Για το αραβικό φρούριο της τάφρου, όπως αποκαλύπτεται από τις ανασκαφικές έρευνες, μίλησε η αρχαιολόγος, κ. Λιάνα Στάριδα. Το Αραβικό Εμιράτο της Κρήτης «αποκαλύπτεται» από ανασκαφικά ευρήματα, κινητά και σταθερά, σε μικρή μεταξύ τους απόσταση. Μεταξύ άλλων η αρχαιολόγος τόνισε:

Τα αποσπασματικά και μεμονωμένα σωζόμενα παλαιοχριστιανικά αρχιτεκτονικά μέλη μαζί με τα κατάλοιπα της ρωμαϊκής πόλης βρίσκονται σχεδόν στα ίδια επίπεδα με εκείνα της Αραβοκρατίας. Η Β’ βυζαντινή περίοδος, κυρίως στα χρόνια μετά την ανακατάληψη της Κρήτης από το Βυζάντιο, συχνά συγχέεται, καθώς η επανάχρηση των κατεστραμμένων, από τη βυζαντινή επιδρομή, αραβικών εγκαταστάσεων και οικοδομημάτων είναι φανερή μέσα από τα κινητά ευρήματα που συνυπάρχουν, ιδιαίτερα κατά τον 10ο και τις αρχές του 11ου αι. Η στρωματογραφία στις υπερκείμενες μεταγενέστερες ιστορικές περιόδους (Ενετική κυριαρχία, Τουρκοκρατία) είναι περισσότερο διακριτή.

Τα ευρήματα που ανάγονται στους χρόνους πριν από τη ρωμαϊκή περίοδο μαρτυρούν την εποίκιση του τόπου κατά την κλασική περίοδο, στη ΒΑ πλευρά της εντός των αρχαιοτέρων τειχών πόλης, ενώ οι μαρτυρίες περί υπάρξεως πολισματίου με το όνομα Ηράκλεια, σε συνδυασμό και με τα ανασκαφικά ευρήματα, κυρίως νεκροπόλεις, προσδιορίζουν τη θέση της ρωμαϊκής εγκατάστασης σε μια περιοχή που περιβάλλεται από τις σημερινές οδούς 25ης Αυγούστου, Επιμενίδου, Μποφώρ, Δικαιοσύνης και μάλιστα με σχετική πυκνότητα. Έχει βρεθεί μεγάλος αριθμός αρχιτεκτονικών μελών σε δεύτερη χρήση καθώς και αρκετά κινητά ευρήματα (νομίσματα, αγαλματίδια, κεραμική) σε οικόπεδα που έχουν ερευνηθεί μέσα στην περιοχή αυτή ή γύρω απ’ αυτήν.

Επίσης, ενώ δεν έχουν βρεθεί κτίρια ασφαλώς χρονολογημένα στους πρώτους χριστιανικούς χρόνους, τα αρχιτεκτονικά μέλη και τα κινητά ευρήματα (νομίσματα, επιγραφές, κεραμική κ.λπ.), που όλο και πληθαίνουν, αποτελούν σοβαρές ενδείξεις για την κατοίκηση της περιοχής, δεδομένου μάλιστα ότι έχουν βρεθεί στην ίδια περιοχή μ’ αυτήν που καταλάμβανε η ρωμαϊκή πόλη.

Έτσι, η πριν από τους Άραβες πόλη αποκαλύπτεται ότι και έκταση και ποιότητα και έντονη δραστηριότητα είχε.

Οι Ανδαλούσιοι Άραβες, μετά την κατάκτηση της Κρήτης το 828, ίδρυσαν την πρωτεύουσά τους πάνω στην ημιερειπωμένη ή ίσως και εγκαταλειμμένη λόγω των βαρβαρικών επιδρομών του 7ου και 8ου αι. πόλη, την τείχισαν και την κατέστησαν ορμητήριο των εξορμήσεων τους στο Αιγαίο.

Καστέλλα: Τον Μάιο του 1967, πραγματοποιήθηκαν ανασκαφικές έρευνες τόσο στον περίβολο του Αγίου Πέτρου, όσο και στο εσωτερικό του Ναού, υπό την επίβλεψη των κ.κ. G. Miles, και του Εφόρου Βυζαντινών Αρχαιοτήτων κ. Μ. Μπορμπουδάκη. Σε βάθος 6 περ. μέτρων, ένα μέτρο πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας και κάτω από την ενετική οικοδομική φάση, βρέθηκαν ίχνη τοίχων βυζαντινής ή αραβικής περιόδου και αποχετευτικός αγωγός σκαμμένος μέσα στο βράχο.

Το 1992, σε βάθος 4 περίπου μέτρων από την επιφάνεια του δρόμου, αποκαλύφθηκαν ταφές σε ευρεία έκταση, πρόχειρες με απλά διαχωριστικά από μεγάλες πέτρες κάθετα τοποθετημένες που ανήκουν στον 11ο–12ο αι. μ.Χ. με βάση τα κινητά ευρήματα που βρέθηκαν σε αυτές. Κάτω από το επίπεδο των τάφων, αποκαλύφτηκαν ίχνη κτιρίων παλαιότερων χρόνων, που επεκτείνονταν και σε όλες τις άλλες ανασκαφικές τομές. Βρέθηκε τμήμα πλακόστρωτου δαπέδου, τοίχοι με επιμελημένη αργολιθοδομή και τμήμα μεγάλου αποχετευτικού αγωγού με κατεύθυνση προς τη θάλασσα.

Στη ΒΑ πλευρά του οικοπέδου, κάτω από μια σειρά κτιστών τάφων των πρώτων χρόνων της Ενετοκρατίας, αποκαλύφθηκε εκτεταμένο κτιριακό συγκρότημα με βέβαιη Αραβική χρήση.

Το 2003 η ανασκαφική έρευνα συνεχίστηκε στη βορειοανατολική πλευρά του οικοπέδου και στον ορθογώνιο χώρο που περικλείεται σε όλες τις πλευρές του από τους τέσσερις νεότερους τοίχους της Καστέλλας. Αποκαλύφθηκε η συνέχεια του εκτεταμένου νεκροταφείου της μεσοβυζαντινής περιόδου και κάτω από αυτό εντοπίστηκαν κτηριακά κατάλοιπα προγενέστερης περιόδου.

Η ανεύρεση χάλκινου νομίσματος πρώτης βυζαντινής περιόδου, που εικονίζει μορφή αυτοκράτορα σε κατατομή (ίσως Ιουστινιανού Α΄), σε συνδυασμό με ένα τοίχο που εντοπίστηκε στο ΒΔ άκρο του τομέα στο ίδιο βάθος, αποτελεί μια ισχυρή μαρτυρία για την πιθανότητα κατοίκησης του χώρου στην Α’ βυζαντινή περίοδο.

Οχύρωση: Η αραβική οχύρωση ακολουθούσε τη μορφολογία του εδάφους, είχε πλατιά τάφρο και περίβολο με στρογγυλούς πύργους, κτισμένο από αδρανή υλικά αναμεμειγμένα με «τρίχες αιγός», πάνω σε ισχυρή ισοδομική λίθινη κρηπίδα. Κατά την ανακατάληψη της Κρήτης από τον Νικηφόρο Φωκά το 961, το αραβικό τείχος φαίνεται ότι δεν ισοπεδώθηκε εντελώς και η βυζαντινή οχύρωση εδράστηκε πάνω στα λείψανα της παλαιάς αραβικής κρηπίδας, ακολουθώντας τη συνεχή καμπύλη χάραξη του παλαιότερου τείχους και της τάφρου του. Με αλλεπάλληλες και πάντα βιαστικές συμπληρώσεις, ενισχύσεις και υπερυψώσεις, τα βυζαντινά τείχη κάλυπταν την άμυνα της πόλης και κατά τους πρώτους αιώνες της ενετοκρατίας. Μετά την κατασκευή του νέου οχυρωματικού περιβόλου, το παλαιό τείχος ουσιαστικά αχρηστεύθηκε και χρησιμοποιήθηκε από τους Ενετούς για τις ανάγκες του Δημοσίου.

Δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα αν η αραβική πόλη είχε τείχος από την πλευρά της θάλασσας.

Σε ανασκαφική έρευνα που πραγματοποιήθηκε στην επίχωση του παράκτιου ενετικού τείχους στην περιοχή «Μπεντενάκι», εκτός από το εξαιρετικά σημαντικό και άγνωστο εκκλησιαστικό μνημείο που αποκαλύφθηκε και ταυτίζεται με την Santa Catarina ruinata, (σε μια πρώτη απόπειρα ταύτισης του αποκαλυφθέντος αρχιτεκτονήματος, σε χάρτη του Domenico Rossi da Este του 1567 σημειώνεται ανατολικά του Αγίου Πέτρου και προς το παράκτιο τείχος η St. Catarina ruinata, δηλαδή ήδη καταστραμμένη το 1567, ενώ σε χάρτη του ίδιου του 1570, δεν σημειώνεται πλέον τίποτα στη θέση αυτή), ήλθε στο φως ισχυρότατο τείχος που σχηματίζει γωνία, παράλληλο με το παράκτιο τείχος, μήκους 13,10μ. και πλάτους 1,30μ., με μεγάλους λαξευμένους δόμους που χρονολογείται σε πολύ παλιότερη φάση.

Η ανασκαφή δεν έχει ολοκληρωθεί, ωστόσο είναι διακριτή ανάμεσα σε νεότερες κατασκευές, αυτή η ισχυρότατη κατασκευή που ανήκει με μεγάλη πιθανότητα στους Α’ βυζαντινούς ή στους αραβικούς χρόνους (μεταξύ του 6ου και του 9ου αιώνα).

Το 2007, κατά την διάρκεια των εργασιών στατικής ενίσχυσης στο υπόγειο του κτιρίου «Αχτάρικα» (Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη) που ανεγέρθηκε τη δεκαετία του 1930 και την αποξήλωση νεότερων προσκτισμάτων, σε όλο το μήκος της νότιας πλευράς του υπογείου, αποκαλύφθηκε μεγάλο τμήμα της εσωτερικής πλευράς του παλαιοενετικού τείχους, όσο είχε διατηρηθεί μετά τη μερική αποδόμηση του προκειμένου να κατασκευαστεί το κτίριο της Βικελαίας.

Το τείχος σώζεται σε σχετικά καλή κατάσταση, κυρίως όμως διακρίνεται η σύνδεσή του με την κατεστραμμένη κατά το σεισμό του 1856, Πύλη Voltone.

Η ανασκαφή που πραγματοποιήθηκε στον περιβάλλοντα χώρο δυτικά του «Αχτάρικα» ξεκίνησε το 2009. Αποκαλύφθηκε η συνέχεια του τοίχου του πύργου, που όριζε την ανατολική πλευρά της πύλης Βολτόνε καθώς και το πρανές του τείχους σε μήκος 2, 00μ., ύψος 5,00μ. και πλάτος 3,00μ.

Οικόπεδο επί των οδών Παπαγιαμαλή και Κορωναίου στην παλιά πόλη Ηρακλείου

Μετά από κατεδάφιση παλαιών αποθηκών σε οικόπεδο βόρεια και σε μικρή απόσταση από το Ναό του Αγίου Τίτου, ξεκινήσαμε ανασκαφική έρευνα τον Μάιο του 2009 η οποία συνεχίζεται έως και σήμερα. Μέχρι τώρα έχει ανασκαφεί το μεγαλύτερο τμήμα του οικοπέδου και έχουμε φτάσει σε βάθος που κυμαίνεται από 6,50 έως 7,50 μέτρα. Από την έως τώρα έρευνά μας αποκαλύφτηκαν οικοδομικές φάσεις της περιόδου της Τουρκοκρατίας, της ενετικής κυριαρχίας, αγωγοί και υπολείμματα κτιρίων της Β’ Βυζαντινής περιόδου. Κάτω από τα στρώματα αυτά αποκαλύφτηκε εκτεταμένο κτίριο με βέβαιη αραβική χρήση όπως τεκμαίρεται από τα ευρήματα στα αδιατάραχτα ανασκαφικά στρώματα που συνίστανται σε ισλαμική κεραμική και πλήθος αραβικών νομισμάτων.

Οικόπεδο στην οδό Αλμυρού στην παλιά πόλη του Ηρακλείου

Το οικόπεδο βρίσκεται στο κέντρο της παλιάς πόλης, βόρειο-ανατολικά του πάρκου Θεοτοκόπουλου και δυτικά της οδού 25ης Αυγούστου. Σημαντικό στοιχείο για τη χρονολόγηση και τη στρωματογραφία στάθηκε η ανεύρεση μεγάλου πλήθους νομισμάτων στο μεγαλύτερο μέρος των αδιατάρακτων στρωμάτων.

Επιπλέον αποκαλύφθηκε ένα περίπλοκο σύστημα από αγωγούς τόσο νεότερους όσο και αρχαίους για ύδρευση και αποχέτευση.

Και σε αυτή την ανασκαφή βρήκαμε πολλά αρχιτεκτονικά μέλη παλαιότερων εποχών εντοιχισμένα σε νεότερους τοίχους.

Το πιο σημαντικό εύρημα μέχρι στιγμής είναι το εντοιχισμένο καμαρωτό πηγάδι που βρέθηκε σε βάθος 4,65μ.

Το 2009 διενεργήθηκε δοκιμαστική ανασκαφή σε οικόπεδο στις οδούς Βύρωνος και Θαλήτα στην εντός των τειχών πόλη του Ηρακλείου. Η ανασκαφή ξεκίνησε σε βάθος 3.45 μ. από το επίπεδο του δρόμου της οδού Βύρωνος και στο στρώμα αυτό το οποίο αποτελούνταν από έντονο ερυθρό χώμα βρέθηκαν κτιριακά κατάλοιπα με όχι ιδιαίτερα επιμελημένη αργολιθοδομή των οποίων η χρήση δεν είναι δυνατόν να προσδιοριστεί, κτιστοί αγωγοί στη νότια πλευρά του οικοπέδου και μία ορθογώνια δεξαμενή στη βόρεια πλευρά καθώς και ένας μεγάλος κτιστός υδαταγωγός στη δυτική πλευρά του οικοπέδου με ισχυρό υδραυλικό κονίαμα στο εσωτερικό του και καλυπτήριες πλάκες σχιστόλιθου με προσανατολισμό ΝΔ-ΒΑ. Τα ευρήματα αυτού του στρώματος (κυρίως κεραμική και κάποια γυάλινα φυαλίδια και χάλκινα νομίσματα) χρονολογούν τα κτιριακά λείψανα την περίοδο της ύστερης βυζαντινής περιόδου. Στην ίδια περίοδο ανήκει και η συστάδα των κτιστών τάφων στα βορειοανατολικά του οικοπέδου, οι οποίοι έχουν προσανατολισμό Α-Δ, είναι κτιστοί με αργούς λίθους και ημιλαξευμένα πελέκια και φέρουν οι περισσότεροι καλυπτήριες πλάκες, είτε σχιστόλιθου είτε πωρόλιθου ενώ σε ένα τάφο βρέθηκε καλυπτήρια πλάκα από τμήμα θωρακίου με εγχάρακτο σταυρό σε δεύτερη χρήση.

Τα ευρήματα που προέκυψαν από το επόμενο στρώμα προσδίδουν στο χώρο αραβοβυζαντινή χρήση.

Εκτός από τις ανασκαφικές αυτές έρευνες που έχουν πραγματοποιηθεί ή πραγματοποιούνται σε μεγάλα οικόπεδα μέσα στον αρχαίο πυρήνα της πόλης και πολύ κοντά μεταξύ τους, έχουν βρεθεί σε άλλες μικρότερες δοκιμαστικές ανασκαφές κινητά ευρήματα της αραβικής περιόδου κυρίως νομίσματα και ελάχιστες υαλοσφραγίδες στα κατώτερα στρώματα κοντά στο σταθερό έδαφος, ενώ σε πολλές περιπτώσεις, κάτω ή δίπλα στα αραβικά κτίσματα έχουν βρεθεί υπολείμματα παλαιότερων οικοδομικών φάσεων, κυρίως παλαιοχριστιανικών, Α’ βυζαντινής περιόδου (6ο – 7ο αι.) και ρωμαϊκών, ενώ σε ελάχιστα μέχρι στιγμής οικόπεδα έχουν εντοπιστεί αρχαία ελληνιστικών, κλασικών και αρχαϊκών χρόνων.

Βασικά συμπεράσματα που θα μπορούσαν να εξαχθούν, είναι:

• Η συνεχής εποίκηση της πόλης από τους αρχαϊκούς χρόνους μέχρι σήμερα όπως αποδεικνύεται από τα ευρήματα στην περιοχή μέσα στην αρχαία οχύρωση.

•Η εξαιρετική ποιότητα των μαρμάρινων, γρανιτένιων ή πωρολίθινων αρχιτεκτονικών μελών που έχουν βρεθεί σε μεγάλο αριθμό, σε δεύτερη χρήση κυρίως στις αραβικές κατασκευές αλλά και σε πρώιμες ενετικές (δεξαμενή ΕΓΣΗ). Κίονες, επιστύλια, βάθρα κιόνων, θωράκια, κιονόκρανα, επιγραφές κλπ κυρίως παλαιοχριστιανικά και Α’ βυζαντινής περιόδου, τα οποία χρησιμοποίησαν οι Άραβες ως οικοδομικό υλικό για τις δικές τους κατασκευές.

•Το πλήθος των αραβικών νομισμάτων που αποδεικνύει ότι κατά την περίοδο της Αραβοκρατίας, ο Χάνδακας είχε έντονη εμπορική δραστηριότητα

•Η σοβαρή πιθανότητα να υπήρχε κεραμικό εργαστήριο, λαμβάνοντας υπόψη το πόσο πλούσιο ήταν το Εμιράτο της Κρήτης, το ότι διέθετε αναμφισβήτητα νομισματοκοπείο, το ότι έχει βρεθεί κεραμική που δεν αναφέρεται πουθενά στην ισλαμική τυπολογία, πολύ μεγάλος αριθμός όμοιων λύχνων ακόσμητων ή με ελαφρά καστανή ή πράσινη εφυάλωση καθώς επίσης και μεγάλος αριθμός μικρών ακόσμητων bowls που δεν απαντώνται σε άλλες περιοχές του Ισλάμ.

•Η συνέχιση των επαφών των Αράβων με την Κωνσταντινούπολη και οι εμπορικές μεταξύ τους συναλλαγές όπως αποδεικνύεται από νομίσματα του Λέοντος Στ’ και του Θεόφιλου που έχουν βρεθεί μαζί με αραβικά νομίσματα σε αδιατάρακτα στρώματα.

•Αναπάντητο μέχρι στιγμής ερώτημα είναι αν οι τεράστιοι μονόλιθοι (παραστάδες, κατώφλια, τοιχοποιίες) στα αραβικά κτίρια είναι σε δεύτερη χρήση ή κατασκευάστηκαν από τους Άραβες. Υπάρχει σοβαρή πιθανότητα να κατασκευάστηκαν από τους Άραβες και στη συνέχεια να χρησιμοποιήθηκαν στην ανακατασκευή της κατεστραμμένης πόλης από τους Βυζαντινούς.

• Η σχέση που είχαν οι Άραβες με το νερό. Παντού σε όλες τις αραβικές εγκαταστάσεις κυριαρχεί το στοιχείο του νερού: αγωγοί κτιστοί και πήλινοι σε μεγάλη πυκνότητα, κρήνες, πηγάδια, δεξαμενές. Χαρακτηριστικό είναι το φρέαρ που κυριαρχεί στο οικόπεδο της οδού Θαλήτα υπερυψωμένο με επιμελημένο στόμιο και γύρω από αυτό πλακόστρωτο δάπεδο. Η κατασκευή φαίνεται ότι περιβαλλόταν από 4 κίονες εκ των οποίων ο ένας βρέθηκε in situ, θυμίζοντας τις βυζαντινές φυάλες.

•Στα μεγάλα οικόπεδα που η αυτοτέλεια των ευρημάτων είναι πιθανή, τα αραβικά κτίσματα είναι μεγάλα σε μέγεθος, κάποια φαίνεται να ήταν δημόσια ή βιομηχανικά κτίρια ενώ η δόμηση της κοσμικής αρχιτεκτονικής και τοιχοδομίας είναι πλέον σαφής: μεγάλοι δόμοι, επιμελημένες τοιχοποιίες, πλακόστρωτα δάπεδα, ισχυρές θεμελιώσεις, σχετικά μικρά αλλά άνετα δωμάτια, χρωματιστά κυρίως κόκκινα κονιάματα,

•Υπάρχει πιθανότητα, παρά την περιγραφή του Λέοντος Διακόνου, να υπήρχε οχύρωση από την πλευρά της θάλασσας, είτε προϋφιστάμενη των Αράβων είτε κατασκευασμένη από εκείνους η οποία έχει καταστραφεί κατά το μεγαλύτερο μέρος της από τις μεταγενέστερες οχυρώσεις.

•Αναντίρρητο συμπέρασμα είναι ότι η αραβική πόλη υπάρχει κάτω από τις μεταγενέστερες οικοδομικές φάσεις, σώζεται σε μεγαλύτερη απ’ όσο θα αναμέναμε έκταση, πυκνότητα και καλή κατάσταση διατήρησης.

Όσο φιλόδοξος στόχος κι αν ακούγεται, η ανασύνθεση μεγάλου μέρους του αραβικού rabdh el chandak, με τη συνέχιση των ανασκαφικών ερευνών μέσα στον αρχαίο πυρήνα της πόλης, είναι δυνατή και βέβαια απολύτως αναγκαία για την ιστορία της πόλης.