
Θα ήταν εντελώς παράλογο να μην αναφέρουμε για το μήνα Ιούνιο, ξεχωριστά, τη γιορτή του “Άη Γιαννιού του λιοτροπιού” και το πιο γνωστό μαντικό έθιμο που γίνεται αυτή τη μέρα, τον Κλήδονα. Αυτή η λέξη προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη κληδών και σημαίνει οιωνός, σημάδι προαγγελτικό ή και κάποιες λέξεις ή φράσεις στις οποίες δίνεται κάποια προφητική σημασία.
Η γιορτή του ‘Αη Γιάννη του Προδρόμου, ενώθηκε με διάφορα αρχαία έθιμα τα οποία ανάγονται στη θερινή τροπή του ήλιου. Κατά τον Ευαγγελιστή Λουκά, ο Ιωάννης ήταν έξι μήνες μεγαλύτερος από τον Χριστό. Η γιορτή του Προδρόμου έχει διάφορες ονομασίες, όπως: του Άη Γιαννιού του Λιοτροπιού ή Λουτόπου ή Αλιτροπιού, του Λαμπροφόρου και όλα αυτά επειδή ο λαός μας πιστεύει ότι αυτή την ημέρα ο ήλιος τρέμει ή γυρίζει σαν μύλος. Βέβαια εξαρτάται το αν γυρίζει αριστερά ή δεξιά. Αν γυρίζει δεξιά πιστεύεται πως είναι καλό σημάδι, το αντίθετο βέβαια σημαίνει αν γυρίζει αριστερά. Ποιος όμως είναι σε θέση να τον δει, αφού οι ακτίνες του θαμπώνουν; Και έτσι ό,τι κάνει, καλώς καμωμένο. Αυτή τη μέρα ξεκρεμούσαν και συνεχίζουν να το κάνουν, το πρωτομαγιάτικο στεφάνι και το έκαιγαν, ανάβοντας φωτιές στα σταυροδρόμια των χωριών αλλά και στις πλατείες των πόλεων, πηδώντας από πάνω και λέγοντας διάφορους στίχους:
“Όξω ψύλλοι και κοριοί, μέσα ήλιος και χαρά”. Πολλές φορές νεαροί και νεαρές, κάνοντας επείδηση αλτικών ικανοτήτων λένε ταυτόχρονα:
“Να πηδήσω τη φωτιά
μη με πιάσει η αρρωστειά”
ή “Ψύλλοι, ψύλλοι κάβγονται
κι Αϊς Ιάννης έρχεται”.
Στο όνομα των ψύλλων βέβαια και των κοριών που σαν έντομα ταλαιπωρούσαν τους ανθρώπους τα παλιότερα χρόνια, συμπεριλαμβάνονται και οι διάφορες επιδημικές αρρώστιες που πραγματικά μάστιζαν το λαό. Πάντως, οι φωτιές του Αη Γιάννη έχουν σκοπό να βοηθήσουν τους ανθρώπους δια του καθαρμού και να ενδυναμώσουν την υγεία τους. Χαρακτηριστικά τα παρακάτω λόγια:
Άγιε μου Γιάννη μου
πέτρα στο κεφάλι μου,
σίδερο στα πόδια μου
και δροσιά στο σώμα μου.
Υπάρχει και η Χριστιανική παράδοση για τη γέννηση του έθιμου που λέει: “Ήταν απίστευτο το γεγονός για τη γέννηση του Προδρόμου και το ανακοίνωσαν στα χωριά της Παλαιστίνης ανάβοντας φωτιές από βουνό σε βουνό". Κάποια λουλούδια που το χρώμα τους είναι ασπροκίτρινο και ανθίζουν αυτή την εποχή, τα λένε “Γιαννάκια” λόγω της εορτής του Αη Γιάννη. Με αυτά επιζητούν οι άνθρωποι να πάρουν δύναμη και ζωντάνια από τη φύση. Πολλές φορές τα βρέχουν και αυτό σημαίνει πρόκληση βροχής αλλά και αποτροπή από την καλοκαιρινή ξηρασία. Ο Αη Γιάννης όμως έχει και άλλα ονόματα, όπως: Ριγανάς, αφού την ημέρα αυτή μαζεύουν ρίγανη αλλά και απορνιαστής, διότι τότε τελειώνει το όρνιασμα των σύκων, η γονιμοποίησή τους δηλαδή. Επίσης από τα διάφορα βότανα που συλλέγουν αυτό τον καιρό λέγεται και Σταυροβότανος. Ας αναφερθούμε όμως στον Κλήδονα, στο αμίλητο νερό και στα τραγούδια του, τα οποία πολλά απ’ αυτά είναι πειραχτικά. Βέβαια τα τραγούδια του Κλήδονα είναι λαϊκά δίστιχα. Πάντοτε το μέλλον του κοριτσιού και γενικά η αποκατάσταση της ανύπαντρης κοπέλλας, απασχολούσε την ίδια και τους οικείους της παλιότερα. Ένα μυστήριο ήταν ποιος θα ήταν ο μέλλων σύζυγος και ίσως κάποια ένδειξη θα τους ανακούφιζε όλους. Ο Κλήδονας λοιπόν θ’ αναπλήρωνε αυτή την ένδειξη.
Στην πατρίδα μου, στα χωριά του Πηλίου, την παραμονή του Αη Γιάννη έπρεπε τα κορίτσια να συγκεντρωθούν σ’ ένα σπίτι. Μια κοπέλα έπρεπε να πάει στη βρύση του χωριού να γεμίσει το σταμνί και να γύριζε χωρίς να μιλήσει καθόλου. Αυτό ήταν το “αμίλητο νερό” όπως το έλεγαν. Γέμιζαν ένα βάζο και εκεί μέσα έριχναν δακτυλίδια, σκουλαρίκια, καρφίτσες. Στην κάθε μια κοπέλα αντιστοιχούσε ένα από τα προαναφερόμενα χρυσαφικά. Το βάζο το σκέπαζαν με ένα κόκκινο μαντήλι και το τοποθετούσαν στον κήπο ή στην αυλή του σπιτιού κάτω από μια τριανταφυλλιά συνήθως και άρχιζαν τα τραγούδια:
“Κόρες με τ’ άσπρα
κίνησαν στη βρύση
για να πάνε να πάρ’ νε
αμίλητο νερό
στον Κλήδονα να πάνε.
Αϊ - Γιάννη Κληδονάρη
που της μοίρας δίνεις χάρη
Άϊ - Γιάννη Κληδονάρη”.
ή
“Κλειδώνουμε τον Κλήδονα
με τ’ Αγιαννιού τη χάρη
κι όποια έχει καλό ριζικό
να δώσει να το πάρει”.
Το πρωί πριν βγει ο ήλιος, το βάζο θα έλθει μέσα στο σπίτι. Θα μαζευτούν οι ίδιες κοπέλλες θα τ’ ανοίξουν και θα τραγουδούν:
“Ανοίγουμε τον Κλήδονα
με τ’ Αϊγιαννιού τη χάρη
κι όποια έχει καλό ριζικό
σήμερα να το πάρει”.
Ένα παιδάκι βγάζει απ’ το βάζο ένα - ένα τα αντικείμενα κάθε κοριτσιού, ενώ ταυτόχρονα μια ηλικιωμένη γυναίκα απαγγέλλει διάφορα δίστιχα ερωτικά και σκωπτικά, αντιστοιχούντα σε κάθε αντικείμενο, που βγάζει από το βάζο και κατ’ επέκταση και στην κοπέλα που έριξε στο βάζο και το αντικείμενο...
Οπωσδήποτε τον πρώτο λόγο τον έχουν τα γειτονόπουλα τα οποία τα συνορίζονται οι κοπελιές ως προς τις προτιμήσεις τους.
“Το κυπαρίσσι το ψηλό
το μεσιανό κλωνάρι
το κοντογειτονόπουλο
γυρεύει να σε πάρει”, ή
“Κόρη μ’ ο νέος σου μιλεί
από το παραθύρι
κι ο νιος της ζήτησε φιλί
και η κόρη δαχτυλίδι”.
Οι ξανθιές δεν ήταν για όλους η καλύτερη επιλογή όπως θα δούμε από το δίστιχο που ακολουθεί:
“Μελαχροινή, μελαχροινή
Θεός να μας ταιριάσει
να κάνουμε κι ένα παιδί
του έρωτα να μοιάσει”.
Τα μάτια και η καρδιά δεν είναι καθόλου αμέτοχα:
“Τέτοια την θέλω την καρδιά,
καρδιά γεμάτη πόνο
καρδιά που νάχει συντροφιά
τη δυστυχία μόνο”. ή
“Πάλι σ’ είδαν τα μάτια μου
κι ήναψε ο νταλκάς μου
πάλι ανάψαν, κάηκαν
τα φύλλα της καρδιάς μου”. ή
“Βασίλισσα είσαι μάτια μου
έχεις και την κορώνα
έχεις και τον παράδεισο
στα χείλια και στο στόμα”.
Δεν έλλειπαν όμως και τα διάφορα δίστιχα που ήταν αστεία και περιπαιχτικά, όπως:
Καρσί μου ήρθες κι έκατσες
επάνω στην πεζούλα
και κρέμασες τα χείλη σου
σα χταποδιού κουκούλα.
“Σα φουτουνιάσει η θάλασσα
και βγούνε τα χταπόδια
τότε θα παντρευτείς και συ
με τα στραβά σου πόδια”.
Αυτά γινόταν το μήνα Ιούνιο, τον πρώτο μήνα του καλοκαιριού! Έτσι γιορτάζονταν ο Κλήδονας, έτσι τηρούνταν τα έθιμα και οι παραδόσεις του λαού μας...
Βιβλιογραφία:
1) Εφημερίδα “Καθημερινή” ένθετο, Κυριακή 3-6-2001.
2) Γ.Α. Μέγα “Ελληνικαί εορταί και έθιμα της λαϊκής λατρείας”, Αθήναι 1963.
3) Οι Δώδεκα μήνες τα Λαογραφικά, Άλκη Κυριακίδου - Νέστορος.
4) Λαύκος, το αρχοντοχώρι του Νοτίου Πηλίου, Γενέθλια γη Δημητρίου Ε. Λαμπαδάρη, Αθήνα 1996.
Υ.Γ.: Με το κείμενο αυτό κλείνει η σειρά “Λαογραφικά και άλλα...”.
Σύντομα θα επανέλθουμε με κάποια άλλη θεματολογία. Σας ευχαριστούμε!.

