
Στο μέσο ακόμα της οικονομικής κρίσης, ξεκινά στην Ευρώπη η συζήτηση για το μέλλον της Κοινής Γεωργικής Πολιτικής (ΚΑΠ)μετά το 2013. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, το Ευρωκοινοβούλιο και τα Κράτη Μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τα επόμενα δύο χρόνια θα ανταλλάσσουν απόψεις και θα διαπραγματεύονται για τη μορφή που θα πρέπει να λάβει η ΚΑΠ μετά το 2013, προκειμένου να ανταποκρίνεται στις νέες συνθήκες και τις νέες ανάγκες.
Αυτή η κατά καιρούς αναθεώρηση της ΚΑΠ για την προσαρμογή της στα εκάστοτε νέα δεδομένα χαρακτηρίζει όλη την ιστορία της ευρωπαϊκής γεωργικής πολιτικής από τη γένεσή της.
Ποιες είναι λοιπόν οι σημερινές καινούργιες ανάγκες που απαιτούν και πάλι προσαρμογή; Και πρώτ' απ' όλα, πώς επηρεάζουν οι συνθήκες στις οποίες πρόκειται να γίνει αυτή η προσαρμογή τη μορφή που θα λάβει η νέα ΚΑΠ;
Οι νέες συνθήκες θα επηρεάσουν τη μορφή της νέας ΚΑΠ
Καταρχάς, η διαδικασία αναθεώρησης της ΚΑΠ συμπίπτει σχεδόν χρονικά με την αναθεώρηση του προϋπολογισμού που θα είναι διαθέσιμος για την ΚΑΠ για το διάστημα 2014-2020. Αυτό έχει τη σημασία του, διότι ορισμένοι από τους κοινοτικούς μας εταίρους θέλουν να καθορίσουν πρώτα το ανώτατο επίπεδο χρημάτων που θα διατίθεται για την ΚΑΠ και ύστερα τη μορφή της, πράγμα που θα σήμαινε ότι η ΚΑΠ θα διαμορφωνόταν κυρίως με βάση τους χρηματικούς περιορισμούς και όχι με βάση τις ανάγκες του αγροτικού τομέα. Μια τέτοια εξέλιξη θα ήταν ιδιαίτερα δυσοίωνη.
Έπειτα, η διαδικασία αναθεώρησης της ΚΑΠ ξεκινά σε μια περίοδο, που βρίσκει ακόμα την Ευρωπαϊκή Ένωση σε οικονομική κρίση. Αυτό σημαίνει ότι εκ των πραγμάτων τα έσοδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης για να στηρίξει τις πολιτικές της είναι πολύ περιορισμένα, γεγονός που κάνει ακόμα πιο πιεστικές τις απαιτήσεις κρατών μελών και φορολογουμένων (δηλαδή αυτών που πληρώνουν το μάρμαρο) για δικαιότερη και αποτελεσματικότερη κατανομή χρηματοδοτικών πόρων. Επιπλέον, η προτεραιότητα της ΕΕ δίνεται στις πολιτικές ανάπτυξης και απασχόλησης και λιγότερο στην ΚΑΠ.
Τι σημαίνει όμως "δικαιότερη" και "αποτελεσματικότερη" κατανομή των πόρων; Για ποιον και σε σχέση με τι; Επειδή ο καθένας μπορεί να έχει τα δικά του κριτήρια, η ΕΕ ορίζει αυτούς τους όρους ως προς τους εκάστοτε επιδιωκόμενους στόχους. Και οι στόχοι καθορίζονται κάθε φορά από τις εκάστοτε ανάγκες και συνθήκες.
Για παράδειγμα, η πρώτη ΚΑΠ, που χαράχτηκε με νωπό ακόμα το πρόβλημα της ανεπάρκειας τροφίμων μετά τον πόλεμο, προσανατολιζόταν στην αύξηση της παραγωγικότητας για την εξασφάλιση αυτάρκειας τροφίμων, χρησιμοποιώντας ως κίνητρο τις υψηλές επιδοτήσεις προϊόντων. Αυτήν την ΚΑΠ, που ίσχυσε μέχρι το 1992, πρόλαβε και η Ελλάδα την πρώτη δεκαετία της ένταξής της στην τότε ΕΟΚ και τη θεωρεί -ακόμα και τώρα- αναφαίρετο δικαίωμά της, παραβλέποντας τις μεταβολές που έχουν στο μεταξύ επέλθει και τη νέα πραγματικότητα που έχει δημιουργηθεί. Για εκείνη την ΚΑΠ λοιπόν, ήταν δίκαιο και αποτελεσματικό, τα χρήματα να πηγαίνουν σε όσους χρησιμοποιούσαν κατά το δυνατό εντατικότερες μεθόδους παραγωγής. Ήταν η ΚΑΠ που, αφού πέτυχε το στόχο της εξασφάλισης αυτάρκειας στα τρόφιμα, απέτυχε να προσαρμοσθεί στις νέες συνθήκες που είχαν δημιουργηθεί. Το αποτέλεσμα: η ίδια πολιτική που στην αρχή αποτελούσε τη λύση του προβλήματος, μεταλλάχθηκε στη συνέχεια στο ίδιο το πρόβλημα. Οδήγησε σε βουνά αδιάθετων προϊόντων, έθεσε εκτός ελέγχου τις δαπάνες για τη γεωργία, όξυνε τις ανισότητες στο γεωργικό τομέα ευνοώντας προκλητικά τις μεγάλες εκμεταλλεύσεις έναντι των μικρών παραγωγών, επιβάρυνε τρομακτικά το περιβάλλον, συνέβαλε στη δημιουργία του προβλήματος της κλιματικής αλλαγής και έφερε την Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) απολογούμενη στις παγκόσμιες διαπραγματεύσεις για το εμπόριο για τις πρακτικές αθέμιτου ανταγωνισμού που χρησιμοποιούσε.
Από το 1992 λοιπόν, η ΚΑΠ μεταρρυθμίζεται με τρόπο που τη φέρνει πιο κοντά στο περιβάλλον και την ανάπτυξη της υπαίθρου, που φέρνει πιο κοντά τον παραγωγό στα σήματα της αγοράς και τις προτιμήσεις του καταναλωτή.
Ας έρθουμε, όμως, στο σήμερα.
Οι νέες ανάγκες, όπως διαμορφώνονται σε επίπεδο ΕΕ
Σήμερα η Ευρώπη απαρτίζεται από 27 κράτη μέλη κι έχει έναν προϋπολογισμό με συγκεκριμένα ανώτατα όρια για κάθε προγραμματική περίοδο. Είναι χαρακτηριστικό, ότι η τελευταία διεύρυνση της ΕΕ, που έφερε στους κόλπους της τα νέα 12 ΚΜ, αναγκάστηκε να συμμορφωθεί στους περιορισμούς του προϋπολογισμού για τα παλαιότερα 15 ΚΜ κι έτσι σήμερα έχουμε σχεδόν διπλάσιο αριθμό ΚΜ να μοιράζεται και να ανταγωνίζεται για το ίδιο -λίγο πολύ- ποσό χρημάτων. Και επειδή συνήθως οι κανόνες ορίζονται από τους παλιότερους, τα νέα ΚΜ έτυχαν πολύ λιγότερο ευνοϊκής μεταχείρισης από τα παλιά. Αυτό λοιπόν δημιουργεί μια πρώτη αδικία με βάση την αρχή της συνοχής. Αλλά η αποκατάσταση της δικαιοσύνης δεν ωφελεί όλους. Κι εδώ αρχίζουν τα προβλήματα.
Σήμερα επίσης η Ευρώπη δεσμεύεται έναντι των διεθνών εμπορικών της εταίρων να μην υιοθετεί μέτρα ενίσχυσης της αγοράς που να παρεμποδίζουν ή στρεβλώνουν τη διεξαγωγή του διεθνούς εμπορίου και σταδιακά να εξαλείψει και όσα έχουν απομείνει. Αυτό σημαίνει ότι οι παραγωγοί είναι ολοένα και πιο εκτεθειμένοι στην αστάθεια των τιμών στις διεθνείς αγορές, σε αυξήσεις του κόστους παραγωγής και σε μειώσεις των τιμών των προϊόντων. Επειδή όμως η γεωργία, από τη φύση της, διαφέρει από τις υπόλοιπες οικονομικές δραστηριότητες, στο βαθμό που εκτίθεται αναπόφευκτα σε αντιξοότητες και σε παράγοντες αποσταθεροποίησης των αγορών, είναι αναγκαίο να υπάρχουν μηχανισμοί αντιμετώπισης των κρίσεων και διαχείρισης του κινδύνου για τον παραγωγό. Ποια μορφή θα πάρουν αυτοί, δεν το ξέρουμε ακόμα. Το σίγουρο είναι ότι δεν θα έχουν τη μορφή των παρεμβάσεων στήριξης υψηλών τιμών που είχαμε συνηθίσει στο παρελθόν.
Ακόμα, σήμερα στην Ευρώπη, όπως και σε όλο τον κόσμο, εντείνεται ολοένα και περισσότερο η αγωνία και κλιμακώνονται οι ενέργειες για την αντιμετώπιση μιας σειράς από θέματα, τα οποία στην Ελλάδα δεν παίρνουμε ακόμα στα σοβαρά. Είναι τα θέματα της κλιματικής αλλαγής, της υποβάθμισης του περιβάλλοντος και του εδάφους, της εξάντλησης και της υφαλμύρωσης του νερού, του περιορισμού της βιοποικιλότητας, της υγείας και της καλής μεταχείρισης των ζώων, της δημιουργίας θέσεων απασχόλησης στην ύπαιθρο. Είναι ακόμα και τα θέματα ασφάλειας και ποιότητας των τροφίμων, για τα οποία έχει αρχίσει να ευαισθητοποιείται κυρίως ο Ελληνας καταναλωτής τα τελευταία χρόνια, αλλά όχι το σύνολο της κοινωνίας και πάντως όχι στο βαθμό που επιβάλλει η σοβαρότητα του θέματος.
Η μεταρρύθμιση της ΚΑΠ και η ελληνική γεωργία
Όλες αυτές οι νέες συνθήκες υποδεικνύουν τις νέες ανάγκες, τους νέους στόχους. Στην ΚΑΠ, όπως την ξέραμε μέχρι σήμερα αντιδρούν τόσο τα νέα κράτη μέλη όσο και εκείνα τα κράτη μέλη από τα παλιότερα, που δίνουν περισσότερα στον κοινοτικό κορβανά από όσα παίρνουν. Γι αυτό, η νέα ΚΑΠ θα πρέπει να πείθει όλους τους φορολογούμενους χρηματοδότες της για τους στόχους που επιδιώκει. Αυτό σημαίνει ότι η νέα ΚΑΠ σίγουρα δεν θα επιδοτεί την παραγωγή και ενδεχομένως να μη στηρίζει καν τους σημερινούς δικαιούχους των άμεσων επιδοτήσεων. Το βέβαιο είναι ότι θα στηρίζει με κάποια μορφή την προσφορά υπηρεσιών και προϊόντων που ωφελούν το σύνολο της κοινωνίας, που έχουν παραχθεί -δηλαδή- λαμβάνοντας υπόψη την ανάγκη αντιμετώπισης των προαναφερθέντων θεμάτων, είτε αυτά είναι εμπορεύσιμα -και παίρνουν τιμή από την αγορά- είτε όχι (δηλ., δημόσια αγαθά). Κι αυτό διότι με την ενίσχυση του προσανατολισμού της ΚΑΠ προς την αγορά, ενισχύεται και ο ρόλος του καταναλωτή για ασφαλή και ποιοτικά τρόφιμα, ενώ με την ανάδειξη των προβλημάτων που έχουν δημιουργηθεί, αυξάνεται η σημασία των δημόσιων αγαθών για την ευημερία του ευρωπαίου πολίτη.
Ως αποτέλεσμα, είναι σχεδόν βέβαιο ότι η χώρα δεν θα έχει πια την ίδια πρόσβαση στο επίπεδο των πόρων που είχε συνηθίσει. Τι σημαίνουν, όμως, όλα αυτά για την ελληνική γεωργία; Υπάρχει πρώτ' απ' όλα μία ενιαία ελληνική γεωργία; Είχαν την ίδια πρόσβαση τόσα χρόνια μεγάλοι και μικροί παραγωγοί ή διαφορετικές περιοχές στο ίδιο επίπεδο ενισχύσεων; Είχαν την ίδια επιβάρυνση στο περιβάλλον, το νερό και την κλιματική αλλαγή τόσα χρόνια οι μεγάλες εκμεταλλεύσεις εντατικής παραγωγής με τις μικρές, ηπιότερων μεθόδων παραγωγής, οι συμβατικές καλλιέργειες με τις βιολογικές; Έχουν σήμερα την ίδια αποδοχή στην αγορά τα προϊόντα αναγνωρισμένης ποιότητας με τα προϊόντα χωρίς ταυτότητα και χωρίς καμία εγγύηση για ορθολογική χρήση φυτοφαρμάκων; Έχουν την ίδια ικανότητα προσαρμογής οι νέοι αγρότες με τους πιο έμπειρους, αλλά και λιγότερο ευέλικτους μεσήλικες ή και υπερήλικες αγρότες;
Σε ένα ιδιαίτερα δυσοίωνο κλίμα, η τελική απάντηση θα δοθεί για κάθε περίπτωση ξεχωριστά, ανάλογα με την προσαρμοστικότητα του καθένα και την αξιοποίηση των νέων ευκαιριών. Γιατί, όταν όλα γύρω μας αλλάζουν, ό,τι δεν προσαρμόζεται εξαφανίζεται. Και ο γεωργικός τομέας δεν αποτελεί εξαίρεση.
*Ο Σπύρος Δανέλλης είναι ευρωβουλευτής του ΠΑΣΟΚ, μέλος της Επιτροπής Γεωργίας και Ανάπτυξης της Υπαίθρου του Ευρωκοινοβουλίου

