Μπορεί για τον τόπο μας η Πρωτομαγιά να σημαίνει καλοκαιρινές θερμοκρασίες και προάγγελο του καλοκαιριού, για τον βορειοελλαδικό χώρο ο οποίος ακόμα και τον Απρίλη δέχεται βροχές, χιόνια, παγετούς και αρκετό κρύο, η πρωτομαγιά, μια από τις δημοφιλέστερες γιορτές του λαού μας, όσον αφορά σε ήθη και έθιμα, σηματοδοτεί ιδιαίτερα την προσδοκία της καλοκαιρίας. Έτσι οι άνθρωποι βρίσκουν την ευκαιρία και τους δίνεται η δυνατότητα να γιορτάσουν τη βελτίωση του καιρού και να προσδοκούν στον επικείμενο ερχομό του καλοκαιριού. Η πρωτομαγιά επίσης βιώνεται σαν μια οριστική νίκη της φύσης στον αγώνα της για να βλαστήσει η γη αλλά και να καρποφορήσει, κάτι που είναι και ο επιδιωκόμενος σκοπός.
“Τώρα Μαγιά, τώρα δροσιά, τώρα το καλοκαίρι” λέει ο στίχος και δίνεται το σύνθημα για τη γιορτή στα καταπράσινα χωράφια, στην εξοχή, κάτι που σημαίνει για τον άνθρωπο, να φέρει στο σπίτι του τη δροσιά και τη γονιμότητα της φύσης. Και αυτό γίνεται με την κατασκευή του πρωτομαγιάτικου στεφανιού.
Την ομορφιά και τη δροσιά του Μάη θέλει και ο αστός να φέρει στο σπίτι του, έστω αν δε γίνεται αλλιώς, με λουλούδια από το ανθοπωλείο. Αντίθετα, βέβαια, με τον κάτοικο της υπαίθρου, που φτιάχνει το πρωτομαγιάτικο στεφάνι, παραδοσιακό σύμβολο της ημέρας, με λογής - λογής άνθη και πρασινάδες, χωρίς να παραλείψει να βάλει και ένα σκόρδο για τον βάσκανο οφθαλμό, ή ένα αγκάθι ως αποτρεπτικό του όποιου κακού.
Ο μεγάλος λαογράφος μας Γιώργος Αικατερινίδης, σχετικά με το μαγιάτικο στεφάνι, την συνήθειά του καθώς και τη διάδοσή του μας αναφέρει τα εξής:
“Την ευρύτατη διάδοση της συνήθειας του μαγιάτικου στεφανιού με την επιδιωκόμενη ευετηρία, δείχνει και η μνεία της σε νομοκάνονα του 17ου αιώνα, της Μονής των Ιβήρων: “...τον Μάιον μήνα βάνουσι χόρτα διάφορα και κρεμούσιν εις τας πύλας των οίκων αυτών, τάχα ως δια υγείαν, ίνα ευτυχούσι τα υπάρχοντα αυτών ή τα ζώα αυτών...”.
Ο ίδιος νομοκάνονας αναφέρεται και στη γνωστή σε πολλά μέρη συνήθεια, πρωί - πρωί της πρωτομαγιάς να τρώνε λίγο ψωμί ή κάτι άλλο, για να μην κλείσει ο λαιμός τους, να μη χαθεί η φωνή τους (“σηκώνονται την αυγήν και τρώγουν δια να είναι χορτάτοι, να μην τους νικήσουν τα πουλιά:"). Σε ορισμένα μέρη η συνήθεια αυτή αποβλέπει στην εξουδετέρωση της μαγείας γενικότερα, όπως π.χ. στη Μήλο, όπου έτρωγαν, πριν βγουν από το σπίτι, “κρασοψυχιά”, ένα κομμάτι “μαγιοκούλουρο” (ειδικό ψωμί για την πρωτομαγιά με ζυμάρι της Λαμπρής) βουτηγμένο στο κρασί. Στην Κρήτη συνηθιζόταν ο “μαγιολύτης” ή το “σαρανταδέντρι”, ένα μείγμα από σαράντα διαφορετικά φυτά και βότανα, που μαζί με μέλι και γάλα, “αστροφεγγίζονταν”, έμεναν δηλαδή όλη τη νύχτα από την παραμονή, στο δώμα του σπιτιού, για “να τα δουν τ’ άστρα”. Τα έτρωγαν ανήμερα της πρωτομαγιάς με ξηρούς καρπούς και σταφίδες, προς αποτροπή κάθε βλαπτικής μαγείας. Ας σημειωθεί ότι σ’ όλα τα μέρη, μόνος άτρωτος από τα μάγια πιστεύεται ο γεννημένος τον μήνα αυτό (“Το Μάη εγεννήθηκα και μάγια δε φοβούμαι”).
Παλιότερα, οι άνθρωποι προσπαθούσαν με διάφορες ενέργειες και κυρίως διάφορα δρώμενα, να φέρουν τα καλά του Μάη κοντά τους να τα βάλουν μέσα στο σπίτι τους, στην οικογένιά τους. Ένα παιχνίδι - δρώμενο που παιζόταν από κορίτσια την πρωτομαγιά, αλλά και όλες τις Κυριακές του Μάη στην Ήπειρο, ήταν ο “Ζαφείρης”. Πώς παιζόταν όμως αυτό το παιχνίδι; Ένα αγόρι ή και κορίτσι προσποιούνταν ότι πέθαινε και τότε τα κορίτσια το στόλιζαν με άνθη και πράσινα κλαδιά, μοιρολογώντας το στη συνέχεια. Ξαφνικά όμως ο Ζαφείρης σηκωνόταν και το παιχνίδι συνεχιζόταν πάνω στα καταπράσινα χωράφια. Τον Ζαφείρη παριστούσαν επίσης με μια κούκλα, ένα σταυρόσχημο ξύλινο σκελετό ντυμένο με πολύχρωμα ρούχα.
Το παιχνίδι αυτό φυσικά είχε την σκοπιμότητά του και όλοι οι εμπλεκόμενοι απέβλεπαν στην ευφορία της γης, “την Ανάσταση” στην πανσπερμία και γενικότερα στην καλή σοδειά. Τότε δεν υπήρχαν τα εισαγόμενα αγαθά και οι άνθρωποι έπρεπε να καλλιεργήσουν για να παράγουν και φυσικά να ζήσουν τις οικογένειές τους.
Ένα άλλο επίσης δρώμενο είναι οι Μάηδες του Πηλίου, τους οποίους μας περιγράφει ο Γιάννης Κορδάτος στο περιοδικό “Νέα Εστία” του 1931:
“Στα παλιά τα χρόνια, υπήρχε συνήθεια να γιορτάζεται η πρωτομαγιά με γλέντια και παράτες, που θυμίζουν τα αποκριάτικα έθιμα. Δέκα, ίσαμε είκοσι παιδιά μεγάλα, μασκαρεύονταν, δηλαδή φορούσαν διάφορα ρούχα και ο ένας παρίστανε τον αράπη, ο άλλος το γιατρό κι ο άλλος το γέρο, τη γριά μονοδοντού, το φουστανελλά, κι ακόμα το γενίτσαρο, το βοεβόδα, τη χανούμισα κ.τ.τ.
Έτσι η κάθε παρέα έχοντας στη μέση το Μάη, έναν νιο στολισμένο με λουλούδια και με τα ντόπια όργανα μπροστά (ζουρνάδες, νταούλια, βιολιά) γυρνούσε στ’ αργαστήρια και στα σπίτια και μάζευε φιλέματα (δώρα) κυρίως σύκα, αυγά, καρύδια και πολλές φορές και παράδες.
Μπροστά στο κάθε αργαστήρι ή στο σπίτι, οι Μάηδες (έτσι λέγονταν) στέκονταν και τραγουδούσαν το παρακάτω τραγούδι:
Μάη μου, Μάη δροσερέ,
κι Απρίλη λουλουδάτε,
π Μάης με τα τριαντάφυλλα,
κι Απρίλης με λουλούδια,
ούλουν τουν κόσμο
γέμισες απ’ άθια
και λουλούδια,
το νιόνε περικύκλωσες
στης κόρης τις αγκάλες
σαν περπατή μαραίνεται
σα στέκεται πλανιώται·
σαν πέση κι αποκοιμηθή,
τον ύπνο δε χορταίνει.
Άνοιξε πόρτα της κυράς,
πόρτα της μαυρομάτας
να μπω να διω τη λυγερή
πως στρώνει και κοιμάται,
πώς στρώνει
τα τριαντάφυλλα,
κοιμάται στα λουλούδια.
Πώς να την πω να σηκωθεί
πώς να την πω να κάτση;
Να την ειπώ λιγνό βεργί
και το βεργί λυγάει·
να την ειπώ αγιόκλημα,
το κλήμα κόμπους έχει,
να την ειπώ τριαντάφυλλο
από τ’ αγκάθι βγαίνει,
να την ειπώ βασιλικό,
γκαστρώνει η
μυρωδιά του.
Αφέντη και αφεντούτσικα
πέντε φορές αφέντη
λυσ’ το αφέντη, λύσ(ε) το
χρυσομάντηλό σου.
Κι αν έχης γρόσια
δο μας τα φλουριά
μην τα λυπάσαι.
Κι αν τα λυπάσαι
τα φλουριά
δος μας να πιούμε
στην υγειά σου
για την υγειά τ’ αφέντη μας
για την καλή χρονιά σου.
Να ζήσης χρόνους εκατό
και να τους διαπεράσης
κι απ’ τους διακόσιους
αμπροστά ν’ ασπρίσης
να γεράσης.
Ν’ ασπρίσης σαν τον
Έλυμπο, σαν τ’ άσπρο
περιστέρι.
Όσα λουλούδια ν’ του
Μαϊού και φύλλα
των δεντρώνε
τόσο καλά να δώσ(η)
ο Θεός εδώ
που τραγουδάμε.”.
Σίγουρα ο μήνας Μάιος συνδυάζει πολλά στοιχεία τα οποία έχουν σχέση αφενός με τη λατρεία των νεκρών και αφετέρου την ανάσταση της φύσης, την αναγέννησή της. Γ’ αυτό τα πιο πολλά δρώμενα, οι εκδηλώσεις αυτές του Μάη έχουν σχέση με ανθρώπους που υποκρίνονται τους νεκρούς, με μοιρολόγια, με στολισμούς από λουλούδια, από καρπούς ή και κλαδιά καρποφόρων δέντρων όλες αυτές οι παραστάσεις επιβεβαιώνουν και ενισχύουν την αναγέννηση της φύσης.
Βιβλιογραφία:
1) Η “Καθημερινή”, Κυριακή 6-5-2001 “Μάη μου με τα λουλούδια” του Γιώργου Αικατερινίδη.
2) Οι 12 μήνες, τα Λαογραφικά, Άλκη Κυριακίδου - Νέστορος.
3) Γ.Α. Μέγας “Ελληνικαί εορταί και έθιμα της Λαϊκής λατρείας” Αθήνα 1963.
4) Περιοδικό “Νέα Εστία” 1931 του Γιάννη Κορδάτου.
