Όταν ο Κονδυλάκης «συνάντησε» τον Καζαντζάκη

Η παρουσίαση στο ελληνικό κοινό του πρώτου έργου του μεγάλου στοχαστή «Όφις και κρίνο», τον Ιανουάριο του 1906 από τον Βιαννίτη συγγραφέα

Σπάνια κείμενα των κορυφαίων του πνεύματος, της τέχνης, της πολιτικής και των εθνικών αγώνων, γραμμένα κατά το 19ο ή στις αρχές του 20ού αιώνα, παρουσιάζομε από αυτή εδώ της στήλη κάθε Δευτέρα. Κείμενα που είτε είχαν δημοσιευτεί σε εφημερίδες και περιοδικά της εποχής, είτε δημοσιεύονται για πρώτη φορά.

Για παράδειγμα, κείμενα των μεγάλων λογοτεχνών, όπως ο Νίκος Καζαντζάκης ή ο Ιωάννης Κονδυλάκης, τα οποία δεν συμπεριλαμβάνονται στις συλλογές και τα βιβλία τους.

Έτσι θα μπορέσομε να γνωρίσομε, και ενδεχομένως να βοηθήσομε στη διάσωση άγνωστων κειμένων, μεγάλων μορφών της διανόησης, της πολιτικής, των πολιτικών, επαναστατικών και κοινωνικών αγώνων της Κρήτης και των Κρητικών.


Ήταν Ιανουάριος του 1906. Ο αρθρογράφος και αρχισυντάκτης της αθηναϊκής εφημερίδας «Εμπρός», ο φτασμένος, ήδη, και μεγάλος λογοτέχνης Ιωάννης Κονδυλάκης έπαιρνε στα χέρια του ένα μικρό κόκκινο βιβλιαράκι, που είχε τον τίτλο «Όφις και κρίνο» και με περίεργο όνομα συγγραφέα, που δεν ξεκαθάριζε καν αν επρόκειτο για άνδρα ή γυναίκα: Κάρμα Νιρβαμή.

Ήταν το λογοτεχνικό ψευδώνυμο με το οποίο πρωτοεμφανίστηκε στα γράμματα ο Νίκος Καζαντζάκης. Φυσικά ο Κονδυλάκης δεν γνώριζε ότι αυτός ήταν ο συγγραφέας. Αλλά και να ήξερε το πραγματικό όνομά του, μάλλον δεν θα του έλεγε τότε τίποτε. Ο Καζαντζάκης δεν είχε κλείσει ακόμη τα 23 χρόνια, κι ο Κονδυλάκης, ο «Διαβάτης», όπως υπέγραφε τα χρονογραφήματά του στο «Εμπρός», ήταν ένας ώριμος άνδρας 44 ετών και απʼ τους κορυφαίους στην πνευματική Ελλάδα. Το έργο του πρωτοεμφανιζόμενου συγγραφέα δεν πέρασε απαρατήρητο από τον «Διαβάτη», που έγραφε:

“Eκείνος όστις έγραψε το ημερολόγιον αυτό έχει αναγνώσει Δανούντσιον πολύ ή ολίγον, απʼ ευθείας ή διά του Έλληνος συγγραφέως των “Διηγημάτων του Δειλινού” και του “Ασματος των Ασμάτων”· και εις τον Δανούντσιον ανεκάλυψε το συγγραφικόν του ιδεώδες και μίαν συγγένειαν αισθημάτων και ιδεών, ήτις το έρριψεν εις την τροχιάν του Ιταλού ποιητού, όπως οι διάττοντες παρασύρονται εις την τροχιάν των μεγάλων άστρων, εις τα οποία πλησιάζουν.

Αλλʼ ο συγγραφεύς του ημορολογίου δεν είνε ανάξιος εκείνου τον οποίον εξελέξεν ο θαυμασμός του ως οδηγόν και ως πρότυπον”.

Και πρόσθεσε, σε άλλο σημείο:

“Το ύφος έχει κάτι το βιβλικόν, κάτι τι ωρισμένως, από το Άσμα των Ασμάτων· και διά τούτο μία περικοπή εκ τούτου παρεισαγομένη ει τον μονόλογον του καλλιτέχνου, θα ηδύνατο σχεδόν να παρέλθη απαρατήρητο αν δεν την διέκοινεν η γλώσσα”.

Ο Κονδυλάκης, βέβαια, δεν γνώριζε ποιος ήταν ο συγγραφέας, ή αν ήταν άνδρας ή γυναίκα.

“Είπα -σημείωσε” τόσα διά τον βιβλίον (και δεν είπα αρκετά) και δεν ανέφερα το όνομα του συγγραφέως. Αλλά μήπω το γνωρίζω; Αντί ονόματος, εις την επικεφαλίδα του βιβλίου υπάρχει δυσπρόφερτον γυναικείον ψευδώνυμον “Κάρμα Νερβαμή”. Αλλʼ είνε πρόδηλον ότι ο συγγραφεύς ανήκει εις το άσχημον φύλλον, και εκ της γλώσσης του φαίνεται ότι δεν είνε Αθηναίος.

Το πρώτο βιβλίο του Καζαντζάκη ήταν ερωτικό, στο οποίο κατέθετε όμως και τις πρώτες φιλοσοφικές αντιλήψεις που διαμόρφωνε ακόμη. Περιγράφει τον έρωτα ενός νέου με μια Ιρλανδέζα, παπαδοπούλα, δασκάλα της αγγλικής, που δεν ήταν άσχετη προς τα καθολικά ερωτήματα για τον προορισμό του ανθρώπου.

Ενας Κρητικός και μιά Ιρλανδέζα συναντήθηκαν και ο αγέρας έπαιρνε φωτιά ανάμεσά τους και τελικά τύλιξε και τους ίδιους. Οφις εκείνος, Κρίνο εκείνη, ''Οφις και Κρίνο'' η συγκλονιστική συνεύρεση και αφήγηση...

Αλ. Α. Ανδρικάκης