Της Ιωάννας Μαρίας Γκέρτσου*

Η εφηβεία εκλαμβάνεται από τους ψυχολόγους σαν μια φυσιολογική κατάσταση, την οποία όλοι εχουν βιώσει ή προκειται να βιώσουν. Η ψυχοπαθολογική όψη με την οποία λανθασμένα ταυτίζεται, προκύπτει μόνο σε άτομα με προδιάθεση εκδήλωσης ψυχικών ασθενειών και σε εκείνα, που κάνουν χρήση ουσιών ή ζουν υπό δυσμενείς περιβαλλοντικές συνθήκες (φτώχια, κακοποίηση κτλ). Επίσης, αποτελεί συχνά έναν μηχανισμό άμυνας των γονέων, οι οποίοι αρνούνται ασυνείδητα να αποδεκτούν ότι τα παιδιά τους μεγαλώνουν. Μεγαλώνω σημαίνει και η λέξη adolescere που στην Ελληνική μεταφράζεται ως εφηβεία. Έφηβος, χαρακτηρίζεται το άτομο που δεν είναι πια παιδί, αλλά ούτε κι ενήλικας. Υποθέτοντας ότι, κάθε περίοδος έχει αρχή, μέση και τέλος, πότε και πώς οριοθετείται η περίοδος αυτή; Η άποψη ότι ξεκινά με την έναρξη της ήβης, θεωρείται ξεπερασμένη εάν ληφθεί μεμονωμένα υπ’όψιν.

Ο βιολογικός ρυθμός ανάπτυξης του ατόμου, επηρεάζεται από παράγοντες όπως το φύλλο, τις συνθήκες υγιεινής, διατροφής και τον τόπο διαμονής. Η ήβη τείνει να εμφανίζεται ολοένα και νωρίτερα στον δυτικό κόσμο. Ταυτόχρονα όμως, παρατηρείται μια επιμήκυνση του χρόνου σπουδών, που διατηρεί το άτομο σε μια κατάσταση παιδικότητας. Αντιστρόφως, επιχειρώντας την οριοθέτηση της εφηβικής περιόδου προσεγγίζοντας το τέλος της, προκύπτει ένα επιπλέον ζήτημα: ποιο γεγονός της ζωής του ατόμου, θα μπορούσε να σηματοδοτήσει το τέλος της εφηβείας και την έναρξη της ενήλικης ζωής; Η εγκατάλειψη της οικογενειακής εστίας; Η έναρξη σεξουαλικών σχέσεων; Η έυρεση εργασίας; Η πρόσβαση στα δημόσια κοινά (πχ., στις εκλογές) ή ο έγγαμος βίος; Η εξέλιξη των ανθρώπων στο χρονοδιάγραμμα της ζωής, δεν είναι τόσο προβλέψιμη όσο ήταν έναν αιώνα νωρίτερα. Έτσι, η σειρά κατά την οποία συμβαίνουν τα παραπάνω γεγονότα (εάν τελικά συμβούν), η διάρκειά τους κι ο τρόπος που θα επηρεάσουν την ψυχή και την προσωπική πορεία στη ζωή, διαφέρουν από άτομο σε άτομο. Πχ., κάποιοι θα γίνουν πρώτη φορά γονείς στα 20, κάποιοι στα 40 ενώ άλλοι ποτέ. Το μόνο σίγουρο, είναι πως η εφηβεία (όπως άλλωστε και το γήρας), αποτελεί ένα μεταμοντέρνο ηλικιακό στάδιο. Έως τις αρχές του 20ου αι, η περίοδος αυτή υπήρχε μόνο στους οραματισμούς των διαφωτιστών (βλ τον Αιμίλιο του J.J. Rousseau).

Oι άνθρωποι διαχωρίζονταν σε παραγωγικούς και μη. Τα παιδιά χαρακτηρίζονταν ως μικροί ενήλικες. Αρκεί να κοιτάξει κανείς πως απεικονίζονται τα παιδιά σε πίνακες του μεσαίωνα, της αναγέννησης και του διαφωτισμού για να καταλάβει την αντίληψη που κυριαρχούσε στην πρόσφατη ιστορία μας. Παρουσιάζονται με ρούχα και στάσεις ενηλίκων, να κάνουν πράγματα που αρμόζουν σε ενήλικες. Το μόνο χαρακτηριστικό που μαρτυρά την ηλικία τους, είναι το ύψος τους. Τα παιδιά στους πίνακες αυτούς, μοιάζουν με νάνους. Ένα σύγχρονο έθιμο που επισήμανε την ανάγκη του ηλικιακού διαχωρισμού, είναι τα γενέθλια, που από τον 20ο αι γιορτάζονται με επισημότητα και δώρα. Τα 18 έτη, ορίστηκαν σαν την χρονική στιγμή ένταξης στην ενηλικίωση με την Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Παιδιού, το 1959. Συμπερασματικά, η εφηβεία αποτελεί ένα στοιχείο του σύγχρονου πολιτισμού, γεννημένο μέσα από την αλλαγή των αντιλήψεων, τη βιομηχανική επανάσταση, την καλυτέρευση του βιωτικού επιπέδου, την άυξηση του μέσου όρου ζωής και τελικά, τον υπερ – καταναλωτισμό. Διεξάγοντας συγχρονικές και διαχρονικές έρευνες, οι ψυχολόγοι προσπαθούν να βρουν, ν’αναλύσουν και να συγκρίνουν τις αλλαγές που συντελούνται κατά την ανάπτυξη του ατόμου, καθώς και τα αίτια διαφοροποίησής τους. Κατά καιρούς έχουν διατυπωθεί, διάφορα μοντέλα που προσπαθούν να εξηγήσουν τη φύση της ανθρώπινης ανάπτυξης, τα οποία διαφοροποιούνται ως προς τη δομή των αλλαγών που προτείνουν και τα χρονικά όρια που τις κατατάσσουν.

Εντούτοις, τρία είναι τα κριτήρια βάσει των οποίων δομούνται: η φύση των αλλαγών, η συνέχεια ή η ασυνέχεια των συνεπειών τους και η χρονική ηλικία κατά την οποία συμβαίνουν. Παρά το γεγονός ότι, όλα τα άτομα δεν βιώνουν τα αναπτυξιακά στάδια κατά την ίδια χρονική στιγμή, έχουν την τάση ν’αναπληρώνουν τα βήματα που οδηγούν στο επόμενο στάδιο, όσο πιο σύντομα και ανώδυνα γίνεται. Η ζωή, είναι ένα συνεχές φαινόμενο, που βασίζεται σε αδιάκοπες διαδικασίες προσαρμογής, τείνοντας προς μια κοινή σταθερά που θα παίξει σπουδαίο ρόλο κατά την εφηβεία. Εκτιμάται ότι η εφηβική περίοδος ολοκληρώνεται, όταν το άτομο: 1. Πετυχαίνει την ψυχική ανεξαρτησία από τους γονείς του και μπορεί να εγκαθιδρύσει μαζί τους μια νέα, κι αμοιβαία σχέση, βασιζόμενη στην ισότητα και τον σεβασμό. 2. Διαμορφώνει μια προσωπική ταυτότητα, που περιλαμβάνει ένα σύστημα ηθικών αξιών και υπευθυνότητας. 3. Αναπτύσσει την ικανότητα δημιουργίας υπεύθυνων προσωπικών και σεξουαλικών σχέσεων. 4. Είναι ικανό να ζήσει αυτόνομα εάν όχι ανεξάρτητα. Είναι κοινά αποδεκτό, ότι η εφηβεία βιώνεται δύσκολα από τους νέους, οι οποίοι πρέπει να μάθουν, να κατανοήσουν και τελικά να αποδεκτούν, τους κανόνες σεξουαλικότητας, ηθικής και υπευθυνότητας των ενηλίκων. Οντας μπερδεμένοι κατά την προσπάθειά τους να ενηλικιωθούν, και να προσαρμοστούν στις κοινωνικές νόρμες, καλούνται να ισορροπήσουν, να επιδείξουν τη σωστή συμπεριφορά και να λάβουν σοβαρές αποφάσεις για το μέλλον τους (πχ., τι θα σπουδάσουν). Για κάποιους εφήβους, οι ραγδαίες ψυχικές και σωματικές αλλαγές που συντελούνται είναι αφόρητες και συνεπάγονται την εκδήλωση κοινών ψυχικών προβλημάτων, όπως άγχος και μελαγχολία. Επίσης, αγωνιούν να επιδείξουν τη μοναδικότητά τους με αποτέλεσμα, την αποζήτηση της μοναξιάς και την αντικοινωνική συμπεριφορά. Οι γονείς, πρέπει να εμπιστεύονται τα παιδιά τους, να τ’αφήνουν να κάνουν ελέυθερα τις επιλογές τους και να βιώνουν τις συνέπειες αυτών, το κόστος και το όφελος. Τέλος, πρέπει να είναι σε θέση να καταλάβουν πότε το παιδί τους επιδυκνύει προβληματική συμπεριφορά, καθώς και τα όρια που διαχωρίζουν το σύμπτωμα, από το σοβαρό πρόβλημα. Εάν κρίνουν πως κάτι δεν πάει καλά, οφείλουν να το συζητήσουν με το παιδί τους και να επισκεφθούν μαζί κάποιον ειδικό.

* Η Ιωάννα Μαρία Γκέρτσου είναι πειραματική ψυχολόγος