Της Άννας Μανουκάκη - Μεταξάκη

Η περιοχή του Δήμου Αρκαλοχωρίου έπαιξε ρόλο σπουδαίο, όπως δείχνουν οι γραπτές και οι προφορικές πηγές, στην Αντίσταση κατά των Γερμανών κατακτητών. Ο καθοριστικός της ρόλος οφείλεται: 1) Στη γειτνίασή της με το αεροδρόμιο Καστελίου - νευρολγικό σημείο του “Φρουρίου Κρήτη” ως πηγή παντοειδούς ανεφοδιασμού των Άφρικα Κορπς - 2) Στο ότι είναι πέρασμα για τον Τσούτσουρο, δηλ. τη Μέση Ανατολή. 3) Στη γειτνίαση με τα Λασηθιώτικα, όπου από το τέλος του 1942 διέμενε το αντάρτικο και 4) Στην ευφορία της περιοχής, ώστε να τροφοδοτεί το αντάρτικο και τους Άγγλους και Έλληνες φυγάδες.

Από τις πρώτες μέρες του Ιούνη του 1941 δεν την τρόμαξαν οι βομβαρδισμοί, οι ορδές του εχθρού, οι αγγαρείες. Στις εκκλησίες οι νέοι ορκίζονται να δώσουν και τη ζωή τους στον αγώνα, εντάσσονται στις οργανώσεις του Αλ. Ραπτόπουλου, συντάσσονται με τους Μπαντουβάδες, στο ΕΑΜ, στην ΕΟΚ, στην κατασκοπεία, στα σαμποτάζ, βγαίνουν στο βουνό. Τα χειμαδιά, τα σπήλαια και οι όρμοι των Αστερουσίων γίνονται μετερίζια της νέας κλεφτουριάς. Εδώ, στο χωριό Φιλίππω υπογράφεται το Πρωτόκολλο της Κρητικής Επαναστατικής Επιτροπής, 3 Αυγούστου 1941, ενώ στις Άνω Πουλιές στο σπίτι του Κωστή Συμιανάκη γίνεται το Νοέμβριο του 1941 η συνάντηση του Κρις Γουντχάουζ και του Μαν. Μπαντουβά με μεγάλο αριθμό ανδρών για θέματα της Αντίστασης. Προσωπικότητες αναδείχτηκαν σημαντικές και πολλοί έχασαν τη ζωή τους στην περιοχή.

Σε πολλά ιστορικά συγγράμματα και αφηγήσεις είναι καταγραμμένη η αυταπάρνηση της περιοχής Μουσούτα - Χανδρού - Άνω και Κάτω Πουλιές - Καλό Χωριό. Οι Γιαμαλάκηδες με κορυφαίο το διαλεχτό Αντώνη, όλοι οι Μουρτζάκηδες κυρίως ο Γρηγόρης, οι Συμιανάκηδες, ο Χαρίτων Καλφόπουλος και άλλοι.

Η Χαντρού συνδέεται με το α’ σαμποτάζ, με συναντήσεις σπουδαίες και συνεννοήσεις, με αυτομολήσεις Γερμανών, ενώ το μετόχι του Νίκου Ασλάνη στις Κάτω Πουλιές ήταν επίσης κέντρο διερχομένων, τροφοδοσίας, συνεννοήσεων και συνδέεται με το β’ σαμποτάζ του αεροδρομίου Καστελίου. 1) Ντόπιοι και πρόσφυγες ενωμένοι σφιχτά, έδωσαν τον αγώνα που απέδειξε πως οι Μικρασιάτες είχαν πια ριζώσει εδώ στη νέα αγαπημένη πατρίδα, που υπεράσπιζαν με το αίμα τους. Γι’ αυτό και πολλές σε βάρος τους προκαταλήψεις και στερεότυπα σταμάτησαν τότε. Σ’ αυτή την περιοχή κρύφτηκαν πράγματι επικίνδυνα μυστικά...

Σήμερα ο Καποδιστριακός Δήμος Αρκαλοχωρίου τελευταία φορά με τούτη τη μορφή τιμά την Αντίσταση στο Καλό Χωριό, του οποίου οι λιγοστές οικογένειες έδειξαν αγνό πατριωτισμό και ψυχικό σθένος, τροφοδοτώντας, κρύβοντας, περιθάλποντας κι όλες κρατώντας ερμητικά το στόμα τους κλειστό στις κυκλώσεις και στις ανακρίσεις των Γερμανών.

Πριν προχωρήσουμε στο ρόλο της οικογένειας Μαυρόκωστα με τους 3 νεκρούς, πρέπει να υπενθυμίζομε τη δράση του Αντώνη Παπαλεωνίδα, προσφυγόπουλου από τη Μικρασία, δραστήριο μέλος των ανταρτοομάδων του καπ. Μαν. Μπαντουβά, γνωστού κυρίως από τη συμμετοχή του στη θρυλική απαγωγή του Κράιπε στο σταυροδρόμι του Άη Σώστη, αν και έλαβε μέρος και σε άλλες αποστολές.

Ο Γεώργιος Μαυρόκωστας που γεννήθηκε το 1874 στ’ Ανώγεια και η Αικατερίνη Μανουρά (1879 Ανώγεια επίσης) έκαναν 8 παιδιά: τη Μαρία, τον Κώστα, το Γιάννη, το Μανώλη, το Νίκο, το Βασίλη, την Αγάπη και το Λευτέρη κι όταν ήρθε η Κατοχή όλα ήταν σε ηλικία και φρόνημα έτοιμα για τον αγώνα. Η συμμετοχή της περιοχής, ο πλούτος σε αγροτικά προϊόντα της οικογένειας, ο πατριωτισμός και ίσως το συμπεθεριό της με το μεγάλο Βασίλη Κωνιό, συνετέλεσαν στην ανάμειξή της εξ αρχής. Ο Γ. Κάββος στο μνημειώδη τόμο του “Γερμανοϊταλική Κατοχή και Αντίσταση Κρήτης 1941-45”, στη σελ. 48 αναφέρει το Γ. Μαυρόκωστα ως μέλος της Οργάνωσης Ραπτόπουλου, της Κρητικής Επαναστατικής Επιτροπής που είχε έδρα του Β’ τομέα της και σπουδαία μέλη, στο Αρκαλοχώρι. Οι εκθέσεις των μελών της οικογένειας και οι ζωηρές αφηγήσεις της Αγάπης και της Ευτυχίας Μαυρόκωστα, δίνουν στοιχεία για τη δράση της οικογένειας, την τροφοδοσία, την περίθαλψη, τη μεταφορά μηνυμάτων και κυρίως για τη φιλοξενία της καταξιωμένης οικογένειας του καπ. Μπαντουβογιάννη από την 1η Απρίλη του 1943 για 8 μήνες, ύστερα από τη μεσολάβηση του Βασ. Κωνιού, όταν το αντάρτικο μετά το τέλος του 1942 βρισκόταν στην τοποθεσία “Ψαρή Μαδάρα” της Δίκτης. Η φιλοξενία έγινε αντιληπτή και η καταδίωξη της οικογένειας αρχίζει από τότε(2).

Στην επιστράτευση, που κάνει ο καπ. Μαν. Μπαντουβάς, μετά τη σ’ όλο το νησί έντεχνη διάδοση των Εγγλέζων για την τάχα απόβαση των συμμάχων εδώ, τα σαμποτάζ που στοχεύουν στη διευκόλυνση της απόβασης των συμμάχων στη Σικελία που είχε σχεδιάσει ο Αϊζενχάουερ και μετά τη ρίψη των όπλων στον Ομαλό, παίρνουν μέρος αρκετοί από το νομό Ηρακλείου(3).

Ο Βασίλης Μαυρόκωστας, 27 χρ., αν και χειρουργημένος στη μέση, σχεδόν ανάπηρος, επιμένει να πάει αντάρτης στη Δίκτη, γιατί το υποσχέθηκε επειδή δεν υπηρέτησε ως στρατιώτης. Μετά τη Μάχη της Σύμης 12-9-1943 και τα φοβερά γεγονότα της Βιάννου, το αντάρτικο της Δίκτης διαλύεται και ο Βασίλης εγκαταλείπει τον Ομαλό με την τελευταία ομάδα των 8 ανταρτών: 4 από Άγιο Θωμά και 3 από Αρχάνες. Μια ώρα δρόμο απ’ το λημέρι, είκοσι μέτρα από το μνημείο που στήθηκε το 1995, στο Άγιο Πνεύμα, έπεσαν σε ενέδρα των Γερμανών και σκοτώθηκε ο Βασίλης Μαυρόκωστας και ο Μαν. Καλλέργης (από τον Αγ. Θωμά). Πληροφορίες δίνει ο μόνος επιζών Ζαχ. Σχοιναράκης από τον Αγ. Θωμά, 90 χρ.. (Πατρίς 13-4-2009) (4). Τα δυο παλληκάρια έμειναν άταφα, καθώς η περιοχή είχε κηρυχθεί “νεκρή ζώνη”. Ένα μήνα μετά, όταν πήγε ο αδερφός του Νίκος Μαυρόκωστας στο Αγ. Πνεύμα, βρήκε τα πτώματα φαγωμένα από τα όρνια. “Το καυκάλι, λίγα πλευρά και ο κορσές που φορούσε στη μέση του, έδωσαν την ταυτότητα του Βασίλη, καθώς και ένα μαντηλάκι με κεντημένο τ’ όνομά του. Τους έθαψε δεξιά της εκκλησίας το Βασίλη και αριστερα τον Καλλέργη. Ύστερα ήρθε στο σπίτι και μου έδωσε ένα σημείωμα που έγραφε ημερομηνία και τόπο ταφής.

- Φύλαξέ τα, γιατί θα φύγω μη με πιάσουν οι Γερμανοί και δεν ξέρεις τι γίνεται...” λέει η νύφη του Ευτυχία. Κι έφυγε προς τ’ Ανώγεια και χάθηκαν τα ίχνη του. Δεύτερο θύμα ο τραγικός πατέρας Γ. Μαυρόκωστας που πήγε στο Καστέλι για να μάθει ποιος τους πρόδωσε. Εκεί τον συνέλαβαν οι Γερμανοί, τον μετέφεραν στις Κάτω Φυλακές Ηρακλείου και ύστερα από πολλές ανακρίσεις τον εκτέλεσαν, άγνωστο πού, στις 20-1-1944. Ο γνωστός Γκεσταπίτης στο Πυράθι θα πει στο Μανώλη Μαυρόκωστα, το γιο του Γ.Μ., όταν έρχεται να τον παρακαλέσει, για να μεσολαβήσει να σωθεί: “Γιατί δεν ερχόσασταν μια μέρα πριν; Χτες ήμουν στις φυλακές και είδα τα υποδήματά του. Μου είπαν πως είναι κάποιου παππού Γ. Μαυρόκωστα...”. Έτσι χάθηκε ο πατέρας στις 20-1-1944.

24 ημέρες μετά και 4,5 μήνες ύστερα από την εκτέλεση του Βασίλη στον Ομαλό, σκότωσαν και τον καταζητούμενο Νίκο Μαυρόκωστα 14-2-1944, που είχε περάσει τη νύχτα από το σπίτι και τους είπε πως θα είναι κρυμμένος στις Κορακιές, για να του πηγαίνουν φαγητό οι δικοί του. Μα δε χρειάστηκε. Από τα ξημερώματα 200 Γερμανοί πάνοπλοι, κύκλωσαν το χωριό και βίαια τους συγκέντρωσαν όλους στην πλατεία, ακόμη και τη λεχώνα Ευτυχία Μαυρόκωστα. ...Λος, λος, φώναζαν. Ο άνδρας μου είχε κρυφτεί στην περιτειχισμένη ταράτσα ο Λευτέρης στ’ ‘αχερα, ο γαμπρός μας ο Φαρσαράκης στο πιθάρι και ο Γιάννης και ο Κωστής έμεναν στα χωράφια και έρχονταν μόνο όταν βγάζαμε την κόκκινη πατανία, σημάδι πως έφυγαν οι Γερμανοί. Ο προδότης χτυπούσε το χριμπάτσι του στα κόκκινά του στιβάνια, φορούσε κουκούλα και γυαλιά κι έδειχνε στους Γερμανούς τα σπίτια των Μαυροκωσταίων. Ύστερα από λίγο, αφού μετά την έρευνα έφυγαν οι Γερμανοί, ακούσαμε τους πυροβολισμούς από την κρυψώνα του Νίκου. Προσπαθώντας να φύγει τον πυροβόλησαν στο γόνατο. Με την ταυτότητα “Σπιθούρης” δεν αναγνωρίστηκε στην αρχή, αλλά στο Ηράκλειο στις ανακρίσεις διαπιστώθηκε πως ήταν ο καταζητούμενος Νίκος Μαυρόκωστας, και βέβαια τον εκτέλεσαν. Δεν ξέρομε πότε και πού...”(5). Έτσι αφηγείται η Ευτυχία Εμμαν. Μαυρόκωστα και η Αγάπη Γενιτσαρίδη - Μαυρόκωστα. Σε 4,5 μήνες τρεις άταφοι νεκροί και η απειλή για τους εναπομείναντες που φυγαδεύτηκαν αρχές Μαρτίου 1944 στη έση Ανατολή και επέστρεψαν το Μάη του 1945. Η πρώτη τους κίνηση μαζί με τους συγχωριανούς και τον ιερέα τους ήταν να έρθουν στον Ομαλό, ν’ ανοίξουν το δεξιό από την εκκλησία τάφο, να πάρουν τα οστά του Βασίλη ό,τι άφησαν τα όρνια δηλαδή, και να τα φέρουν στο Καλό Χωριό. Να θυμιάζει η δύστυχη μάνα ό,τι απόμεινε από τους τρεις αγαπημένους της...

Έστω καθυστερημένα, επιτέλους σήμερα επίσημα (στις συνειδήσεις μας συχνά συμβαίνει) το χρέος μας απέναντι στη γενναία αυτή περιοχή που στήριξε παντιοτρόπως τον αγώνα. Απέναντι στο χωριό που κράτησε το στόμα του κλειστό και στήριξε την οικογένεια Μαυρόκωστα και απέναντι στην οικογένεια Μαυρόκωστα όλη, όσους από τύχη επέζησαν και τους τρεις νεκρούς της! Το γένος πατέρα, το Νίκο και το Βασίλη Μαυρόκωστα, που αν και ανάπηρος, διάλεξε να υπηρετήσει την Ελευθερία και την Πατρίδα.

Ανάμεσά τους κορυφαία του χορού της τραγωδίας, η μάνα που γέννησε στην αποθεριά και μεγάλωσε 8 παιδιά με βάσανα κι ύστερα σε 4.5 μήνες μέσα έχασε τον άντρα της και τους δυο γιους της, μη ξέροντας πού και πώς, χωρίς τα ταφικά έθιμα της παράδοσης και με τον τρόμο μη χαθούν και τ’ άλλα. Κι ως το τέλος της ζωής της, δίδαγμα υπομονής, έλεγε “δόξα σοι ο Θεός”.

Τέτοια παραδείγματα πλουτίζουν την Ιστορία μας και μας στηρίζουν. Γιατί ενώ είχαν τους εύκολους δρόμους ανέβηκαν το δύσκολο της τιμής και της αξιοπρέπειας. Και τον δαχτυλοδειχτούν και σ’ εμάς, για να μη χαθούμε χωρίς την Ιστορία και τις αξίες μας, αδύναμοι και μόνοι ανάμεσα στα θηρία του κόσμου, μέσα στον κόσμο της Ζούγκλας. Και μαζί με τον ποιητή μας συμβουλεύουν: “...Όπου κι αν σας εύρει το κακό, αδελφοί, μνημονεύετε τους αγνούς αγωνιστές...”.

Υποσημειώσεις

1. α) Ασκληπιού Θεοδωράκη “Η Εθνική Αντίσταση Κρήτης 1941-45 Hρ. 1977, Γ. Κάββου “Γερμανική Κατοχή και Αντίσταση Κρήτης 1941-45” Ηράκλειο 1991, Ν. Κοκονάς “Κρήτη 1941-1945, Αντίσταση - Συμμαχικές αποστολές” Ρεθ. 1993, Κριτσωτάκη Νικοδ. “Σημαδιακά χρόνια” Αθήνα 1979 κλπ. β) Εκθέσεις Γ. Γ. Δουνδουλάκη, Γ. Ψαράκη, Κ. Ζωγραφάκη κλπ. γ) Αφηγήσεις των επιζόντων που καταγράφω τώρα και εικοσι χρόνια. 2) Η οικογένεια Μαυρόκωστα εμμένει στη θέση της για το χρόνο της φιλοξενίας της οικογένειας Μπαντουβογιάννη και μετά τη συζήτηση της άποψης της κ. Ρένας Μπαντουβά, ότι αυτό έγινε μετά τις εκτελέσεις των τριών μελών της.

3) Α. Θεοδωράκη τομ. 4ος, Γ. Κάββου σελ. 345 κ.ε.

4) “Πατρίς” Άννα Μανουκάκη - Μεταξάκη, δημοσίευμα 13-4-2009.

5) Καταγραφές 2008, 2009, 2010.