Του Ν. Τσαγκαράκη
Λαβύρινθος
Το Χόλυγουντ στα καλύτερά του.
INCEPTION
Σκην.: Κρίστοφερ Νόλαν
Πρωτ.: Λιονάρντο Ντι Κάπριο, Έλεν Πέιτζ, Τζόζεφ Γκόρντον-Λέβιτ, Τομ Χάρντυ, Κεν Γουατανάμπε, Κίλιαν Μέρφι, Μαριόν Κοτιγιάρ, Τομ Μπέρεντζερ, Μάικλ Κέιν, Πιτ Πόσλθγουέιτ
Ο Κομπ είναι επικεφαλής μιας ομάδας ειδικά εκπαιδευμένων μισθοφόρων, που χρησιμοποιούν ένα πρόγραμμα για να εισβάλλουν στο μυαλό των ανθρώπων και να αφαιρούν χρήσιμα μυστικά, δημιουργώντας τεχνητά κι ελεγχόμενα όνειρα. Όμως όταν ο πάμπλουτος επιχειρηματίας Σάιτο τους αναθέτει όχι να εξαγάγουν αλλά να εισαγάγουν μια ιδέα σ’ έναν ανταγωνιστή του, η αποστολή γίνεται πιο ριψοκίνδυνη από ποτέ, καθώς η ομάδα θα πρέπει να δημιουργήσει τρία όνειρα το ένα μέσα στο άλλο ώστε η ιδέα να εμφυτευθεί όσο το δυνατό βαθύτερα στο υποσυνείδητο.
Η έβδομη μεγάλου μήκους ταινία του 40χρονου βρετανού Νόλαν τον εδραιώνει πλέον στους σύγχρονους χολιγουντιανούς δημιουργούς, με τον τρόπο που απέδιδαν τον όρο οι γάλλοι κριτικοί της δεκαετίας του ’50 στους σκηνοθέτες των πρώτων δεκαετιών της βιομηχανίας. Ενας σκηνοθέτης δηλαδή, που έχει δικό του συγκεκριμένο όραμα, εμπορική αξιοπιστία ώστε να πείσει τους διευθυντές του στούντιο με το οποίο συνεργάζεται (στην προκειμένη περίπτωση η Warner Bros.) να του εμπιστευτούν τον απαιτούμενο προϋπολογισμό, και αρκετό καλλιτεχνικό κύρος για να συγκεντρώσει αξιόλογο ταλέντο για να ζωντανέψει αξιόπιστα τις ιδέες που έχει μέσα στο κεφάλι του (όσο κυριολεκτικότερα γίνεται!).
Το «Inception» δείχνει το Χόλυγουντ στα καλύτερά του, επειδή υποτάσσει τις μοναδικές τεχνικές δυνατότητες της βιομηχανίας στην ευφάνταστη σεναριακή ιδέα του σκηνοθέτη, ο οποίος χωρίς να λογαριάζει τις υποτιθέμενες χαμηλές απαιτήσεις του επίσης υποτιθέμενου μέσου θεατή της αμερικανικής καλοκαιρινής περιόδου, στήνει μια θεαματική αλλά και σεναριακά περίπλοκη, αμφιλεγόμενη, εξαιρετικά δομημένη και συναισθηματικά ισχυρή ιστορία.
Ανιχνεύοντας συνεκτικά στοιχεία στη γενικότερη θεματολογία της φιλμογραφίας του Νόλαν, η ταινία καταπιάνεται ξανά με τον θεμελιώδη ρόλο που παίζει το μυαλό μας στην αντίληψη της πραγματικότητας, όπως έκαναν το «Memento» και το «Insomnia», συνεχίζοντας να το απεικονίζει σαν έναν ασταθή λαβύρινθο (εξ ου και το μινωικό όνομα της ηρωίδας Αριάδνης). Το κεντρικό ζήτημα από το οποίο προκύπτει η ψυχολογική αστάθεια του Κομπ είναι η ενοχή που νιώθει για τον θάνατο της γυναίκας του, τον οποίο αισθάνεται ότι προκάλεσε αφού της εμφύτεψε την ιδέα ότι ο κόσμος που ζούσαν δεν ήταν πραγματικός. Ενώ εκείνος το έκανε για να την ξυπνήσει από το εθιστικό της όνειρο, η ιδέα παρέμεινε και μετά την επιστροφή της στην πραγματικότητα, με αποτέλεσμα να αυτοκτονήσει για να ‘ξυπνήσει’ απ’ αυτήν. Κεντρικός στόχος που ωθεί το σενάριο, είναι η αποτίναξη της αισθηματικής και ποινικής ενοχής από τον Κομπ, που θα τον οδηγήσει στην επανένωση με τα λατρεμένα του παιδιά. Ασφαλώς, προϋπόθεση για τα παραπάνω είναι η επιτυχής έκβαση της αποστολής, από την οποία προκύπτει και η αγωνία της όλης υπόθεσης.
Παρά τη σχετική πρωτοτυπία και την περιπλοκότητα του σεναρίου, η δομή του είναι υποδειγματικά συγκροτημένη ώστε εξαρχής να θέτει τους κανόνες του ονειρικού του σύμπαντος και να παραθέτει παραδείγματα (μέσα από τη μαθητεία της Αριάδνης), τα οποία παρακάτω βάζει σε πλήρη εφαρμογή στο πλαίσιο της αποστολής. Αντανακλώντας την προβληματική της, η πλοκή αφήνει τα γεγονότα διφορούμενα, χωρίς να πιστοποιεί αν ο Κομπ ολοκληρώνει τη διαδρομή του προς την κάθαρση για την οποία μιλάει κι ο ίδιος. Η χρήση της σβούρας ως καθοριστικό στοιχείο ανάμεσα στο όνειρο και την πραγματικότητα αφήνει περιθώριο για διαφορετικές στάσεις προς την ιστορία. Για παράδειγμα, όταν ο Κομπ συνέρχεται από το αναισθητικό του Γιούσουφ η παραίσθηση της Μολ συνεχίζεται και πριν προλάβει να στρίψει τη σβούρα αυτή πέφτει στο πάτωμα, χωρίς να μας δίνεται η ακριβής ταυτότητα -ονειρική ή αληθινή- της συγκεκριμένης σκηνής, οπότε ίσως το όνειρο να ξεκινάει από εκεί και να μην τελειώνει ποτέ, αφού και στο τέλος η σβούρα δείχνει να ‘παραπατάει’ αλλά το κόψιμο για τους τίτλους τέλους έρχεται πριν προλάβει να πέσει. Συνεπώς, ο επίσης σεναριογράφος Νόλαν δεν ενδιαφέρεται πρωτίστως για τη συναισθηματική τροχιά των ηρώων του, διαφορετικά θα προσέφερε με μεγαλύτερη σαφήνεια τη γαλήνη στον ήδη βασανισμένο ήρωά του. Το ζήτημα γι’ αυτόν είναι να δημιουργήσει -και το κάνει με θεαματική αρτιότητα- έναν άψογα κουρδισμένο ονειρικό μηχανισμό, στην πορεία του οποίου αμφισβητείται περισσότερο απ’ όλα ο συνειδητός εαυτός μας, και θριαμβεύει το υποσυνείδητο.
Αυτή μάλιστα η επιμονή στον ίδιο τον μηχανισμό της σεναριακής ιδέας και της πλοκής, ίσως αφαιρεί από το σενάριο αρκετό συναισθηματισμό, προκρίνοντας τον λειτουργικό ρόλο των χαρακτήρων και παραμελώντας κατά μία έννοια τη συναισθηματική τους βαρύτητα. Από τη μία δηλαδή, γίνεται απολύτως κατανοητή και πειστική η μεταξύ τους σχέση, το τραύμα που ενώνει το ζευγάρι, αλλά και η συνεργασία ανάμεσα στην ομάδα. Σ’ αυτό συμβάλλει όχι μόνο το καλογραμμένο σενάριο αλλά και οι εξαιρετικές ερμηνείες όλων των μελών του καστ, με προεξάρχοντα τον Ντι Κάπριο που για άλλη μια φορά αποδεικνύει τον επαγγελματισμό και την αδιαμφισβήτητη ποιότητα σταρ που διαθέτει, και μάλιστα στη δεύτερη συνεχή ταινία του με θέμα τα θολά όρια ανάμεσα στη φαντασία και την πραγματικότητα, μετά το «Νησί των Καταραμένων» του Μάρτιν Σκορσέζε.
Από την άλλη, νιώθει κανείς ότι οι χαρακτήρες και το όποιο συναισθηματικό τους βάρος δεν είναι ποτέ αυτόνομα, αλλά ‘γρανάζια’ του πολύπλοκου σεναριακού μηχανισμού. Παρατηρήστε πώς όταν εισέρχεται ένα καινούριο μέλος στην ομάδα, σχεδόν δεν παίρνει ανάσα μέχρι να ενταχθεί στην αποστολή, χωρίς να μας ενδιαφέρουν ποτέ προσωπικά του στοιχεία. Όλοι είναι μέρος του συνολικού σχεδίου, χωρίς να προκαλείται η επιμέρους ταύτισή μας μ’ αυτούς.
Επιπλέον, ένα από τα πιο αξιομνημόνευτα στοιχεία του φιλμ είναι η μουσική του Χανς Τσίμερ με τα εκκωφαντικά τρομπόνια και τα έγχορδα να φτιάχνουν μια υπόκρουση συνεχούς έντασης που διακόπτεται μόνο για ελάχιστα λεπτά σε ολόκληρο το φιλμ, συνδέοντας την υπόλοιπη δράση μ’ έναν ενιαίο μουσικό ιστό που αποτελεί τον καπνό της αφηγηματικής ατμομηχανής: η συνεχής παρουσία της προκαλείται αλλά και υποδεικνύει τον ακατάπαυστο ρυθμό της πλοκής. Αυτή η μηχανική αντιμετώπιση της ιστορίας αντανακλάται σε λεπτομέρειες όπως η επιλογή των ηχητικών εφέ τη στιγμή όταν ‘τετραγωνίζεται’ το όνειρο του Κομπ, καθώς τη στιγμή που ορθώνεται το έδαφος ακούγεται ήχος που μοιάζει με ανέλκυση γέφυρας ή πλατφόρμας.
Ο διευθυντής φωτογραφίας Γουόλυ Φίστερ και ο σχεδιαστής παραγωγής Γκι Ντιάς είναι εξίσου υπεύθυνοι για την τελική φαντασμαγορία, αποτελούμενη από μεγάλα μεγέθη, έντονους καθαρούς χρωματισμούς με ξεκάθαρα όρια και αντιθέσεις, μεγάλα μεγέθη στα πλάνα και στα περιεχόμενά τους, ευρυχωρία και πλούσια γεωμετρικότητα, άλλοτε συμμετρική κι άλλοτε όχι.
Αν μελετούσε κανείς λεπτομερέστερα και τμηματικά την πλοκή, το πιθανότερο θα ήταν ότι θα έβρισκε στοιχεία για να παραπονεθεί, όπως η ασαφής σχέση ανάμεσα στον σχεδιασμό και την υλοποίηση των ονείρων, η ευκολία στη δράση του πρώτου επιπέδου της αποστολής, ο σύντομος πλατειασμός και η αδιάφορη δράση στο τρίτο επίπεδο κ.α. Στην ίδια μελέτη θα γίνονταν ίσως ευκρινέστερες οι μεταβάσεις ανάμεσα στα όνειρα και την πραγματικότητα, δίνοντας μια σαφέστερη εικόνα της ιστορίας. Παρόλαυτά, νομίζουμε ότι κάτι τέτοιο είναι δευτερεύουσας σημασίας, αφού το ζητούμενο είναι να περάσει κανείς μέσα από μια εμπειρία όπου το ζήτημα είναι ακριβώς η απώλεια των ορίων, η κυριαρχία της ψευδαίσθησης, και μάλιστα με δεξιοτεχνικά απολαυστική εφαρμογή των μέσων της πιο ψευδαισθητικής τέχνης απ’ όλες: του κινηματογράφου.

