ΤΟΥ Ν. ΤΖΑΓΚΑΡΑΚΗ
Οπου ακούς πολλά βραβεία….

THE HURT LOCKER

Σκην.: Κάθριν Μπίγκελοου
Πρωτ.: Τζέρεμι Ρένερ, Άντονι Μακί, Μπράιαν Γκέρατι, Γκάι Πιρς, Ρέιφ Φάινς
Η ιστορία μιας αμερικανικής ομάδας εξουδετέρωσης βομβών στον πόλεμο του Ιράκ το 2004, με επικεφαλής τον νεοφερμένο Γουίλιαμ Τζέιμς, έναν ατίθασο επαγγελματία που παραβαίνει κάθε κανόνα ασφαλείας, αγνοώντας την ανησυχία των δύο άλλων μελών της ομάδας, Σάνμπορν και Έλντριτζ. Η πλοκή τούς παρακολουθεί καθώς ρισκάρουν καθημερινά τη ζωή τους, μετρώντας αντίστροφα ως τη μέρα αναχώρησής τους από το πεδίο της μάχης.
Πρόκειται βέβαια για την ταινία που σάρωσε στα φετινά Όσκαρ, κερδίζοντας 6 βραβεία: Μιξάζ, Ηχητικών Εφέ, Μοντάζ, Πρωτότυπου Σεναρίου, Σκηνοθεσίας και Καλύτερης Ταινίας. Είναι η όγδοη μεγάλου μήκους ταινία της 58χρονης αμερικανίδας Μπίγκελοου, η οποία έγινε γνωστή κυρίως μέσα από το είδος των ταινιών δράσης, αλλά μέχρι τώρα παρέμενε εμπορικά αναξιόπιστη και καλλιτεχνικά ανυπόληπτη, παρά το αξιόλογο αισθηματικό δράμα «Οι μνήμες του νερού» («The weight of water», 2000) που την τράβηξε για λίγο μακριά από το ανδροκρατούμενο είδος που αγαπά περισσότερο και στο οποίο μέχρι τώρα είχε συνεισφέρει φιλότιμες αλλά άνισες προσθήκες. Το «Hurt Locker» είναι σίγουρα η καλύτερη από τις ταινίες δράσης της, αλλά και γενικότερα ένας από τους καλύτερους τίτλους του είδους. Η Μπίγκελοου κατασκευάζει εξαιρετικά αληθοφανή και αγωνιώδη ατμόσφαιρα, χωρίς φασαρία και εξάρσεις, εκτός βέβαια όταν εκρήγνυνται βόμβες. Το φιλμ όμως δεν περιέχει καταδιώξεις και ανταλλαγές πυρών ή, για να το θέσω αλλιώς, ο τρόπος με τον οποίο στήνονται ακόμα και οι ανταλλαγές πυρών είναι ενδεικτικός της γενικότερης αίσθησης συνεχούς απειλής και παγίδευσης που αποπνέει το φιλμ. Τα περιστατικά στήνονται με υπομονή, ηρεμία και λεπτομέρεια. Δεν υπάρχει ο συνηθισμένος πανικός και η επίδειξη γενναιότητας ανάμεσα στους πολεμιστές κάθε πλευράς. Αντιθέτως, διακρίνεται η αγωνία της επιβίωσης μπροστά σ’ έναν απρόβλεπτο κίνδυνο, και η προσεκτική, μελετημένη, λογική αντίδραση που θα την εξασφαλίσει. Τα δύο ηχητικά Όσκαρ είναι ίσως τα πιο δικαιολογημένα απ’ όσα κέρδισε η ταινία, για τον τρόπο με τον οποίο φτιάχνουν την αντίθεση ανάμεσα στην τρομακτική ηρεμία και στις εκκωφαντικές εξάρσεις, είτε εκρήξεις, είτε πυροβολισμούς.
Το φιλμ ξεκαθαρίζει τις προθέσεις του από το πρώτο πλάνο, όπου παραθέτει τη ρήση του αμερικανού πολεμικού ανταποκριτή Chris Hedges “The rush of battle is often a potent and lethal addiction, for war is a drug” από το βιβλίο του «War is a Force That Gives Us Meaning» (2002), την οποία τελικά αντιστοιχεί με τον κεντρικό χαρακτήρα, Τζέιμς, η πορεία του οποίου οδηγεί την ιστορία. Η πλοκή στήνει τα επεισόδιά της χωρίς να ενδιαφέρεται για τη γενικότερη πολιτική ή κοινωνική κατάσταση του πολέμου που περιγράφει. Επικεντρώνεται στην οπτική της ομάδας και ειδικά του Τζέιμς, ο οποίος σκιαγραφείται γεννημένος γι’ αυτή τη δουλειά, την οποία αγαπάει περισσότερο ακόμη κι από την οικογένεια που έχει αφήσει στην πατρίδα. Κάπου εδώ, η απόλαυση της δράσης αρχίζει να υπονομεύεται από την προβληματική ρητορική του σεναρίου σχετικά με τον πόλεμο, σε βαθμό ώστε ν’ αμφισβητούνται οι περιβόητες αντιπολεμικές προθέσεις του φιλμ.
Πρωτ’ απ’ όλα λοιπόν, το φιλμ επιλέγει να ονομάσει τον πόλεμο στον οποίο εκτυλίσσεται, επιλέγοντας το Ιράκ του 2004. Η επιλογή μιας αληθινής ιστορικής τοποθεσίας, κατευθείαν φορτώνει ένα φιλμ με περισσότερες ευθύνες κι αυτό επειδή κάθε ιστορικό γεγονός έχει τις δικές του διαφορετικές παραμέτρους (αίτια, πολιτικές ευθύνες κτλ.) οι οποίες μάλιστα στη συγκεκριμένη περίπτωση είναι ακόμη ενεργές. Δεδομένου λοιπόν ότι όχι μόνο οι μάχες στο Ιράκ δεν είναι μια τελειωμένη υπόθεση, αλλα ότι κι εκείνες στο Αφγανιστάν αναζωπυρώθηκαν, θα μπορούσε να πει κανείς ότι τηρουμένων των αναλογιών, ο Τζέιμς της Μπίγκελοου είναι για τον Ομπάμα και τους Δημοκρατικούς ό,τι ήταν ο Ράμπο του Σταλόνε για τον Ρέιγκαν και τους Ρεπουμπλικάνους. Παρά τις ριζικές διαφορές τους, οι δύο ήρωες μοιάζουν στον βαθμό που σκιαγραφούνται ως ‘πολεμικές μηχανές’. Διαθέτουν δηλαδή ένα θεμελιώδες, σχεδόν βιολογικό πολεμικό ένστικτο που τους δένει με το πεδίο της μάχης σαν τον φυσικό τους χώρο, εξω από τον οποίο δε μπορούν ν’ αντέξουν, να λειτουργήσουν, να ολοκληρωθούν. Κι αν ο Ράμπο πουλούσε τσαμπουκά στο ανατολικό μπλοκ, ο Τζέιμς αρκείται απλώς να εμψυχώσει τα κουρασμένα στρατεύματα τα οποία πολεμάνε ακόμη έναν παρατεταμένο πόλεμο που δεν είναι ‘δικός’ τους.
Ωστόσο, το ζήτημα με τον Τζέιμς δεν είναι καν ο εθισμός του στην αδρεναλίνη αλλά το ότι αυτός πριμοδοτείται τελικά ως ηρωικό χαρακτηριστικό που τον ανεβάζει ψηλότερα από τους άλλους δύο συναδέλφους του, οι οποίοι ανυπομονούν να επιστρέψουν σπίτι τους. Μια ίσως όχι και τόσο ασήμαντη λεπτομέρεια, είναι ότι στο περυσινό φεστιβάλ Βενετίας το «Hurt Locker» βρέθηκε να συναγωνίζεται με τον «Λίβανο» του Σαμουέλ Μαόζ, που τελικά κέρδισε το Χρυσό Λιοντάρι. Το φιλμ του Μαόζ ήταν πιο ξεκάθαρα φιλειρηνικό, τονίζοντας την απροθυμία ολόκληρου του πληρώματος του τανκ. Στην ταινία της Μπίγκελοου υπάρχει ο Σάνμπορν με τον Έλντριτζ που ανυπομονούν να φύγουν, υπάρχει το αντι-ηρωικό στήσιμο των σκηνών δράσης, υπάρχει ακόμα κι ο αντιπαθητικός ψυχίατρος στο πρόσωπο του οποίου γελοιοποιείται (ακόμη και τιμωρείται, θα μπορούσε να πει κανείς) η τεχνοκρατική πολιτική που καταναλώνει στρατιώτες σαν να είναι μηχανές κι όχι άνθρωποι, υπάρχουν τα μικρά παιδιά που πετούν πέτρες στο τανκ, υπάρχει η οργή της νοικοκυράς που βλέπει ξαφνικά τον Τζέιμς να έχει εισβάλει σπίτι της. Η ταινία δηλαδή κάνει ό,τι μπορεί για να διαβεβαιώσει ότι έχει πλήρη επίγνωση για τον τόπο και τον χρόνο της δράσης της, και για να καθησυχάσει ότι δε βρίσκεται εκεί για να επιδοθεί σε υπερφίαλα κατορθώματα.
Επιστρέφοντας όμως στον Τζέιμς, τον οποίο παρεμπιπτόντως ο Ρένερ ενσαρκώνει με τη σωστή αναλογία κωλοπαιδισμού και ευφυΐας, η ταινία υιοθετεί τελικά τη δική του οπτική για τον πόλεμο. Το μόνο αντίβαρο στη διέγερση που νιώθει στη μάχη είναι η σχέση του με τη σύντροφο και το μωρό του. Έστω με τους δύο αυτούς πόλους αξιακά διαχωρισμένους για τον Τζέιμς (δεν υπάρχει κανένας ηθικός νόμος που να αναγκάζει τον ήρωα να προτιμά την οικογενειακή ζωή από το πεδίο της μάχης) η ταινία θα μπορούσε να τους θέσει στην υπηρεσία ενός πιο προοδευτικού επιχειρήματος, με τον Τζέιμς έναν πραγματικά τραγικό ήρωα που έχει για μόνη του διέξοδο τη μάχη- όντως η ταινία διαβάστηκε κατ’ αυτόν τον τρόπο από αρκετούς κριτικούς. Παρόλαυτά, κατά την κρίση μας η ταινία όχι μόνο δεν παρουσιάζει τον Τζέιμς ως τραγικό, αλλά στην τελευταία σκηνή ‘απολαμβάνει’ την επιστροφή του στο Ιράκ κινηματογραφώντας τον θαρραλέο και μάχιμο μέσα στη στολή/πανοπλία του να προχωρά προς ακόμα μια πρόκληση με την υποστήριξη της ενθαρρυντικής μουσικής, ενώ η χαρά για την επιστροφή στο καθήκον τονίζεται ακόμη περισσότερο από το βαρετό οικογενειακό διάλειμμα που έχει προηγηθεί (τα πλάνα στο σούπερ-μάρκετ, οι δηλώσεις προς γυναίκα και γιο). Γενικότερα, η επιλογή του Τζέιμς είναι απολύτως συνειδητή, δεν ανάγεται σε τραυματικά αίτια, ο ίδιος το διασκεδάζει όπως απαιτεί η παράδοση των maverick (=επαναστατικών) χαρακτήρων, ενώ για την οικογένειά του απλώς λυπάται που δε μπορεί ν’ ανταποκριθεί στις ανάγκες τους (σηκώνει το ακουστικό να μιλήσει στη γυναίκα του, αλλά αποφασίζει ότι δεν έχει κάτι να πει, και το κλείνει αθόρυβα) χωρίς να νιώθει έλλειψη μακριά τους- το αντίθετο μάλιστα. Έτσι με το κλείσιμο του φιλμ, ολοκληρώνεται ο κύκλος που ανοίγει με την εισαγωγική ρήση, δίνοντας θεματική προτεραιότητα στον πόλεμο σαν ναρκωτικό αντί στη φρίκη του.
Αν η ταινία δεν περιόριζε τον εαυτό της στο σημερινό Ιράκ θα μπορούσε να λειτουργήσει πιο ανοιχτά, και να παραμείνει πιο απολαυστική ως μύθος για τους ανθρώπους που υποφέρουν από τον πόλεμο αλλά και γι’ αυτούς που κατά έναν παράδοξο τρόπο τρέφονται ψυχικά απ’ αυτόν. Με την τοποθέτηση της δράσης στο συγκεκριμένο ιστορικό πλαίσιο, το φιλμ αναπόφευκτα εγείρει ζητήματα ρητορείας, όπως το γεγονός ότι κρατάει στην αφάνεια τον εχθρό, με τους χαρακτήρες να πολεμούν ενάντια σε μια απρόσωπη τρομοκρατία, παραβλέποντας τη θεμελιώδη παράμετρο ότι η ίδια η έξαρση της τρομοκρατίας οφείλεται εξαρχής στην παρουσία των αμερικανικών στρατευμάτων στη χώρα. Η οπτική του σεναρίου περιορίζεται αποκλειστικά στους αμερικανούς, και όποτε παραχωρείται σε ιρακινούς είναι είτε πολύ σύντομη είτε χωρίς αντίκτυπο στην πλοκή (τα βλέμματα των κατοίκων στις συνοικίες, οι μεσήλικοι κάτοικοι του σπιτιού όπου εισβάλλει ο Τζέιμς κτλ.). Ακόμη και το μικρο παιδί που πουλάει παράνομα DVD δίνει στιγμιαία την ευκαιρία της ιρακινής προοπτικής στην ιστορία, η οποία όμως εγκαταλείπεται μόλις η σεναριακή λειτουργία του παιδιού ακυρωθεί (ο Τζέιμς ανακαλύπτει ότι δεν ήταν αυτό το νεκρό παιδί, οπότε η προσπάθεια ευαισθητοποίησής του αναστέλλεται).
Κλείνοντας, θυμίζουμε μερικούς τίτλους αμερικανικών ταινιών με θέμα τον πόλεμο στο Ιράκ και την παρουσία των Η.Π.Α. στη Μέση Ανατολή γενικότερα, οι περισσότερες δράματα και μόνο μερικές με στοιχεία δράσης: «Syriana» (Στήβεν Γκάγκαν, 2005), «Εν ψυχρώ» («Redacted», Μπράιαν Ντε Πάλμα, 2007), «Έκδοση κρατουμένου» («Rendition», Γκάβιν Χουντ, 2007), «Στην κοιλάδα του Ιλά» («In the valley of Elah», Πωλ Χάγκις, 2007), «Ζώνη υψηλού κινδύνου» («The kingdom», Πήτερ Μπεργκ, 2007), «Η πλεκτάνη» («Body of lies», Ρίντλεϊ Σκοτ, 2008). Ο βαθμός της δεξιοτεχνίας, της αμφισημίας και της ειλικρίνειας ποικίλλει ανάμεσα στις παραπάνω απεικονίσεις, αλλά τουλάχιστον παρέχουν ένα πιο ολοκληρωμένο πλαίσιο σύγκρισης για την ταινία της σκηνοθέτριας η οποία έγινε φέτος η πρώτη γυναίκα στην ιστορία των Όσκαρ που κέρδισε το βραβείο Σκηνοθεσίας.