισταθούν πρώτοι. Τα παιδιά φορτώνονται με μια τεράστια τσάντα από την πρώτη Δημοτικού. Και σαν να μην φτάνουν τα σχολικά μαθήματα, έχουν να αντεπεξέλθουν και στις ανάγκες των εξωσχολικών. Μερικά άρθρα αναφέρουν τους μαθητές σαν τους πιο σκληρά εργαζόμενους πολίτες. Το παιχνίδι -ο φυσικός κόσμος του παιδιού - είναι απαγορευμένο.

Κι όμως το παιδί δεν επιτρέπεται να ξεκόβει έτσι απότομα από το παιχνίδι γιατί πώς αλλιώς θα γίνει το πέρασμα στην εργασία; Την εργασία που είναι δεμένη με την κοινωνική παραγωγή. Γιατί να καταντήσει το παιχνίδι μια απαξιωτική απασχόληση και να χάσει την φυσιολογική του σύνδεση με το παιδί; Η ανάπτυξη και η εξέλιξη του παιδιού δεν σταματάνε στο σχολικό στάδιο. Εμείς βιαζόμαστε να μεγαλώσουν τα παιδιά γιατί είμαστε κουρασμένοι και αυτά θα γίνουν πιο κουρασμένα από εμάς... Η σχολική εργασία όπως κατάντησε μια ψυχαναγκαστική απασχόληση, μόνο για το βαθμό και την αποφυγή της τιμωρίας, δεν προάγει τον άνθρωπο. Και οι νέοι φτάνουν στα 20 τους χρόνια γέροι. Χωρίς κέφι ούτε διασκέδαση...”.

Το νευρωσικό παιδί εκδηλώνει το άγχος του με διαφόρους τρόπους και αυτό εξαρτάται από την ικανότητά του να εκφράζει με λόγια τα αρνητικά του συναισθήματα: την ανησυχία, την ένταση, την αναστάτωση, τον εκνευρισμό. Το άγχος σε μαζικές δόσεις ή που διαρκεί πολλά χρόνια, μπορεί να είναι εξαιρετικά επώδυνο και να παρεμποδίσει την ομαλή δραστηριότητα του παιδιού. Στην πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση, έχει διαπιστωθεί ότι τα παιδιά με υψηλό άγχος, έχουν κατά κανόνα χαμηλότερη επίδοση από τα μη -αγχώδη παιδιά. Το έντονο άγχος φαίνεται ότι διαταράσσει τις σύνθετες νοητικές λειτουργίες που γίνονται σε μια σχολική τάξη, ενώ αντίθετα διευκολύνει την επιτυχή ολοκλήρωση των απλών εργασιών. Μαθητές που υποφέρουν από υπερβολικό άγχος δεν είναι δημοφιλείς ανάμεσα στους συμμαθητές τους. Τα αγχώδη παιδιά κατά κανόνα υποτιμούν τον εαυτό τους ενώ η εξάρτηση είναι ένα άλλο χαρακτηριστικό των παιδιών με έντονο άγχος.

Στην περίπτωση των μαθησιακών δυσκολιών οι ειδικοί επικεντρώνονται συνήθως στα προβλήματα που σχετίζονται με τα σχολικά επιτεύγματα του παιδιού. Στην πραγματικότητα όμως, όπως τονίζει στην “Π” η ψυχολόγος κ. Ευφραίμογλου, τα άτομα αυτά πλήττονται σε όλες τις πλευρές της καθημερινής τους ζωής όπως οι παρακάτω:

- οι σχέσεις με συνομηλίκους (έλλειψη κοινωνικών δεξιοτήτων, προβληματική επικοινωνία, προβλήματα στη δημιουργία και διατήρηση σχέσεων)

- οι σχέσεις με τα μέλη της οικογένειας. Οι γονείς κατηγορούνται από τους εκπαιδευτικούς σαν “υπερπροστατευτικοί και υπερβολικοί στις αντιδράσεις τους”. Η δυσκολία - άρνηση των γονιών να δεχτούν ότι το παιδί τους έχει κάποια δυσχέρεια, συχνά οδηγεί στο να αναζητήσουν τον ειδικό που θα τους διαβεβαιώσει ότι το παιδί είναι φυσιολογικό. Ζητώντας απαντήσεις στα γιατί που τους βασανίζουν συχνά θυμώνουν, ή νιώθουν ενοχές. Ο θυμός στρέφεται εναντίον των εκπαιδευτικών, η ενοχή μπορεί να οδηγήσει στην κατάθλιψη, ή στην ανάγκη να υπεραναπληρώσουν το χαμένο έδαφος δίνοντας όλο τον εαυτό τους στο παιδί, ενισχύοντας όμως έτσι την εξάρτηση και παθητικοποίηση του παιδιού. Ετσι, δημιουργείται ένας κύκλος συμπεριφοράς, όσο πιο πολύ εξαρτάται το παιδί από τους γονείς, τόσο πιο πολύ οι γονείς αισθάνονται την ανάγκη να κάνουν πράγματα για το παιδί, και όσο ο γονιός κάνει πράγματα αντί να κάνει το παιδί, αυτό γίνεται ακόμη πιο εξαρτημένο από τους γονείς του.

Δυσκολίες αντιμετωπίζουν και τα αδέρφια: ανησυχούν μήπως είναι “κολλητικό”, κάποια νιώθουν ανακούφιση που δεν έχουν το πρόβλημα και μετά νιώθουν ενοχές για τις σκέψεις τους, θυμώνουν για την ιδιαίτερη μεταχείριση που απολαμβάνουν τα αδερφάκια τους με την μαθησιακή δυσκολία, μερικά προσβάλλονται και ενοχλούνται από την συμπεριφορά τους.

- Επίσης, η αυτο-εικόνα και η αυτοπεποίθηση στην ικανότητά τους να χειριστούν καθημερινές καταστάσεις, μειώνεται.

- οπως και η συναισθηματική τους προσαρμογή

- έχουν αντίδραση αποφυγής (σαν τρόπο αντιμετώπισης του άγχους που συνοδεύει τις αρνητικές εμπειρίες και ματαιώσεις)

- Παλινδρόμηση σε πρώιμα στάδια της ανάπτυξης (ανώριμη, μωροδούστικη συμπεριφορά)

- ανάπτυξη φοβικών δράσεων (σχολική άρνηση, φοβία προς έναν συμμαθητή)

- σωματικά παράπονα (στομαχόπονοι, πονοκέφαλοι κ.α.)

- υποχονδριακές αντιδράσεις (εντεινόμενη πεποίθηση ότι κάτι δεν πάει καλά με το σώμα του)

- Παρανοϊκές ιδέες

- χρήση της διάγνωσης σαν δικαιολογία για παθητική στάση στα προβλήματα (π.χ. “δεν λειτουργεί καλά το μυαλό μου και δεν μπορώ να διαβάσω...”)

- κατάθλιψη

- παθητικότητα - επιθετικότητα

- ανεξέλεγκτη παρορμητικότητα

- στην εφηβεία πολλά απ’ αυτά τα παιδιά, εάν δεν βοηθηθούν μπορεί να εκδηλώσουν εναντιωματική - αντικοινωνική συμπεριφορά

“Η σχέση του μαθητή και της εκπαίδευσης, διαταράσσεται γιατί η εκπαίδευση έχει φύγει από το στόχο της. Σκοπός της είναι η διαμόρφωση ενός καλού χαρακτήρα. Εχουμε πολλούς επιστήμονες αλλά αυτό που χρειάζομαστε είναι πολλούς καλούς ανθρώπους. Αρχικός σκοπός της εκπαίδευσης πρέπει να θεωρείται η υπηρεσία στην κοινωνία.

Οταν είναι συνδεδεμένη με τον εγωισμό , χάνει την ευρύτερη προοπτική της, δεν είναι μόνο λεκτική γνώση.

Γίνεται ανώτερα σκόπιμη μόνο αν αφορά την πνευματικότητα. Δυστυχώς τα εκπαιδευτικά ιδρύματα σήμερα έχουν ελαχιστοποιήσει εργαστήρια βαθμολογίας για τους μαθητές. Η απόκτηση των βαθμών δεν μπορεί να αποτελεί την εκπαίδευση. Η εκπαίδευση πρέπει να προωθήσει την ηθική συμπεριφορά και να ενθαρρύνει τον αυτοέλεγχο... Αυτή είναι η ουσιαστική μεταρρύθμιση της παιδείας κατά τη γνώμη μου” λεει η κ. Ευφραίμογλου.